Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Biraq nege ekeni, meniń oıyma Nekrasovtyń óz ómirinen alynǵan bir óleńi oraldy. Qart ájesi nemeresinen qamqorlyq kútýshi edi, qolǵanat bolsa eken, qolǵabys qylsa eken deýshi edi. Sonda sharýaǵa qyry joq nemeresi «men erteń Peterbor baram, bilim alam, sonda seni úlde men búldege orarmyn» deıtin. Nemere ósti, qala bardy, azamat boldy, birinshi demalysynda oralǵanda, ájesiniń ómirden ótip ketkenin kórdi. Qamqorshysyz, qolǵanatsyz, ómirden rahat kórmegen kúıi.
Borgenniń úıi – ókinish úıi. Bizdiń armandarymyzdyń, bizdiń bolashaqqa qurǵan uzaq merzimdi otbasylyq, jeke adamdyq josparlarymyzdyń árqashan júzege asa bermeıtininiń mysaly ispetti. Balamyzǵa aıtamyz, «sen shyda, erteń úlken úı alamyz, sonda ózińniń bólmeń bolady, keregińdi sol kezde jasaımyn», ata-anaǵa aıtamyz, «shydaı turyńyz, sharýamdy yńǵaılap alaıyn, sodan soń toıyńdy da ótkerem, syıyńdy da qylam», jarǵa aıtamyz, «qoıa tur, qarajatty qajetke jumsaıyq, seniń qalaýyń qaıda qashar deısiń», Otanǵa aıtamyz, «qajetińe jararmyn, qaıratym bekisin, áýeli óz basymdy ońap alaıyn».
Kommýnızmge jete almaǵan kúıi kúıregen keshegi ımperııa sekildi biz de óz ómirimizde keler ıa kelmes kúnderdiń mereıi úshin árkez búgindi qurbandyqqa shalyp otyramyz. Búgin aıtylmaǵan sóz erteń aıtyla ma, búgin jasalmaǵan sharýa erteń bola ma? Balańa dál búgin kerek bolǵan oıynshyqtyń erteń kerek bolaryna senim bar ma? Jaǵdaıyń ońalǵansha, qarııań men keıýanańnyń tiri turaryna senim bar ma? Qoǵamyńdy búgin kerek etpeseń, erteń oǵan kerek bolaryńa senim bar ma?
Borgenniń úıi kóz ushyndaǵy áldebir kóldiń jaǵasynda buldyrap tur.
Dıýrrenmatt
Qalyń ósken tal-daraqpen kómkerilip jatqan qystaqtyń ishinde eski bir aq úı shoshaıyp tur. Bul úıde zeınet jasyndaǵy sýdıa turady. Jolaı burylǵan jolaýshy retinde bul úıge meıman bolyp tússeńiz, bir qyzyqqa tap bolaryńyz anyq. Úı ıesi qonaq shaqyrady, úıge sýdıanyń dostary, olar da zeınet jasynda – prokýror, advokat jáne jendet keledi. Jáne, ishińiz sezgendeı, siz bir demde kúdiktige aınalasyz. Bul da bir ózinshe zeınetkerlerdiń qyzyǵy. Sot bastalady.
Minekeı, Traps, qalada turatyn kommıvoıajer – kádimgi saýda deldaly, kóligi apatqa ushyrap, jol boıyna jaqyn ornalasqan osy bir úıge túsedi. Qudaıy qonaq úı ıesiniń yqylasyn kóredi, asyn ishedi jáne olardyń oıynyna qatysýǵa qyzyq úshin kelisim beredi. Áńgimeniń qysqasy sol, qyryqtan asqan sanaly ǵumyrynda kisi balasyna qııanat qylmadym dep sanaıtyn bizdiń keıipkerimiz – kúdikti Traps sot barysynda kisi ólimine aıypty dep tanylyp, ólim jazasyna kesiledi.
Sot sheshimine nazar aýdaraıyqshy: «Alfredo Traps, sen kisi óltirdiń! О́mirińde qolyńa qarý ustamasań da, óziń ómir súretin álemdegi mehanızm seni kisi óltirýge alyp keldi».
Shveısarııalyq jazýshy Frıdrıh Dıýrrenmattyń úıi – ar úıi. Adamnyń óz ishindegi ar men uıattyń saraıy. Adasqan júrek taba alǵan. Trapstyń kólik apatyna ushyraýy – bir sát toqtap, óz júregine úńilýi.
Adam túnde prokýror –
О́zin ózi dattaıtyn,
Adam túnde advokat –
О́zin ózi aqtaıtyn, – degen Qadyr aǵamyzdyń óleńi birden eske túsedi. Osy bir ar arpalysynda adam balasy ózi ózine esep bere otyryp, aıtqan sóz, qylǵan istiń jóni men josyǵyn, aǵy men qarasyn ajyratýǵa tyrysady. Keıde bir kózqaras ta kisi óltiredi. Abaısyz aıtylǵan sóz de aýrý etedi. Qalaýsyz jasalǵan is te kisi qaıǵysyna sebep bolady. Traps ta eshkimdi óltirgen joq, biraq onyń is-áreketi, qyzmetqumarlyǵy, qyzylqumarlyǵy – qartaıǵan qyzmetker Gıgaks myrzanyń júrek talmasynan ólýine alyp keledi.
Qandaı árekettiń de bir qııanaty bolady. Biraq adam balasy árbir áreketiniń saldary qalaı bolaryn oılana bermeıdi ǵoı. Al asylynda, oılaný kerek. Saldar – sebepten aýyr.
Tarazı
Kókózek aýylyndaǵy kórkem shatyrly kóp úıdiń biri – jataǵan eski úı. Aýyl shetinde tur. Jataǵan eski úıdi jaman Sultan, qara qaıys Sultan, ólip-tirilgen Sultan, qaryndasyn bir qusqa aıyrbastap jibergen Sultan meken etedi.
О́zi – murap, búkil aýyldyń qyzylshasyn sýarady. Qadiri artpaǵan, qyzmette óspegen, qyzyqqa batpaǵan osy bir keıipkerdiń tabıǵatyn taný úshin onyń barlyq is-áreketinen kókteı ótip, tegine barasyz, tamyryna qaraısyz, túsin boljaısyz, isin baǵamdaısyz, qylyǵyna kúlesiz, qońyrlyǵyn ańdaısyz, ańǵaldyǵyna kúıesiz, sodan keıin baryp kópte joq adaldyǵy men adamdyǵyna toqtaısyz.
Sultannyń jamandyǵy nede eken deseńiz – qońyrlyǵynda, momyndyǵynda, qanaǵatynda. Nadandyq, talapsyzdyq, kórseqyzarlyq, árıne pysyqtyq ta onda joq. Elge kúlki bolarlyq ebedeısizdik, epsizdik, ańqaýlyǵy bar. Aýzynan sózi, ıyǵynan bózi túsken jamanǵa uqsap qalady. Biraq osy jamandyq – ózgeshe bir fılosofııalyq kategorııa. Astarsyz qarasań, Aıaz bıdiń jamandyǵy sekildi. Sol turǵydan kelgende, Tarazıdyń úıi – tazalyqtyń úıi. О́zinen basqa eshkimge qııanaty tımegen, boıaýy juqpaǵan bir adam.
Sultannyń ózi «Jurttyki jón. El aýzyna qaqpaq bolamysyń?» der edi. Biraq bul jónshildik bas shulǵaýshylyq emes, Abaıdyń «jurt aıtsa, boldysy» da emes, kónbistik te emes, konflıktisiz kisiniń kelisimi. Sharýasyna tııanaqty, bala-shaǵa toq, qaryndasy uzatyldy, Sánjany órde júr. Japyraısa da jataǵan úıi – janǵa pana.
Sultanǵa basqa ne kerek?
