Bedeli bıik Qadyr nemese bes jyldyq beles

Bıyl elimizdegi basty mereıtoılardyń biregeıi – Qadyr Ǵınaıatulynyń 85 jyldyǵy qazaq rýhanııaty men mádenıeti úshin dańqty data, asa qadirli kún. Aqynnyń asyl murasyn túgendep, halyqqa keńinen nasıhattaý – shaıyryn shyn qadirlegen jurtshylyq pen týǵan eliniń enshisinde ekeni málim. Bul oraıda, Qadyr Myrza Álı atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq mádenıet jáne óner ortalyǵynyń jasap jatqan jumysy aýyz toltyryp aıtarlyqtaı.

Osy jyldyń 27 maýsymynda ashylǵanyna 5 jyl tolyp otyrǵan mekeme Qadyr aqynnyń qazynasyn nasıhattaýda ýaqytpen sanaspaı, talmaı eńbek etip keledi. Oǵan óńirdi aıtpaǵanda, túgel elimiz kýá. Bul eń aldymen ul­tymyzdyń mańdaıyna bitken uly aqynnyń qazaq ádebıeti tarıhyna altyn árippen jazylǵan atyn asqaqtatý, bedelin bıiktetý emes pe?

2015 jyly Qadyr aqyn­nyń 80 jyldyǵyna oraı óńir­de aýqymdy sharalar ótti. Batys Qazaqstan oblysyn­da aqynnyń asqaq beıne­sin kórsetetin eki birdeı es­kertkishtiń ashylyp, aqyn­nyń dańqyn taǵy bir aı­shyq­tady. Músinniń biri – Oral qalasynda boı kóterse, ekin­shisi týǵan jeri – Jympıty aýy­lynyń ortalyǵynda «qas­qaıyp tur».

Oraldaǵy Qadyr aqyn­ǵa arnalǵan qola músin uly­lyqtyń qarapaıym beıne­sindeı. Qazaqstan Sýretshiler Odaǵynyń músheleri Rınat Ábenov, Erbol Zııabekov, Ib­ragım Aıdenovterdiń qoly­nan shyqqan kórkem týyndy mańaıynan ótken jandy tańdandyrmaı qoımaıdy.

Iá, osydan týra bes jyl buryn sol kezdegi oblys ákimi Nurlan Noǵaevtyń qoldaýy­men qadasy qaǵylǵan Qadyr ortalyǵynyń qadir-qasıeti jyl ótken saıyn artyp kele jatyr. Atalmysh ortalyqtyń ashylý saltanatynda alǵash bolyp áıgili Ábish Kekilbaev, Nurlan Orazalın, Aqushtap Baqtygereeva bastaǵan aǵa býyn ókilderi at basyn tirep, aldaǵy qyzmetine aq batasyn berdi. Ult zııalylary uly shaıyrdyń eskertkishi aldynda bas ıip, saltanaty kelisken saraıdy kórip qaıran qalysty.

Basqa óńirde balamasy joq bul ortalyq – Oralǵa kel­gen saparynda Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń joǵary baǵasyn aldy.

Ádebıet áleminde dúr sil­kiner jańalyq bolǵan Qadyr ortalyǵy ǵımaratynyń shyn máninde saltanaty kelisken, erekshe. Nysannyń arhıtektory – Halyqaralyq arhıtektýra Akademııasynyń múshesi, Qazaqstan Respýblıkasynyń qaıratkeri Bókebaı Samat­bek Tájenuly bolsa, qu­ry­lys merdigeri – Qoshan Qaı­dar Jasenulynyń basshy­ly­ǵyndaǵy «Bolashaq–T» JShS. Mine, ortalyq qurylysynyń az-kem tarıhy osyndaı.

Qazaqqa keńinen tanys Qadyr Ǵınaıatulynyń sońy­na qalǵan muralary da orta­lyqta ornalasqan aqyn atyn­daǵy ádebı memorıaldyq kabınette, mýzeıde saqtalǵan. Mundaǵy sórelerde jınal­ǵan kitaptyń barlyǵy Qa­dyr aqynnyń jeke kitapha­na­synan alynǵan. 6767 kitap osy ortalyqtyń eń mańyzdy, eń qundy qazynasy.

Murajaıdyń negizgi bóli­ginde Qadyr aqynnan qal­ǵan muralarmen tolyq tany­sýǵa bolady. Qadyr Myr­za Álıdiń Jympıty aýyly­nyń mektebinen túlep ushqan­daǵy kámelettik attestaty, synyp­tastarymen túsken sý­retteri alystan kóz tartady. Bala Qadyrdan dana Qadyrǵa deıingi eńbek pen izdenis joldarynan syr sher­tetin aqparattar da osynda. Talaı-talaı jyrlar, súıekti shyǵarmalar dúnıege kelgen aqynnyń jeke jumys bólmesi qaz qalpynda tur.

Aqyn jyrlary el aýzyna erte iligip, zańǵar jazýshylar oń baǵasyn bergen bolatyn. «Oı ormany» atty jınaǵy úshin 1966 jyly alǵan Lenın komsomol syılyǵy, 1980 jyly «Jer­uıyq» atty kitaby úshin Mem­lekettik syılyqtyń ıegeri atanǵandaǵy derek pen dálel kórmeden kórinis tapty.

Táýelsizdik jyldaryn­da alǵan marapattary bir tóbe. L.N.Gýmılev atyn­daǵy Eý­ra­zııa ulttyq ýnıver­sıte­tiniń Qurmetti professory ataǵy, sonymen qatar Halyq­aralyq «Avıas» syılyǵy qu­jat­taryn kórmeı ótý múm­kin emes. Shet elderge sapa­ry, otbasymen túsken sýret­teri, tutynǵan zattary, aq qal­paǵy, qalta telefony, t.b. qun­dy jádigerleri kózdiń qara­shy­ǵyndaı saqtaýǵa ábden laıyq dúnıeler.

Sonymen qatar mura­jaıda ádebıettiń kórnekti ókil­derine, jyraý, batyr­larǵa arnalǵan kórme zaly bar. Syrym, Mahambet batyr­larǵa arnalǵan burysh ólke tarıhynan syr shertedi. Uly aqyn Abaıdan bastalǵan arnaıy buryshtar kelýshilerdi mol málimetke qanyqtyrady. О́lke tarıhynda izi qalǵan orystyń uly aqyny A.S.Pýshkın, tatar halqynyń aqy­ny Ǵabdolla Toqaı, ǵalym Qajym Jumalıev, «Aq­jaıyq» trılogııasynyń avtory, jerles qalamger Hamza Esenjanov, Taıyr Jarokov, eń­bek jolyn Oralda bastaǵan maıdanger aqyn Qasym Aman­jolov sekildi zańǵar tulǵalar jaıyndaǵy qundy jádigerler baǵa jetpes baılyq ispetti.

Jerles aqyndar Saǵyn­ǵalı Seıitov, Juban Molda­ǵalıev, jazýshy Berqaıyr Aman­shın, Qadyr aqynnyń zaman­dastary, ádebıettiń beldi ókilderi Muqaǵalı men Tu­manbaı, Farıza, Ánes Saraı, Ábish Kekilbaı, Qajy­ǵalı Muhambetqalı, Myr­zataı Joldasbekov haqyn­daǵy derekter óskeleń urpaq úshin asa qundy.

Alpys jyldyq tarıhy bar Aqjaıyq aıtysyna arnalǵan burysh jáne óńir ádebıetiniń damýyna úles qosyp júrgen aqyn-jazýshylar týraly málimetter menmundalap tur.

Qadyrdaı belgili aqynnyń bedelin alasartpaı, bıikke kóterip kele jatqan ortalyq bes jylda qansha belesten ótti. Shyǵarmashylyq ujym búginde oblystaǵy irgeli mádenıet oshaǵyna aınalyp, el-halyqpen tyǵyz qarym-qatynas jasap keledi. Mádenı ujymnyń jumysy sát saıyn jandanyp, tyń jobalarmen tolyǵýda. Aıtalyq, «Eleýli esimder» jobasymen óner, mádenıet, bilim, densaýlyq jáne basqa da salalarǵa eńbek sińirgen esimi eleýli jandarmen kezdesý keshteri ótkizilip, rýhanı sharalar apta saıyn turaqty uıymdastyrylsa, sońyna óshpes iz qaldyrǵan uly tulǵalardy ulyqtaý maq­satynda «Jarq etip sóngen bir juldyz» atty joba qolǵa alyndy.

«Aýyldaǵy ardaqtylar» jobasy aýyl turǵyndarynyń tynys tirshiligimen tyǵyz baı­­lanysty. Bul joba eńbek­­pen, ıgi isterimen, atymtaı jomarttyǵymen, qa­ra­paı­ym­dylyǵymen jerles­teriniń alǵysyn arqalap júrse de, esimi elge beıtanys aýyl aza­mattaryn dáripteýge ar­na­­lady. Osyndaı jany jaı­sań jandarmen júzdesý – kóp­shilikke oı salary anyq.

Sondaı-aq ónerli áýletti kóp­shilikke nasıhattaýǵa arnal­ǵan «Juldyzdy otbasy» jobasy qolǵa alyndy. Ákeli-balaly, erli-zaıypty, aǵaı­yndy ónerpazdarmen kezdesý keshin ótkizý arqyly, bul jobanyń mán-mazmuny ashylyp keledi. Sonymen qatar «Tasada júrgen talanttar» jobasy jas daryndardyń tynysyn ashýǵa baǵyttalǵan, bul joba osy jyly da jalǵasyn tabady.

Qadyr Myrza Álı atyn­daǵy mádenıet jáne óner orta­lyǵy ultymyzdyń asyl qundy­lyqtaryn dáripteýmen erek­shelenýde. Atadan balaǵa mıras bolǵan aıtys óne­riniń de jalaýyn jyqpaı, Jaıyq jurtymen «júzdes­tirý» jolynda aıanbaı eńbek etip júr. Máselen, Qazaq­stan Respýblıkasynyń Táýel­siz­diginiń 25 jyldyǵyna arnalǵan «Azattyqtyń aq tańy», Alashorda qozǵalysynyń 100 jyldyǵyna arnalǵan «Alashtyń baǵy – Azattyq» atty respýblıkalyq aqyndar aıtysyn joǵary deńgeıde uıymdastyrdy. Ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda «Jas­tar jyly» aıasynda respýb­lıkalyq aqyndar aıtysy da ortalyq ujymynyń «judyryqtaı jumylýymen» tııanaqty ári joǵary deńgeıde ótti. Eldi eleń etkizgen VIII «Al­tyn dombyra» aıtysy 2019 jyl­dyń jeltoqsan aıyn­da Oral qalasynda dúbir­lep ótti.

«Qadyr jolymen...» jo­ba­sy aıasynda aqynnyń shyǵar­ma­shylyǵyn nası­hat­taıtyn «Dala dıdary» kóshpeli óner ujymy quryl­dy. Atal­mysh óner ujymynyń qurylý maq­saty – qaıtalanbas tulǵa Qadyr Myrza Álı shyǵarma­shylyǵyn nasıhattaý. Iаǵ­nı ujym quramyndaǵy ánshi­ler aqynnyń sózine jazyl­ǵan ánderdi jandy daýysta shyr­qasa, talantty jastar óleń­derin oqyp, ázil-qaljyń­dary men aforızmge aınalǵan dana­lyq oılaryn, qanatty sózderin keńinen dáripteıdi. Bul – dalanyń bir­týar perzentiniń baı mura­syna degen zor qurmet.

Ujym búginde halyqtyń oń baǵasyn ala bildi. Obly­sy­myzdyń aýdan, aýyldarynda óner kórsetip, tájirıbesin shyńdaǵan «Dala dıdary» Atyraý, Mańǵystaý oblystaryna, Nur-Sultan, Almaty qalalaryna óner saparyn jasap, Qadyr shyǵarmashylyǵyn qurmetteıtin kórermenniń yqylasyna bólendi. О́tken jyldyń ózinde kórshiles Aqtóbe qalasynda eki márte óner kórsetip, bolashaǵynyń zor ekendigin bir baǵdarlap alǵan edi.

Dúnıeni dúrliktirgen aty jaman indet qaı salany bol­­syn áýre-sarsańǵa saldy. Dál osyndaı shaqta Qadyr ortalyǵy elmen birge boldy. Aqyn qazynasyn áleý­met­ke áleýmettik jeli arqyly jet­kizý o bastan bar. Deı­tur­ǵanmen, eldegi jaǵdaıǵa baılanysty ujym da qa­shyqtan jumysqa kirisip, bir sát bolsyn daǵdaryp qalǵan emes. Qadyr Myrza Álıdiń óleńderin kún saıyn áleýmettik jelige salyp, oqyrmanǵa usyndy. Belgili óner ıeleri, ortalyqta qyzmet isteıtin oblys aıtyskerleri «Aqjaıyq» telearnasy arqy­ly, ortalyqtyń jelidegi paraq­shalary arqyly aqyn óleń­derin jatqa oqydy. Birneshe onlaın aıtys uıym­dastyrdy. Ortalyqtyń tynys tirliginen habar beretin vıdeorolıkter, onlaın ekskýrsııalar usynyldy. Elimiz indetten aman ótip, burynǵy qalypqa qaıta oralǵanda, Qadyr ortalyǵy ádettegideı, qyzý jumysqa kirispek.

Qazaqstannyń Jazý­shy­lar, Kompozıtorlar, Sýret­shiler, Kúıshiler Odaǵynyń oblys­tyq bólimsheleri de osy jerde ornalasqan. Aıtys alańynda Aqjaıyq aqynda­rynyń jeńisi men jemisi zor. Bul ónerli ólkege tán bolsa kerek. О́ńirimizdegi elge tanymal jáne jas aqyndardyń basyn bir arnaǵa toǵystyrý, bir jerde dıdarlasý, oı bólisý – talantty shyńdaıtyny anyq. Osy turǵyda bıyl orta­lyq­tan Aıtyskerler bólmesi jasaqtalyp, tól óner júı­rikteriniń jıi bas qosatyn ornyna aınalyp keledi.

Qazaqstanda balamasy joq ortalyq ǵımaratynyń qap­talynda sahnasynan talaı juldyz óner kórsetken 1125 oryndyq amfıteatr jumys isteıdi. Amfıteatrda jaz mezgilinde árbir aýdan óner­pazdary óner kórsetedi. Bul – keshki serýenge shyqqan qala turǵyndarynyń kóńil kúıin kótereri sózsiz. Sebebi bul shaǵyn aýdanda Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy saıabaq turǵyndar ıgiligine qyzmet kórsetýde.

Sonymen qatar ortalyqta M.Gorkıı atyndaǵy qalalyq kitaphana bólimshesi jáne Qadyr aqynnyń zamandas dosy, Bókeı qumynda dú­nıege kelgen aqyn Janǵalı Na­bıýllın atyndaǵy oqyr­man bólmesi júıeli jumys istep keledi. Bul bólme­de Janǵalı aqynnyń otba­synyń uıǵarýymen jeke kitaphanasynan 1200 kitap ákelinip, oqyrman ıgiligine paıdalanylýda.

Ortalyqtyń 150 oryndyq konsert zalynda ár apta saıyn ádebı-sazdy sharalar ótkizilip turady. Iаǵnı óńirimizge tanymal aqyn-jazýshylar, mádenıet salasyna eńbegi sińgen qaıratkerler, eńbek ardagerlerimen kezdesý keshteri, sondaı-aq, ómir jolyna aıtýly iz qaldyrǵan qaıratkerlerdi eske alý keshteri uıymdastyrylyp, halyqtyń kózaıymyna aınaldy.

Tirligi qat-qabat orta­lyqta aqparat bólimi júıeli jumys isteýde. Qolǵa alyn­ǵan árbir sharany aldyn ala áleýmettik jelilerge jar­namalap, ótý barysy men qorytyndysyn jeli qolda­ný­shylaryna ýaqtyly jetkizip otyrady. Bul rette ortalyqta «Qadyrsentr» jeke saıty iske qosylsa, «Ýaıtmedjık» stýdııasy aqparat jáne jarnama jumystaryn beınebaıanda jasaýǵa óz úlesin qosyp keledi.

Qashanda jas talant­tar­dyń tynysyn ashýǵa úles qosatyn, mádenı oshaq­tan qońyr daýysymen tyń­dar­mandardyń júregin tebirentip júrgen oblys ánshisi Erlan Qýanyshev ortalyq janynan sońǵy úlgidegi mýzy­kalyq qurylǵylarmen jab­dyq­talǵan «Daýys RECORDS» dybys jazý stýdııasyn ashty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet qaıratkeri, kompozıtor Ádilbek Súleımenov je­tekshilik etetin elge tanymal halyqtyq «Ájeler sálemi» ansambli tárbıe-tálimi mol halyq ánderimen qatar, el arasyna keńinen tara­ǵan mazmundy ánderdi oryn­dap, kópshiliktiń qoshe­metine bólenip júr.

Sonymen qatar orta­lyq­taǵy dombyra úıirmesi ult­tyq qundylyqtardy dárip­­teý­ge umtylǵan ul-qyz­dar­dy qu­diretti kúı álemine jeteleıdi. Dombyra úıirme­siniń je­tekshisi – kúıshi, ustaz Asqar Kenjeǵalıev. Qur­man­ǵazy men Dınanyń mekeni – Aqjaıyq – tútini túzý ush­qan kúıdiń oshaǵy. Bul rette, Qazaqstan Kúıshiler Oda­ǵynyń oblystyq fılıaly da (fılıal tóraǵasy A.Kenjeǵalıev) qarqyndy jumys atqarýda. Bul ulttyq dombyra kúni qarsańynda orta^­lyqta kúıshiler bólmesi ashy­lyp, aqsúıek ónerge qa­tys­ty derektermen tolyqty.

Aqyn atyn ulyqtaý – ur­paqqa amanat. Bul oraıda, Qadyr ortalyǵy ornalasqan qalamyzdyń 6-shaǵyn aý­dan­yn­daǵy aýyzeki til­de «62 úı» atalyp kelgen aıaldamaǵa resmı túrde Qa­dyr Myrza Álı ortalyǵy ataýy berildi. Sondaı-aq taǵy da bir qýanyshty jańa­lyq­tyń kýási boldyq. Elorda­myzda Respýblıkalyq onomas­tıkalyq komıssııasynyń otyrysynda, qalalyq máslıhat sheshimimen Oral qalasynyń 5-shaǵyn aýdanyna Qadyr Myrza Álıdiń esimin berý týraly sheshim shyqty. Bul Aqjaıyq óńiriniń jetistigi.

Batys Qazaqstan oblysy ǵana emes, elimiz tamsanyp, tańǵalarlyqtaı erekshe ǵı­maratymen, tyń bastama, jobalarymen, ıgi máde­nı is-sharalarymen dara­lanǵan Qadyr Myrza Álı atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵynyń búgingi tynysy keń, keleshegi jarqyn. Qadyr aqynnyń qazynasyn jınaqtap, halyqqa nasıhattap otyrǵan birligi bekem, sáýleti erek mekeme qalamyzdyń kórkine sán, rýhanııatyna nár berip tur.

El rýhanııatyndaǵy uly tulǵany ulyqtap, urpaq jadyna sińire alsaq, ultymyzdy uıystyrýda utarymyz kóp. Eńseli ǵımarattyń esigi el úshin árdaıym ashyq.

Baýyrjan HALIOLLA,

Qadyr Myrza Álı atyndaǵy mádenıet jáne óner ortalyǵynyń dırektory