Tanym • 30 Shilde, 2020

Berke han Ulystyń ulyq ustyny

629 ret kórsetildi

Oqshaýlaný kezinde biraz kitap aqtaryp, fılm qaraýǵa múmkindik aldyq. Sony paıdalanyp kórshi memlekette shyqqan «Altyn Orda» atty serıaldy muqııat kórip shyqtym. Munyń aldynda «Orda» degen fılmi úlken daý týǵyzǵandyqtan Ulyq Ulystyń 750 jyldyǵy qarsańynda shyqqan, bizdiń kóptegen qandastarymyz oınaǵan serıaldan sony jańalyq, bir jaqsylyq kútken edik, onymyz beker bolyp shyqty. Ásirese, Berke handy unamsyz keıipker retinde kórsetýi bizdi biraz oıǵa qaldyrdy, qolǵa qalam aldyrdy.

 

Qońyraýly naıza alyp qol tóńkerip, kún túbine kúńirene jortyp joryq ja­sa­ǵan Ulyq Ulystyń ámirshisi Batýdyń ja­nyna ergen saıypqyran sardar Berke edi. Jaýjúrek kóshpendiler arǵymaǵyn aıaldatyp, órkenıet tańdaǵanda, ıslam týyn alǵash jelbiretken aıboz Berke edi. Mysyrdaǵy Beıbaryspen odaq jasap, Krest joryǵy men Qulaǵýǵa tos­qa­ýyl ja­saǵan danagóı, mámileger Berke edi. Joshy uldarynyń ishinde joly bólek, jo­sy­ǵy erek jampozy Berke edi.Ýa­qyttyń tolqyny tolassyz jóńkilip, ǵa­syr­lar paraǵy sýdyrlaǵanda asyldarymyz kúńgirt tartpas úshin qalamǵa sert.

 

Berke tulǵasy

Ulyq Ulystyń uzyn tarıhynda Jo­shy­­dan bastap, jetpiske jýyq handar­dyń aty atalady. Osylardyń qatarynda ǵylym men mádenıetti, saıasat pen dıplo­ma­tııany tereń meńgergen tegeýrindi tul­ǵa­lar az emes. Mundaı passıonarlyq qýat­qa ıe tulǵalar óz aınalasyn ózgertip qana qoımaı, jahan tarıhyna da uly ózgerister ákelip otyrǵan. Ulyq Ulys tarı­hynda dál osyndaı passıonarlyq qýat­qa ıe tulǵanyń biri – Berke han. Ber­ken­iń memleket qurý jolyndaǵy saıası refor­malary, ıslam álemine sińirgen eńbegi, ǵylym men mádenıetke qosqan úlesi jalpy tulǵalyq qyry, adamı bolmysy osy oıymyzdy qýattaıdy.

Berke orta ǵasyr tarıhynda Eýra­zııa­daǵy saıası oqıǵalar men úderis­ter­ge edáýir yqpal etken tulǵa. Onyń kúr­de­li ómirbaıany Ulyq Ulys tarıhyna qatysty ortaǵasyrlyq arab, parsy, orys, qytaı, túrk, batys jylnamalarynda bir­sha­ma saqtalǵan. Osylardyń arasynda orta­ǵa­syr­lyq tarıhshy ál-Júzjanıdiń «Taba­kat-ı-Nasırı» atty eńbeginde Berkeniń balalyq shaǵynan ómiriniń sońyna de­ıin­gi tarıhy baıandalǵan. Túrk tarıhshy­sy О́temis qajynyń «Shyńǵys-name» eń­be­gindegi «Berke han tarıhynyń bas­tal­ýy» atty taraýynda áıgili hannyń ómirge kelýi, han taǵyna otyrýy sekildi mańyzdy oqıǵalar qamtylǵan. Al Ber­ke­niń eseıip, Delı, Mysyr, Baǵdat sul­tan­dyqtarymen hat almasyp, elshi jibe­rip, memleket isine aralasa bastaǵan tusy arab, parsy derekterinen ózge batys tarıh­shylarynyń eńbekterinde de ushy­ra­sa­dy.

Tarıhı derekter boıynsha, Berkeniń ákesi – Joshy, anasy – Horezm ámirshisi Muhammed Ala ád-Dınniń qyzy Han-Sultan bolǵan. Bolashaq hannyń ıslam di­nin ustanýy jáne onyń anasynyń búkil Ortalyq Azııada úlken qurmetke ıe Aný­shtegin áýletinen shyqqandyǵy Ber­ke­niń ómirinde mańyzdy ról atqarady. Tarıhshy Júzjanı, Berkeni ákesi Joshy Horezmdi jaýlap alyp, Saqsyn, Bulǵar jáne Saqlab eline bet alǵan joryǵynda dúnıege kelgen deıdi. Ol Berke týraly «Joshy hannyń uly Berke joryq kezinde musylman jerinde týǵan eken. Berke týar kezinde anasyna Joshy bylaı degen eken: «Osy uldy musylman ene asyrasyn, kindigin musylman kessin, Berke musylman anany emip óssin, ol musylman bolyp óssin». Eger osy áńgime shyn bolsa, Joshynyń Alla tozaq otyn jeńildetsin. Sózsiz osy batamen Berke ósip er jetken soń musylmandyqqa bet burdy. Osy zaman 658 hıjra jyly (1259-1260) Joshydan qalǵan musylman bıleýshi osy bolatyn» dep jazǵan eken. Al О́temis qajy atalǵan eńbeginde Berkege qatysty bylaı deıdi: «Berke han anasynan týǵannan bastap musylman bolýymen áıgili. Ol dúnıege kelgen soń óz anasyn da, ózge áıelderdi de embeı qoıdy. Sol sebepti Joshy ony baqsy-balgerlerge qaratty. Olar sonda: Bul musylman bolǵandyqtan kápir áıelderdi embeıdi. Oǵan musylman sút ana kerek degen soń musylman áıel taýyp ákeldi. Berke ony eme bastady», deıdi. Bul derek áıgili Oǵyz han ańyzynyń áserinen alynýy da múmkin. Qalaı bolǵanda kóptegen tarıhshylar Berkeni qypshaq dalasynda, musylmandar ortasynda dúnıege kelgen deıdi.

Jalpy, Berkeniń ómir tarıhy Ortalyq Azııada ıslam dininiń taralyp jat­­qan ke­zi­men sáıkes keledi. Son­­dyq­tan da bo­la­shaq bıleýshiniń túr­ki-ıslam ále­min­de­gi bedeldi tulǵa re­t­in­de qa­lyp­tasýyna osy faktorlar aı­tar­lyq­taı áser etse kerek. Án-Nasaýı­diń pikirinshe, Berkeniń ıslamdy qabyldap, Quran úırenýine uly han О́gedeıdiń yqpaly bolǵan. Al Júzjanı bolsa, jas hanzadanyń ıs­lam­ǵa den qoıýyna ákesi Joshy áser etken deıdi. Osylaısha atalǵan eki tarıhshy da Ulystyń bolashaq bıleýshisi bala kezi­nen musylman bolǵandyǵyn alǵa tartady. Sondaı-aq Berkeniń ıslam di­nin egde tartqan shaǵynda qabyldaǵany týra­ly pikirler de kezdesedi. Arab tarıh­shy­sy Ibn Haldýnnyń habarlaýynsha, Berke Qaraqorymǵa Móńkeni uly han saılaýǵa barǵan saparynan keri qaıtarda Buharadaǵy sopylyq tarıqattyń kórnekti ókili, áıgili Nájmáddın Kýbranyń halıfasy ál-Baharzıdiń qolyn alyp, ıslam dinin qabyldaǵan. Qalaı bolǵanda da, Berke han taǵyna otyrǵanǵa deıin mu­syl­mandyqty qabyldaǵan bolýy kerek. Sebebi 1251 jylǵy quryltaıda sha­lyn­ǵan maldardyń Berkeniń qurmetine oraı mońǵol dástúrimen emes, musylman áde­bi­ne saı soıylýy osyny ańǵartady.

Berke at jalyn tartyp mingennen bas­tap memleket isine aralasyp, Ordadaǵy be­deldi tulǵa retinde tanyla bastaıdy. Onyń ózine tıesili jeke ıelikterimen qatar, musylmandardan jasaqtalǵan otyz myń sarbazy boldy. Tarıhı qujat­tar­da Joshy óziniń uldaryna ıelik úles­tir­gende Deshti Qypshaqtyń ońtús­tik bóligi men Batys Túrkistan aıma­ǵy Berkeniń úlesine tıgendigi aıtylady. Ál-Júzjanı «Joshy qaıtys bol­ǵan­nan keıin taqqa otyrǵan Batý han Berke­niń joǵary mártebesin rastap, onyń ıelik­te­ri men kóptegen baǵynyshtylaryn beki­tip berdi», deıdi. Batýdyń Berkege aı­ryq­­sha qurmet kórsetýi onyń Ulysta asa yq­­paldy tulǵa bolǵanyn aıǵaqtaıdy.

Taqqa talas О́gedeı, Shaǵataı urpaq­ta­ry men Tóle, Joshy urpaqtary arasynda aıtarlyqtaı asqynyp, Kúıik han qaıtys bolǵan soń tipti ýshyǵady. Aqyry bul oqıǵa Tóle, Joshy urpaqtary oda­ǵynyń jeńisimen aıaqtalyp, Tóle uly Móńke uly han saılanady. Jalpy tór­tinshi taq ıesi Móńke – handyqqa eki ret saılanǵan tulǵa. Alǵash ret Tóleniń uldary Móńke, Qubylaı, Qulaǵý, Aryq­bu­ǵa astyrtyn sýyt júrispen Ba­tý­ǵa keledi de, Batý 1250 jyly Balqash kóliniń tústigindegi Ala-qamaq degen jerde quryltaı shaqyryp, Móńkeni uly han etip jarııalaıdy. Osylaısha ımpe­rııanyń irgesin keńitip, aıbynyn asqaq­tatqan uly ámirshi Móńkeniń qazaq dala­synda tuńǵysh han kóterilýi – sol kezeńde álemdik saıasatta osy óńirdiń geosaıası jetekshi aımaqqa aınalǵanyn aıqyndaıdy. Alaıda Shyńǵys urpaqtary bul oqıǵany kindik atajurttan jyraqta ótti dep moıyndaı qoımaıdy. Sol sebepten 1251 jyly Shyńǵys hannyń atamekeni Kerýlen alqabynda Móńkeni ekinshi ret han kóteredi. Batý uly qu­ryl­taıdy abyroımen ótkizip, tártip or­natý úshin inisi Berkege úsh túmen ásker berip, shu­ǵyl attandyrady. Tarıhshy A.Por­sın­niń pikirinshe, О́gedeı men Shaǵataı ur­paqtaryn bılikten shettetip, Móń­ke­niń uly han saılanýy Joshy men Tóle urpaq­ta­rynyń úlken jeńisi sanalady.

 

Berkeniń bılikke kelýi

Berkeniń Ulyq Ulys taǵyna otyrý qarsańyndaǵy oqıǵalarda áli kúnge deıin she­shimin tappaǵan máseleler bar. So­lar­dyń biri – Berkeniń aldynda taqqa otyrýy tıis bolǵan Sartaq pen Ulaq­shy­nyń ólimi jáne oǵan Berke jaqtas­ta­rynyń qatystylyǵy. «Altyn Orda» fılmi de Sartaqtyń ólimine Berkeni kinálaıdy. Alaıda A.Porsın sekildi be­deldi zertteýshiler mundaı pikirlerdi joq­qa shyǵarady. Tarıhı derekterge jú­g­insek, Batý kózi tirisinde úlken uly Sartaqty Ulyq Ulystyń kelesi hany retinde resmı bekittirýge Qaraqorymǵa jiberedi. Móńke Sartaqty jyly qarsy alyp, ony memlekettiń kelesi taq murageri dep jarııalaıdy. 1256 jyly Batý qaıtys bolyp, Ordada taq úshin talas bastalǵanda syrtqy kúshter yqpal etýge tyrysady. Kóshpelilerdiń dástúrine sáıkes aǵasynan keıin inisine tıesili taqqa Batýdan keıin Berke otyrýy tıis-tin. Alaıda uly han Móńkeniń jarlyǵymen Sartaq han saılanyp, ol kóp uzamaı qaıtys bolady. Onyń artynsha taqqa otyrǵan Ulaqshy da kóz jumady. Berke osy ýaqytta Buharadaǵy Sheıh Sáıfýddın Baharzıdiń janynda bolady. О́temis qajynyń habarlaýynsha, Saıyn han (Batý) qaıtys bolyp, onyń bekteri ózara kelisip, Qulaǵýǵa elshi jibergendigin estigen hazireti Sheıh Baharzı Berkege: «Áı, perzentim! Qudaı taǵaladan mynadaı ámir keldi: «Babalaryńnyń jurtyna baryp, sonda bılik qur dedi», dep ony Buharadan Saraıshyqqa shyǵaryp salady. Bul oqıǵa bizge Berkeniń tek dinı bilim alǵan taqýa sopylyǵyn ǵana emes, onyń sol dáýirdegi túrik tilinde erkin sóılegenin aıǵaqtaıdy. Onyń arab, parsy ıakı mońǵol tilinde dáris almaǵany anyq.

Ulyq Ulystyń altyn taǵy endi Ber­ke­­ge tıesili bolyp, ol Móńkeniń jar­ly­­ǵymen 1257 jyly taqqa otyrady. Ulys bı­li­gin qolǵa alysymen túrki-ıslam qun­­dy­lyqtaryn negizge ala otyryp, bir­qatar reformalardy iske asyrýdy kóz­deı­di. Aldymen áıeli Chechek begim men inisi Toqaı Temirden bastap birqatar rý basylaryn ıslam dinine kirgizedi. О́z ıeligindegi qalalarda meshit-medreseler turǵyzyp, erkin qulshylyq jasaýǵa jaǵ­daı jasaıdy. Ortaǵasyrlyq tarıhshy an-Nývaırı: «Chechek begim qulshylyq jasaý úshin únemi ózimen birge arba ústindegi shatyrly meshitin alyp júretin edi», dep tamsana jazady. Memleket jáne din isterine musylman elderinen Sharaf ad-Dın al-Kazvını sekildi oqymysty adamdardy aldyryp, qazy, ýázir laýa­­­­zym­­daryna taǵaıyndady. Ol ıslam qaǵı­da­laryn berik ustanyp, basqalardan da sony talap etti. Rýbrýktyń jazýynsha, Berkeniń ordasynda mal musylmansha soıylyp, dońyz etin jeýge tyıym salynady. Berke taqqa otyrǵanǵa deıin de ıasa men sharıǵat erejeleri arasyndaǵy qaıshylyqtarǵa qaramastan, Ordada ta­maq­taný rásimine ózgerister engizilgen bolatyn. Osylaısha Berke Shyńǵys han áýleti arasynda ıslam dinin qabyldaǵan ári ony keńinen taratýǵa yqpal etken alǵashqy bıleýshi boldy. Eger shoqyndy Sartaqtyń ǵumyry uzaq bolyp, ol ózi­niń mıssıonerlerine erik bergende, ulys quramyndaǵy halyqtardyń, sonyń ishin­de qazaq jurtynyń da taǵdyr-táleıi bas­qa arnaǵa aýyp ketýi múmkin edi.

Uly dalanyń rýhanı kelbetin ózgert­­ken Berkeniń bılikke kelýimen birge Ulyq Ulystyń jańa dáýirleý keze­­ńi bastaldy. Onyń bastamasymen sáý­let­ti ǵımarattar salynyp, qalalar­dyń qu­ry­lysy men abattandyrý isine de úlken mán berildi. Saraı-Berke, Saraı­shyq qa­la­lary orta ǵasyrdaǵy Uly Jibek joly boıyndaǵy eń gúldengen shahar­lar­dyń birine aınaldy. Ulystyń taǵy bir mańyzdy saıası-ekonomıkalyq ortalyǵy ornalasqan Bulǵar qalasy da mádenıet pen órkenıettiń ortalyǵy sanaldy. 1261-1262 jyldary Venesııadan kelgen saıahatshylardyń jazbalarynda Bulǵar qalasynda Berkeniń rezıdensııasy men teńge shyǵaratyn saraıy bolǵandyǵy aıtylady.

Ol ózge dinder men mádenıetterge qur­met­pen qarady. Máselen, 1261 jyly knıaz Aleksandr Nevskııdiń ótinishi bo­ıynsha, Berke hannyń ruqsatymen mıtropolıt Kırılldiń Saraıdaǵy Pravoslav eparhııasy quryldy. Osylaısha Rýstyń vassaldy knıazdikterimen turaqty qarym-qatynasty saqtaý qajettiligimen qatar, Vızantııamen dıplomatııalyq qaty­nas­tar­da pravoslav dinbasylaryn ara­ǵaıyn retinde paı­dalaný múmkindigine ıe boldy. Ulyq Ulys ıeliginde fın-ýgor, slavıan, kavkaz halyqtarynyń da salt-dástúrleri men senimderine erkindik berilip, qala­lar­da olarǵa arnalǵan ǵıbadathanalar tur­ǵy­zyl­dy.

Berke Novgorod, Pskov, Rostov, Iаros­lav­l, Sýzdal, Vladımır syndy qala­lar­da bolǵan kóterilisterdi kúsh­pen janshydy, Lıtva men Polshaǵa qarsy joıqyn joryq jasap, Papa IV Innokentııge arqa súıegen knıaz Danııl Galıskııge kúırete soqqy berdi. Vızantııa ımperatory Mıhaıl VIII Paleolog tutqynǵa túsirgen Saljuq sultany Izzed-dın Keıka­výsty qutqaryp, oǵan arnaıy saraı syılady. Ol Eýrazııa keńistiginde jańa turpattaǵy ımperııa qalyptastyrý úshin memlekettiń ishki qurylymymen qatar, syrtqy saıasatyn da jańa baǵytqa óz­gertti. Tarıhtan málim, 1259 jyly Móńke han qaıtys bolǵanda, onyń orny­na Aryq Buǵa men Qubylaı talasyp, Qubylaıdyń qarsylastary, onyń ishinde Qaıdýdyń da qoldaýymen Aryq Buǵa uly han taǵyna otyrady. Al Qubylaı óz ortalyǵyn Hanbalyqqa kóshirip, ol da ózin uly han dep jarııalaıdy. Qubylaıdyń bul áreketine Shyńǵys urpaqtary qarsy bolyp, keıbiri at quıryǵyn kesisedi. Osy múmkindikti paıdalanǵan Berke de Qubylaıdyń bıligin moıyndaýdan bas tartyp, ózine tıesili ıeliktegi ámirshilerdi de tek ózine baǵynýyn qatań baqylaýǵa alady. Ol Qaıdýdy qoldaý arqyly Orta­lyq Azııadaǵy yntymaqtastyqty bekem­deýge, Qulaǵýdy yǵystyrý arqyly sal­juqtardyń erkin tynystap, Osman memleketiniń irge kóterýine negiz qalady. Sonymen qatar Beıbaryspen odaqtasyp, mu­sylman álemine qoldaý kórsetip, Krest joryǵyna toıtarys berýdi kózdedi. Sebebi sol tusta Irandaǵy Qu­la­ǵý memleketi men Krest joryǵy ıslam dininiń joıylyp ketýine úlken qaýip tóndirip turǵan edi.

 

Beıbarys pen Berke odaqtastyǵy

Berke óziniń ádilettiligi men taqýa­ly­ǵyna saı árdaıym múminderdiń qor­ǵany, qasıetti ıslam dininiń joqtaý­shy­sy retinde tanyldy. Onyń ıslamǵa qatysty us­ta­nymyna oraı, nemere baýyry Qula­ǵý­men arada ejelden kelispeýshilik bar edi. Naqty aıtqanda, Berke Qulaǵýdyń Baǵdad halıfatyna jasaǵan alǵashqy joryǵyn aǵasy Batýdyń yqpalymen toqtatqan bolatyn. Keıinnen ol uly han Móńkeniń pármenimen Baǵdadqa báribir basyp kirip, ondaǵy musylmandardy qyryp, búkil qalany qıratady. Buǵan ashýlanǵan Berke: «Qulaǵý dos pen dush­pan­dy ajyratpaı, barlyq musylman ámirshileri men jaqyndaryn óltirip, halıfatty kúıretti. Endi, ýaqyty jetkende, Jaratqannyń qalaýymen jazyqsyz musylmandardyń tógilgen qany úshin jaýap beredi», dedi. Osy oqıǵadan keıin Berke men Qulaǵý arasynda bitispes dushpandyq týyp, sońy uzaq jyldarǵa sozylǵan soǵystyń tutanýyna alyp ke­­le­di. Tarıhı derekterge súıensek, 1262 jylǵy Shırvanda bolǵan alǵashqy shaı­qasta Noǵaı bastaǵan Ulyq Ulys áskeri Qulaǵýdyń jasaǵyna kúırete soqqy beredi. Osy tusta shaǵataılyq Alǵý Qulaǵýmen birlesip, Berkege qarsy odaq quryp, Móńke bılikke kelgennen keıin óltirilgen týystarynyń kegin almaq boldy. Qulaǵý da Batý jáne Berke áýlet­te­ri­nen shyqqan sultandardyń kózin joıýǵa buıyrady. Osy oqıǵadan keıin Berke Qulaǵýǵa qarsy soǵysqa daıyndalady. Qulaǵý da úsh bólik qol shyǵaryp, bir qanatyn ózi bastap Derbent arqyly Edilge jetedi. Alaıda Berkeden oısyraı jeńilgen Qulaǵý kóptegen áskerinen aıy­­ry­lyp, qaıtar jolda attary men adamdary ózenge batyp, Kavkaz arqyly zorǵa qutylady. Bul oqıǵa búkil musylman álemin dúr silkindirdi. Budan keıin de Qulaǵý men Berke áskeri arasynda birneshe ret qaqtyǵystar bolady.

Shyńǵys áýletteri arasyndaǵy bul qyr­ǵıqabaq qatynasty olarmen shekte­sip jatqan Mysyr, Delı, Vızantııa mem­leket­teri baqylap otyrdy. Beıbarys pen Berkeniń odaqtas retinde tarıh sahnasyna shyǵýy osy tustan bastalady. Al Qulaǵý eýropalyq memlekettermen odaq qurýǵa umtylady. Zertteýshi A.Iýrchenko Berke, Qulaǵý jáne Beıbarys sultandar arasyndaǵy qarym-qatynastardy áskerı, dinı, dıplomatııalyq sekildi birneshe kontekste qarastyrýdy usynady. Bizdińshe, Berke men Beıbarystyń sátti odaqtastyǵy Qula­ǵýdyń halıfatqa jasaǵan qandy jory­ǵynan bólek eki jaqtyń da ásker­le­riniń negizgi kúshi qypshaq jaýyn­ger­lerinen quralǵandyǵynda sııaqty.

Osylaısha 1261 jyly Ordaǵa Mysyr bıleýshisi áz-Zahır Beıbarys sultan­nyń sálem-saýqaty men mol tartý-ta­ral­­ǵysyn arqalaǵan alǵashqy elshiler keldi. Mysyr elshileri alyp kelgen hat­­tyń mazmunynda Beıbarys sultan Ber­­ke­men birlesip Qulaǵýǵa qarsy soǵys ashýǵa daıyn ekendigi baıandalǵan. Berke de 1262 jyldyń kúzinde óziniń alǵashqy elshilerin jiberip, Beıbarys sul­tanǵa ıslam dinin qabyldaǵan tatar ámirshileriniń, olardyń shyqqan tegi men rýy qosa jazylǵan tizimi bar hatty jol­daıdy. Osy jolǵy Berkeniń elshi­le­ri­men birge sultan Beıbarys óziniń Kúsherbek at-Túrkı bastaǵan óz elshilerin qosyp jiberedi. Ol týraly arab tarıhshysy Rýkn-ad-Dın bylaı dep jazady: «Sultan (Beıbarys) Berkeniń elshilerin zor qurmet-qoshemetpen qarsy aldy. Qaıtarynda oǵan arnap Osman halıfa jazǵan qasıetti Quran nusqasyn, túrli-tústi kilemder men jaınamazdardy, Vene­sııa matasy men Lıvant kóılegin, teriden jasalǵan qaly kilemderdi, frank dýly­ǵasy men altyn jalatylǵan saýy­tyn, Horezm er-turmany men altyn jalatylǵan shamdaldardy, kúmispen kúp­telip, altynmen aptalǵan neshe túrli qarý-jaraqtardy, qara násildi qyz­met­shiler men aspazshylardy, arab sáıgú­lik­teri men nýbıı túıelerin, maımyldar men totyqustardy, taǵy da basqa tolyp jatqan esepsiz dúnıelerdi tartý etti», deıdi. Osydan keıin de Mysyr sultandyǵy men Ulyq Ulys arasynda 50-ge jýyq elshilik baılanys jasalady. Edil men Nil boıyndaǵy rýhanı mádenıettiń toǵysyna negiz qalanady. Beıbarys pen Berkeniń áskerı, saıası, dıplomatııalyq odaqtastyǵy Qulaǵý men Krest joryǵyna joıqyn toıtarys berip, Eýrazııa men Taıaý Shyǵysta ıslam dininiń órkendeýine jol ashady. Alaıda Berke Ulyq Ulysty uzaq bıleı almady. Ol Irandy Qulaǵýdyń yqpalynan azat etý úshin onyń uly Abaǵamen soǵysýǵa bara jatyp, 1266 jyly Tbılısı mańynda qaıtys bolady. Áıtse de, Berke han 1269 jyly ótken Talas quryltaıynda tolyq derbestik alǵan Ulyq Ulys – Altyn Ordanyń negizin qalap ketti. Onyń óz atyna teńge bastyrýy sony aıǵaqtaıdy.

Beıbarys sultannyń elshileri arqyly Berke hannyń keskin-kelbeti, batyrlyq tulǵasy jylnamalarda saqtalǵan. Ol týraly Abd az-Zahır: «Bul shaqta Berkeniń jasy elý altyda. Sırek saqal, jalpaq bet, óńi sary kisi eken. Shashtary órilip, qulaǵynyń artyna qaraı qaıyrylǵan. Qulaǵynda segiz qyrly qymbat tasy bar altyn syrǵa. Ústine jibek shapan, basyna muraq, aıaǵyna qyzyl safııan etik kıip, beline qymbat tastarmen áshekeılengen altyn belbeý býynǵan. Han shatyrynda ózimen birge 50 ámir jaıǵasqan eken», deıdi. Bir qyzyǵy akademık Á.Marǵulan Ulytaýdaǵy Joshy han mazaryn qazǵan kezde joǵaryda sıpattalǵandaı «qyzyl safııan» etiktiń qaldyǵyn tapqan bolatyn. Bizdińshe, Joshynyń kesenesin Berke saldyryp, óz ákesin musylman ǵurpymen jerleýi ábden múmkin.

Berke bılik etken az ǵana merzim ishinde Ulyq Ulysty Eýrazııadaǵy memleket­tik qurylymy qalyptasqan, qýatty memleketke aınaldyryp úlgerdi. Berkeniń dástúrli túrki-ıslam máde­nıe­tine negizdegen órkenıet órisi О́zbek han tusynda jalǵasyp, Ortalyq Azııa ha­lyqtaryna ǵasyrlar boıy rýhanı azyq boldy. Osy úshin de biz Ber­ke­ge qaryzdarmyz. Edil boıyndaǵy Saraı qalasy jańa mádenıettiń rýhanı orta­ly­ǵyna aınaldy. Kóptegen aqyn men jazýshy, ǵalym men ǵulamalar ilim-bilimmen erkin aınalysty.

Byltyr elimizde Prezıdenttiń ar­na­ıy tapsyrmasymen Ulyq Ulys – Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna qa­tys­ty kóptegen ıgi is qolǵa alyndy. Joshynyń kesenesi men Ulytaý qaıta jańǵyrdy. Osy tusta Joshynyń bel balasy, Ulyq Ulystyń negizin qalaýshy Berkeniń de umyt qalmaǵany abzal. Esimi oqýlyqtarǵa engizilip, zertteý eńbekteri qolǵa alynsa, tanymdyq derekti fılm­der túsirilip, eskertkishi ornatylyp, kóshelerge aty berilse, kómeski tartqan tuǵyrly tulǵanyń urpaqtar jadynda qaıta oıanary anyq.

Sońǵy jańalyqtar

Prezıdent Ahmetjan Esimovti qabyldady

Prezıdent • Búgin, 18:21

Qyzylordada eki kúnde 36 adam ustaldy

Aımaqtar • Búgin, 17:51

Sora ekken turǵyn tergelýde

Aımaqtar • Búgin, 16:33

Alaqandaı Artem: 980 gramm ómir

Qoǵam • Búgin, 16:00

Arzan ton alamyn dep aldanyp qaldy

Aımaqtar • Búgin, 14:30

Uqsas jańalyqtar