Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, EQ
Bodandyqta bolǵan zamanda biz de rýhanı qaınarlarymyzdan alystap qalǵan edik. Táýelsizdik sol osaldyǵymyzdyń ornyn toltyrýǵa barynsha múmkindikter týdyryp otyr.
Rýhanı jańǵyryp, el bolyp eńse kóterýde ǵasyrlar boıy qalyptasqan dástúrli arnadan sýsyndap, sol qundylyqtardy urpaqtyń sanasyna sińirýdiń mańyzy zor.
Táýelsizdik oılaý júıemizdi qaıta jańǵyrtyp, túp-tamyrymen ózgertýde. О́tken dáýir ıdeologııasy kelmeske ketken soń, tarıhı tamyrlarymyzǵa balta shapqan jat ilimderdiń zııanyn uǵynyp, olardy birtin-birtin obektıvti túrde tanı bastadyq. Danyshpan Shákárimshe aıtsaq, «saý aqylǵa» salyp qaraýǵa beıimdelip kelemiz.
Akademık-jazýshy Ǵarıfolla Esimniń «Ǵulama-Name» atty shyǵarmasyn oqyp, ishine úńilgenimde oǵan anyq kóz jetkizdim. Avtordyń uzaq jylǵy izdenisterinen týyndaǵan, qazaqtyń úsh birdeı ǵulamasynyń (Abaı – Shákárim – Muhtar) shyǵarmashylyǵyn, oıshyldyq tabıǵatyn zerdeleıtin trılogııa, oı kózimen oqyǵan adamdy hakimdiktiń tereńdigine, danyshpandyqtyń syrshyldyǵyna, kemeńgerliktiń asyl arnasyna bastaıdy. Úsh tulǵaǵa arnalǵan trılogııada ǵulamalardyń rýhanı sabaqtastyǵyn, úndestik baılanysyn ańǵara otyryp, tutas týyndy jasaǵany shyǵarma avtorynyń olardy tanýǵa erekshe daıyndyqpen, asqan uqyptylyqpen kelgendigin kórsetedi.
Ǵarıfolla Esimniń jazǵan dúnıelerin jiberip almaı, izdep júrip oqıtyn jannyń biri menmin desem, artyq aıtqandyq bolmas. Men onyń táýelsizdik alǵan jyldardan bergi Abaı, Shákárim, eldik sana týraly jazǵan dúnıelerimen jaqsy tanyspyn. Esimde qalypty, sonaý bir jyly «Abaıdyń joly bar, ony Muhtar Áýezov kórseteýge tyrysty, biraq sonymen qosa Abaıǵa baratyn jol bar, sol joldy tappaı Abaıdyń rýhanı álemine ene almaımyz, onyń jumbaǵy da osynda», degen edi.
Elimizde Abaı týraly jazyp júrgen qalamgerler joq emes, qudaıǵa shúkir barshylyq. Biraq sol Abaıdyń ishine enetin kiltti, Abaıǵa baratyn joldy tapqandar saýsaqpen sanarlyq. Ǵarekeńniń «Abaıdyń joly jáne Abaıǵa baratyn jol bar» degen súıekti sózi «Ǵulama-Name» trılogııasynda germenevtıkalyq ádis arqyly negizgi ustanymǵa aınalǵany kórinip-aq tur.
Ǵarıfolla Esim Keńes zamanyndaǵy sanaǵa sińisti bolǵan kózqaras bizge baǵdar bola almaıdy, sondyqtan rýhanı jańǵyrýymyz qajet dep únemi aıtyp júredi. Onyń táýelsizdik tek saıası túsinik emes, bastysy rýhanı táýelsizdikte degeniniń talaı kýási bolyp júrmiz.
Ǵarıfolla Esim shyǵarmashylyǵynyń basty ustanymy – syrttan kelgen jat ilimder men qazaqtyń tól mádenıetiniń ara jigin ashyp taný. Bul ustanym ásirese qazaq oıshyldarynyń týraly aıtyp, jazyp júrgen dúnıelerinen aıqyn kórinip turady. Onyń bir aıtqany taǵy da esimizde. «Keńes dáýirinde syrttan kelgen ilimdermen ornyǵyp alǵan kategorııalyq oılaý arqyly qazaqtyń tól dúnıetanymyn biz eshqashan óz máninde tanı almaımyz. Biz olardy óz arnasynan izdeýimiz kerek. Tamyrsyz nárse ebelek tárizdi. Jel qaı jaqtan soqsa, sonyń yǵynda kete beredi. Keńes zamanynda syrttan kelgen ilimder bizdiń sanamyzdy jel tursa, basy aýǵan jaqqa domalaı jóneletin qańbaqqa aınaldyrdy, sodan sanadaǵy jelbýazdyq paıda boldy, biz Abaı, Shákárim, Muhtarlardy urpaqqa tanytý úshin osy ótken zaman qalyptastyrǵan ishki senzýramyzdan arylýymyz qajet. Sonda ǵana olardyń hakimdigin, danyshpandyǵyn, kemeńgerligin túsine alamyz», deıdi.
Avtordyń «Ǵulama-Name» eńbegi osyndaı shyǵarmashylyq ustanymnan týyndaǵan dúnıe ekendigine ony oqyǵan ár oqyrmannyń kóz jetkizetini kúmánsiz. Abaı joly qandaı jol degen suraqqa «Ǵulama-Nameden» kelesideı jaýap tabamyz.
«Abaı joly – qazaq bolý joly!
Abaı joly – álemdi qazaq bolyp qabyldaý joly!
Abaı joly – nemereniń nemeresi qazaq bolyp, Abaı tilinde, ıaǵnı qazaq tilinde sóılesip, uǵysyp Uly dalaǵa ıelik etý joly!
Abaı joly – Qazaq úshin máńgilik jol!
Abaı Joly – Erkin Er qazaqtyń joly!»...
Osydan asyryp, basqasha qalaı aıtýǵa bolady?! Abaıdy taný – qazaqty taný degen qorytyndyǵa kelesiń. «Ǵulama-Namede» biz úshin, bizdiń ósip kele jatqan urpaǵymyz úshin tereń oıly, taǵylymdy pikirler ushan-teńiz.
Avtor nege qazaq halqy Abaı jolymen júrýi kerek degen suraqqa da izdenis jasaǵan. Qazaq Abaıdyń jolymen júrýi qajet, sebebi «Hakim Abaı álemde eshbir oıshyl aıta almaǵan bıik ıdeıa ustanǵan deıdi. Ol qandaı ıdeıa? Ol: «Adamzattyń bárin súı, baýyrym» degen ıdeıa. Rasymen de, qazaqty máńgilik el bolýǵa bastaıtyn ıdeıa osy emes pe?! Bul tipten qazaq úshin ǵana emes, álem úshin suranysqa ıe bolyp turǵan ıdeıa dese, artyq bolmas. Osy ıdeıa hakim Abaıdy adamzattyń ustazy dárejesine kóterip turǵanyna qalaı tańǵalmaısyń.
Memleket basshysy Q.K. Toqaevtyń «Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıyn merekeleý týraly» 2019 jyldyń 30 mamyrdaǵy №55 Jarlyǵyna sáıkes 2020 jyly hakim Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyn joǵary uıymdastyrýshylyq jáne mazmundyq deńgeıde merekeleýdi qamtamasyz etý maqsatynda qaýly qabyldandy. Qaýlyǵa sáıkes Memleket basshysy ózi aıtyp ótkendeı «toı toılaýǵa emes, oı oılaýǵa bastaıtyn» keshendi sharalardy júzege asyrý josparlanǵan bolatyn. Osy bir mereıli jyly Abaıdan bastaý alyp, Shákárim men Muhtarda jalǵasyn tabatyn ǵulamalyq dástúrdi talqylap, túsindiretin «Ǵulame-Name» syndy shyǵarmanyń jaryq kórip, oqyrmanǵa usynylýy sol Prezıdent aıtqan toı toılaý emes, oı oılaýdyń kórinisi bolyp otyr.
«Ǵulama-Name» ár qazaqtyń úıinde tursa, Abaı salyp ketken asyl arnaly rýh, ǵulamalyq dástúr óskeleń urpaqqa baǵdar ustanatyn, rýhanı baǵa jetpes qazyna bolary sózsiz.
Abaı jylyn qalaı qorytyndylaımyz degen suraq týyndaıdy. Bálkim osy jyl qorytyndysy aıasynda joǵarydaǵy «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep» degen hakim ıdeıasyn álemdik úlgi retinde usyný qajet shyǵar. Ol oǵan tolyqtaı laıyqty.
«Ǵulama-Name» – oıdyń qazynasy. Úsh kitaptan turatyn trılogııanyń alǵashqy bóligi qasıetti qazaq dalasynda ǵulamalyq dástúrdiń qalyptasýyna yqpal etken oıshyl tulǵalarǵa arnalǵan. Anaharsıs, Qorqyt ata, Ábý Nasyr ál-Farabı, Júsip Balasaǵun syndy oıshyldardyń taǵylymdy ıdeıalary ǵulamalyq qubylystyń kórinisi retinde sıpattalǵan. Trılogııanyń birinshi kitaby joǵaryda aıtyp ótken Abaıdyń joly, onyń hakimdigi jaıly. Ekinshi kitap Abaı dástúrin jalǵastyrǵan Shákárimniń danalyq oılaryna arnalǵan. Úshinshi kitap – asyl arnanyń jalǵasy, Abaıdyń jolyn álemge tanytqan kemeńger jazýshy Muhtar Áýezovtiń oıshyldyq tabıǵatyn ashqan týyndy.
«Ǵulama-Nameniń» biz ańǵarǵan taǵy bir ereksheligi, avtor osy ǵulamalar oıynyń kóleńkesinde qalyp qoımaı, olardyń oı ıirimderin alǵa tartyp, oqyrmandy oılantyp tastap otyratyndyǵynda. Sol arqyly avtor ǵulamalardyń tereń oıyn oqyrmandarǵa jańasha qyrynan ashyp berip otyrady. Shákárimniń «noqtasyz oı» oılaý, «saý aqyldy bolý», ar bilimi jaıly tereń de taǵylymdy ıdeıalary búgingi qoǵamǵa aýadaı qajet ekendigine kóz jetkizesiń. «Adamdyq boryshyń, halqyńa eńbek qyl» degen ósıeti urpaq úshin ustanymǵa aınalatyn pikir.
Úshinshi kitapta Muhtar Áýezovtiń kemeńgerligi jaıly sóz etken avtor «Kemeńgerlik degen ne? Kimdi kemeńger dep aıtamyz. Sóz tanýshy adam – kemeńger. Muhtar Áýezov Abaıdyń sózin tanyǵan» dep jazady. Al biz sol Abaıdyń sózin tolyq tanı alyp júrmiz be degen oıǵa qalasyń.
Qazaqtyń qaı oıshylyn alsańyz da olardyń danalyq ıdeıalary kórkem oılaý, metaforaǵa toly. Sondyqtan olarǵa jalań logızm, sholastıkaǵa uryndyratyn qurǵaq rasıonalızm atymen jat. Metaforalyq, kórkem oılaý halqymyzdyń sana bolmysyna etene jaqyn.
«Ǵulama-Nameni» oqyrman retinde qolǵa alǵanda, oıpyrmaı qalaı bolar eken degen oı týǵany anyq. Sebebi trılogııada mazmundalatyn Abaı, Shákárim, Muhtar syndy tulǵalar sóz ıeleri, oılaryn asqan kórkemdikpen órgen qalamgerler. Olaı bolsa sóz ıesine sóz arnaýdyń ózi qıynnyń qıyny emes pe?!
Trılogııany oqyp otyryp ańǵarǵan taǵy bir dúnıem – avtordyń ǵulamalardyń sózin tanyp alyp baryp qolyna qalam alǵany.
Oıdy tanyp baryp aıtý, sózdi tanyp baryp sóıleý keshegi danyshpan bı-sheshenderimizge tán, umytylyp bara jatqan qasıetimiz edi. Ǵarıfolla Esim osy bir ataly qasıetti jańǵyrtýshy qalamger. «Ǵulama-Name» meni osyndaı oıǵa jeteledi.
Danalyqqa qushtarlyq árkimde bolýy múmkin. Biraq danalyqqa qushtar jandardyń barlyǵy danyshpan emes. Danyshpandyq óziń de sol oı bıiginde oılana bilýdi bildirse kerek.
«Ǵulama-Name» bizdi kóp oılandyratyn dúnıe. Kitapty oqı otyryp ǵulamalyq degen ne ózi degen oıǵa qaldym. Ǵulamalyq ol ýaqyt ótken saıyn eskirmeıtin, jańara beretin ıdeıa eken, tozbaıtyn asyl oı eken.
Olaı bolsa «Ǵulama-Name» – arnasyn tapqan, asyl oıǵa qurylǵan týyndy.
El gazeti «Egemen Qazaqstannan» 2020 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Abaı atyndaǵy ádebıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn berý jónindegi komıssııasynyń habarlamasyn kózim shaldy.
2020 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Abaı atyndaǵy ədebıet pen óner salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn berý jónindegi komıssııasynyń atalǵan syılyqty alý úshin aldyn ala irikteýden ótken jəne konkýrstyń kelesi kezeńine jiberilgen shyǵarmalar tiziminen Ǵarıfolla Esimniń «Ǵulama-Name» týyndysyn kórip, qýanyp qaldym.
Ǵarıfolla Esimniń «Ǵulama-Name» shyǵarmasy kúrdeli taqyrypty, aýqymdy ıdeıalardy qamtyǵan, rýhanı jańǵyrý jolynda qoǵamǵa bereri mol, hakim Abaıdyń bıylǵy mereıli jylynda oqyrmanǵa jol tartyp otyrǵan qundy dúnıe. Sondyqtan da men ony memlekettik syılyqqa tolyq laıyqty shyǵarma dep baǵalaımyn.
Edil MAMYTBEKOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty
