Ańǵal batyr zıraty
Ejelden tylsym syrǵa toly Ereımentaý etegindegi jalpaq jurttyń baıyrǵy qonystaryndaǵy barlyq nysandar kesheni áıgili Bógenbaı batyrdyń atymen tyǵyz baılanysty. Olar oblystyń kıeli jerleri sanatynda. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, keshenge batyrdyń jerlengen jeri, stella jáne batyr atyndaǵy tarıhı mýzeı kiredi.
El aýzynda saqtalǵan ańyzǵa qaraǵanda, sonaý 1775 jyly Ereımendegi Qorjynkól basyndaǵy Qanjyǵaly Bógenbaı batyr aýyly Siletidegi jaılaýǵa kóship shyǵady. Sileti ózeniniń teristiginde aǵyp jatqan Kıikbaı ózekshesinen ótken soń Bógenbaı batyr jappa kúrkeniń ishinde 98 jasynda dúnıe salǵan eken desedi. Ol kezde han Abylaı Ombyǵa jol júrip ketse kerek. Máıitti han kelgenshe qaraǵaı bórenelerden bıik sóre jasap, bylǵaryǵa orap, sonda saqtaıdy. Sol jer keıin Bógenbaı sóresi dep atalyp ketken. Eskertkishke «Bul jerde 1775 jyly qazaqtyń qamal qorǵany bolǵan batyr Bógenbaı qaıtys bolǵan» degen jazýy bar granıt tastan taqtaısha ornatylǵan.
1991 jyly maýsym aıynda Ereımentaý qalasyna kireberistegi tóbeshikke Bógenbaı batyr stellasy ornatyldy. El qorǵaǵan erdiń erligi men órligin búgingi urpaǵyna qapysyz meńzep turǵandaı at shaptyrym jerden kózge túsedi. Sol sátte kókiregińe maqtanysh sezimi quıylyp, tula boıyńdy órliktiń ókpek jeli sharlap ketkendeı bolady. Sonaý bıiktiń basynan batyr baba kóz salyp qarap turǵandaı. Stella myryshpen qaptalǵan metall qurylymnan turady. Joǵaryǵa qaraı órlegen naızalary jáne oǵan asylǵan qalqandary bar úsh bólimdi ortalyq kompozısııa úsh júzdiń bir kúmbez astynda jınalǵanyn beıneleıdi. Úsh naızany biriktiretin qalqanynda «Qorǵan bolǵan elime, aıbar bolǵan jerime, qoıyldy osy eskertkish, buryn Bógenbaıdaı erime. XX ǵasyr urpaqtarynan» dep jazylǵan.
Taǵy bir er, kózsiz batyr – Kıikbaı Baıǵarauly. Batyrdyń kesenesi Atbasar aýdany Sergeevka aýyly mańynda. Jońǵar shapqynshylyǵy zamanynda ómir súrip, jaýgershilikte qaza bolǵan Kıikbaı Baıǵarauly – Qytaı men Mońǵolııada ǵumyr keshken qandastarymyzdyń arasynda esimi keńinen tanylǵan tulǵa. Batyr shamamen XVII ǵasyrdyń sońynda Qalba óńirinde dúnıege kelip, 1740 jyldary Arqa jerinde qaza tapqan. Urpaqtan urpaqqa jetken shejire derekterde Arqalyqtyń Alǵadaı, Aqózen dep atalatyn óńirinde ómirden ótkendigi aıtylady.
Abzal babamyz úsh júzge «Kıikbaı sheshen» degen atpen belgili bolǵan. О́ıtkeni bala jasynan el sózine aralasqan bı, sheshen, ádil qazy bolypty. «Kıikbaı bı aıtypty» deıtin tómendegideı óleń joldary el aýzynda áli de saqtalyp qalǵan.
Aýylym – atam, bilimim – boıymdaǵy babam,
Saltanatym – sabyrym,
súzip sóıleıtin sózim,
Nan tabarym nárim,
Janashyrym – jarym men anam,
baqytym – balam.
Bul – meniń tolǵanym,
armansyz bolǵanym.
Al el ishinde Kıikbaı jaıly aıtylatyn mynadaı ańyzdar bar. 1723 jylǵy asharshylyq, aqtaban shubyryndy jaýgershilik kezde týǵan tuńǵysh balasynyń atyn tar zamanda týdy dep Aryq, ekinshi balasynyń atyn el júdegende týdy dep Qul qoıypty. Úshinshi balasynyń atyn el kóbeń tartqan soń Kóbegen qoıady. Tórtinshi balasynyń atyn jaýdyń betin qaıtarar er bolsyn dep Ońbaı qoıypty. Aman, Oman esimdi qyzdary da bolǵan desedi.
El ishinde Qosaǵaly batyr týraly derek az. Áıteýir osyndaı batyrdyń bolǵandyǵy belgili. Kesene Zerendi aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Azat taýynda. Qosaǵaly batyr Tólekuly shamamen 1740 jyly týyp, 1813 jyly ómirden ótken. El ishinde saqtalǵan derekterge qaraǵanda, Orta júzdiń hany Ýálıdiń zamanynda ómir súrgen. Dáýlesker kúıshi Dáýletkereı óziniń «Qosaǵaly» atty kúıin arnasa, Aqmola-Kókshe aımaǵynda onyń atymen atalatyn jer, sý ataýlary da kezdesedi. Qosaǵaly alyp deneli batyr bolǵan. Jerlengen orny 4 metrdi quraıdy. Zırattyń mańdaıshasynda arabsha, qabir basyndaǵy jazý qazaq jáne orys tilderinde tańbalanǵan. Onda «Rýy Jaqsylyq qaraýyl», «Bogatyr Qosaǵaly Tolekov» dep jazylǵan.
Shaǵalaly ózeniniń taýdy aınalyp ótetin tusynda jaqsylyq qaraýylǵa jatatyn Saı aýylynan taraǵan Jalǵyz qaraǵaı, Qyrdaǵy aýyl, Bylqyldaq, О́zen qaraǵaı deıtin aýyldardyń sońǵysyn Qosaǵaly batyr mekendegen. 1723-1730 jyldardaǵy Aqtaban shubyryndyda jadap-júdep osy jaqqa jetken qandastarymyzǵa mal, jer berip kómek kórsetken atymtaı jomarttyǵyna saı el-jurt ony Baıanuly Baı-Tólek atap ketken desedi. Qosaǵalyny óz zamanynda Omby sheneýnikteri, tatar baılary da tanyp, syılasyp, onymen sanasqan. Oǵan Omby gýbernatory tarapynan «Altyn ton» atalatyn oqaly shapan tartý etilgenine jádiger jurnaǵynyń kúni keshege deıin batyr urpaǵy Dáken Boqanov aqsaqaldyń úıinde saqtalyp kelgendigi dálel.
Jaýdan beti qaıtpaǵan Qazy batyr – tek alyp kúshtiń ıesi ǵana emes, sonymen birge adal, aqjúrek, kishipeıil, kópshil, barlyq jurt úlgi tutarlyq adamdardyń biregeıi. XVIII ǵasyrda ótken Orta júz batyrlarynyń biri, jońǵar basqynshylaryna qarsy kúreste Abylaı han, Er Qabanbaı, Buqar jyraýlarǵa senimdi serik bolǵan sheshen adam. 1750 jyldarda jońǵar basqynshylarynyń bir toby Baıjigit elin shaýyp, mal-jandaryn tonap áketedi. Abylaı ataqty qolbasshylary men batyrlaryn arnaıy keńeske shaqyryp, týǵan jerdi jaýdan tazartýdy tapsyrady. Qazy batyr Jánibek han kezindegi qaradan shyqsa da jeti atasynan áıgili batyr tuqymy bolǵandyqtan, óziniń asqan erligi, halyq úshin jan pıda eterlik isteri arqasynda kóp keshikpeı ýaq rýynyń kósemine aınalǵan. Batyr kóptegen soǵysta úlken erlik jasap, jeńiske jetken eken. О́zine meken bolar jerin qylyshynyń ushymen nusqap, «meniń qonysym osy jerde bolady» dep aıtqan kórinedi. Qazy batyrdyń jerlengen jeri Aqkól aýdanyndaǵy Ýrıýpınsk aýylynyń batysyna qaraı eki shaqyrym qashyqtyqta.
Halqyna erligimen eńbek sińirgen el qorǵaǵan erdiń biri – Qalaq batyr. Batyr – XVII ǵasyrdyń basynda jońǵarǵa qarsy shaıqasqan adam. Alataýdyń eteginde jońǵarlardyń Shamalǵan, Qaskeleń, Boraldaı sekildi aty shýly batyrlary ajal tapqan surapyl shaıqastarda eren erlik kórsetken desedi. Ańyz jelisine qaraǵanda, asa iri deneli alapat kúsh ıesi eken. Bir jaq betinde qyl ósken qara meń, arqasynda jaly bar óte susty adam bolsa kerek. Sonysyna qaramastan asa salmaqty, jyly júrekti, qamqor, ádil bolǵan. Alys saparlarda eki-úsh aılap júrip oralǵanda, 4-5 jetim balany ala kelip, «bular baıaǵyda jaýgershilik ýaqytta ketip qalǵan týystarymnyń urpaqtary» dep baýyryna basqan eken. Batyr Zerendi aýdany Kúsep aýylynda jerlengen.
Arqada aty qylǵan Ańǵal batyr 1770 jyly dúnıege kelip, 1867 jyly pánıden baqıǵa kóshken. Birjan sal aýdanyndaǵy Ańǵal batyr aýylynyń soltústiginde úsh shaqyrymdaı jerde jerlengen. Qazirgi ýaqytta ol jer «Qosqaraǵaı» dep atalady. Professor E.Bekmahanovtyń «Qazaqstan XVII-XIX ǵasyrlarda» atty eńbeginde Kenesary qolynyń quramynda halyq arasynda tanymal, óte yqpaldy batyrlar boldy. Solardyń ishinde ataqtylary Shubyrpaly Aǵybaı, Janaıdar, Iman Dýlatov, Ańǵal batyr, Jeke batyr, Buǵybaı. Olar kóterilistiń sońyna deıin Kenesaryny qoldady. Ańǵal batyr Qaraótkel, Aıagóz bekinisterine shabýyl jasaǵanda asqan erlik kórsetken. Ańǵal batyrdyń barynda barymtashylar men jerge qyzyqqan ashkózder aıaǵyn ańdap basypty.
El aýzynda saqtalǵan ańyzǵa qaraǵanda, qaqaǵan aıazda aıaǵymen kóldiń muzyn teýip, jaryp shomyla beredi eken. Murtyna qatqan muz súńgini qamshysymen uryp túsirip, denesiniń sýyn súrtpesten kıine beredi eken. Ańǵal batyr alyp deneli adam bolǵan desedi. Batyrdy anaý-mynaý at kótere almaıdy eken. Otyrǵan kezde úı oryndaı oıyq qalatyn delinedi keıbir estelikterde.
Qabyl batyr týraly tolyq aqparatty E.Bekmahanovtyń «XIX ǵasyrdyń 20-40 jyldaryndaǵy Qazaq KSR-niń tarıhy» tarıhı monografııasynan tabýǵa bolady. Ol – qazaqtyń sońǵy hany Kenesary Qasymulynyń ómir súrgen dáýirindegi saıys rýynan shyqqan batyrdyń biri. Han basshylyǵymen patsha úkimetine qarsy kúreske qatysýshy jáne áskerı keńesshileriniń biri boldy.
Syrdarııa ózeniniń jaǵalaýynda dúnıege kelgen Qabyl batyr kóterilis aıaqtalǵannan keıin sol ólkede qalǵan desedi. Keıin Jarqaıyń aýdany mańyndaǵy Dalabaı aýyly tóńireginde ǵumyr keshken. Aýyl batyrdyń qurmetine Qabyl aýyly dep atalǵan. Qazir aýyl mańynda onyń zıraty bar.
Qabyl batyr zıraty
Aqmola oblysy
