Alashtyń bir asyly Aǵabek edi...

Qazaq ulty tý sonaý ejelden ne kórip, qandaı qıly-qıly qıyn zamandy basynan ótkermedi deısiz. Qazirgi sáýletti, egemendi táýelsizdiktiń araıly kúnderine jetý úshin, qanshama  aqıyq azamattarymyz kemeldi bolashaq úshin óz bastaryn báıgege tigip, ómirin qıyp, jer jastandy. Eger olar qaısarlyqpen, qajyrlyqpen tiresip, halqynyń jarqyn bolashaǵyna senimmen qarap, kúrespegende biz táýelsizdikke jeter me edik?

Alashorda avtonomııasynyń 90 jyldyǵyna oraı «Alash isi» boıynsha qatigez jazalaý naýqanynyń alǵashqy tergeý isine qatysty maqalalardy merzimdi basylymdar jarııalady. Sol maqalalardy oqyp otyryp biz erterektegi qara qulaq qarııalardyń aýzynan estigen «Alashorda» úkimeti týraly, onyń qaıratkerleriniń biri bolǵan sarysýlyq Aǵabek Baıdýllaev jaıly azdap bolsa da habardar bolatynbyz. Tipti 1962 jyldyń jazynda «Aǵabek aqtalypty» dep jubaıy Bıbigúl apa men uly Shamǵalı (bul kúnderi ekeýi de fánı dúnıeden ozǵan), jaqyn aǵaıyn-týysqandary Sarysý aýdanynyń Qarataý jotasyndaǵy Kókjon óńirindegi Úshbas aýlynda ómir taýqymetin bir kisideı kórip, taǵdyry soqyr  saıasattyń arqasynda tálkekke túsip otqa oranǵan erdiń esimin eske alyp, kópshilik bas qosyp as berip, quran oqytyp, ultynyń jarqyn bolashaǵy úshin  ómirden ozǵan azamattyń rýhyna bas ıgenimiz de este qalypty.

Birde kitaptardy aqtaryp otyryp jazýshy Dúkenbaı Dosjanovtyń «Abaqty» degen kitaby qolǵa tústi, ol  halqymyzdyń belgili qaıratkeri, ult maqtanyshy  Júsipbek Aımaýytov týraly jazylǵan derekti dúnıe eken. Avtor sol shyǵarmasynyń 190- betindegi  joldarda bylaı dep jazady:

«...Abaqtydaǵy aıypker adamdardy top-top etip, isin tirkep, tergeýdi bittige sanap, Máskeýge, Býtyrka abaqtysyna jóneltýge ázirleı bastaǵan.

№6 is boıynsha  arnaıy qaýly shyǵarǵan. Ol qaýlynyń qazaqsha kóshirmesi tómendeginshe.

Q A Ý L Y

1929 jylǵy  16 tamyz,  Almaty qalasy.

«Men, Birikken saıası basqarma Shyǵys bóliminiń Qazaq KSR-i boıynsha ókiletti ókili Saenko, №6 tergeý isimen tanysa kelip, tómendegi adamdar týraly:

1. Baıtursynov A.     10.Jumabaev M.
2. Dýlatov M.             11.Baıtasov A.
3. Ádilov D.                12.Baıtileýov D.
4. Bolǵanbaev H.        13.Káribaev N.
5. Jálenov K.             14.Baıdýllaev A.
6. Aımaýytov J.        15.Ádilov Asqar.
7. Esbolov M.             16.Qulmuratov T.
8. Omarov E.               17.Baıdildın Á.
9. Júsipov A.               18.Birimjanov Ǵ.

TAPTY:

Aldyn ala tergeý isi qajetinshe tolyq júrgizil­di, sondyqtan Qylmystyq kodekstiń 207- statıasyn basshylyqqa ala otyryp:

Qaýly   etedi:

№6 is boıynsha aldyn ala tergeý aıaqtaldy. Bul týraly joǵaryda atalǵan aıypkerlerge habarlansyn.

Shyǵys bólimi bastyǵynyń kómekshisi

Saenko (qoly)».

Kútpegen jaıda belgili Alash azamattarynyń tiziminiń qatarynda júrgen A.Baıdýllaev esimi bizdi eriksiz eleń etkizdi. Bul bizdiń jerlesimiz – sarysýlyq Aǵabek Baıdýllaev bolýy kerek degen úmit oty jylt ete qaldy.   

Sodan, onyń anyq-qanyǵyna jetý maqsatynda «Izdengen jeter muratqa» dep izdestirý, anyqtaý isine táýekel aıtyp kiristik. Qolymyzǵa qalam alyp Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Jambyl, Almaty, Ońtústik Qazaqstan oblystyq departamentterine «Sizderde azamat Aǵabek Baıdýllaev týraly qandaı málimetter bar?» degen suraý joldadyq. Kóp uzamaı Almaty qalasynyń UQK Departamentinen mynadaı jaýap hat aldyq (ony qaz-qalpynda, ıaǵnı orys tilinde jarııalaǵandy jón kórdik):

«Soobshaem, chto v DKNB RK hranıtsıa arhıvnoe ýgolovnoe delo proızvodstva 1929-1930 godov proshlogo veka, po kotoromý prohodıt Baıdýllaev Agabek, 1902 g.r., ýrojensa aýyla №3 Sary-Sýskogo raıona Syr-Darınskogo okrýga.

Kak sledýet ız materıalov dela, Baıdýllaev A., rabotaıa v ÝRO (vozmojno ýgolovnogo rozyska) Syr-Darınskogo okrýga, 03.04.1928 goda byl arestovan, odnako letom etogo goda ız pod strajı sbejal. Vtorıchno byl arestovan organamı OGPÝ Kazahstana 17.12.1928 goda ı postanavlenıem Troıkı prı PP OGPÝ v Kazahstane ot 04.04.1930 g., po state 58-11 ı 82 ÝK RSFSR (za svıaz s kontrrevolıýsıonnoı organızasıeı Alashordınsev, ýchastıe v voorýjennom soprotıvlenıı ekspedısıı po provedenııý konfıs­kasıı baıskıh hozıaıstv ı pobeg ız mest zaklıýchenııa), osýjden na pıat let konslagereı.

Na osnovanıı st.1 Ýkaza Prezıdıýma Verhovnogo Soveta SSR ot 16 ıanvarıa 1989 goda «O dopolnıtelnyh merah po vosstanovlenııý spravedlıvostı v otnoshenıı jertv repressıı, ımevshıh mesto v perıod 30-40-h ı v nachale 50-h godov», zaklıýchenıem prokýratýry Kazahskoı SSR ot 30.08.1991 g. Baıdýllaev A. reabılıtırovan.

Arhıvnoe ýgolovnoe delo v otnoshenıı Baı­dýllaeva A., proızvodstva 1937 goda, hranıtsıa v DKNB RK po Kostanaıskoı oblastı, kýda rekomendýem obratıtsıa po ınteresýıýshım Vam voprosam.

Nachalnık podrazdelenııa Departamenta  S.Anosov. 06.11.2007 g. № P-695».

Ýaqyt sýytpaı Qostanaıǵa hat joldadyq. 2007 jyldyń jeltoqsanynyń sońyna qaraı UQK-niń Qostanaı oblysy boıynsha departamentinen  mynadaı anyqtama keldi (onyń túpnusqasyn saqtap orys tilinde berip otyrmyz): 

«Po materıalam arhıvnogo ýgolovnogo dela, hranıashegosıa v Departamente KNB po Kostanaıskoı oblastı,  prohodıt Baıdýllaev Agabek, 1902 goda rojdenııa, kazah, ýrojenes aýla №3 Sarysýskogo raıona Iýjno-Kazahstanskoı oblastı. Do ares­ta jıl v p.Denısovka Djetygarınskogo raıona Kýstanaıskoı oblastı, rabotal zavedýıýshım Raıtorgom.

Baıdýllaev A. ımeet vysshee obrazovanıe, ranee okonchıl Rýssko-Týzemnoe ýchılıshe, s 1928 goda nahodılsıa pod sledstvıem, 4 aprlelıa 1930 goda organamı OGPÝ osýjden po state 58-10,11 ı 82 ÝK RSFSR k 5 godam ITL. Nakazanıe otbyval v lagere na Belomorskom kanale. V p.Denısovký prıbyl v 1936 godý ız Kırgızıı.

Arestovan 4 noıabrıa 1937 goda Djetygarınskım RO NKVD po Kýstanaıskoı oblastı po obvınenııý v tom, chto ıavlıaıas chlenom antısovetskoı nasıonalıstıcheskoı organızasıı, sıstematıcheskı vel vredıtelskýıý podryvnýıý deıatelnost v oblastı torgovlı, ýmyshlenno sryval snabjenıe trýdıashıhsıa raıona ostrodefısıtnymı tovaramı. Zasedanıem troıkı ÝNKVD po Kýstanaıskoı oblas­tı ot 20 noıabrıa 1937 goda po st.  №58  p.p. 2, 7, 10, 11  ÝK  RSFSR osýjden k vyssheı mere nakazanııa – rasstrelý. Prıgovor prıvedeno v ıspolnenıe 23 noıabrıa 1937 goda.

Postanovlenıem Prezıdıýma Kýstanaıskogo oblastnogo sýda (№ 4 ý-17s) ot 4 ıanvarıa 1962 goda reshenıe troıkı ÝNKVD ot 20.11.1937 goda v otnoshenıı Baıdýllaeva Agabeka ı drýgıh prohodıashıh po delý lıs otmeneno ı delo proızvodstvom prekrasheno za otsýtstvıem v ıh deıstvııah sostava prestýplenııa.

Na moment aresta Baıdýllaev A. ımel sledýshıı sostav semı:

- jena Bıbıgýl,

- syn  Shamgalı,

- mat Anafııa, projıvala v g.Tashkente.

Svedenıı v otnoshenıı otsa v dele ne ımeetsıa.

Nachalnık SGA DKNB RK po Kýstanaıskoı oblastı                                                             V.Danın.  

11.12.2007g. № ı/6 – 5583.»

Sóıtip, álgi hattarmen tanysyp, joǵymyzdy tapqandaı erekshe kúıde bolyp, «kezinde «Alash» partııasynyń negizin qalap, onyń belsendi músheleri bolǵan, «Alashorda» úkimetiniń tizginin ustaǵan ultymyzdyń belgili aqıyq tulǵalary Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov, Smaǵul Sádýaqasov tárizdi azamattarmen  ıyq tirese eńbek etken asyl azamat Aǵabek Baıdýllaevtyń bizdiń Jambyl oblysynyń Sarysý óńirinde jaqyn kimi qaldy, kimder ony biledi eken» degen oı qaýzadyq.

 Bul suraqtarǵa jaýap tabý jeńil jumys bolǵan joq. О́ıtkeni onyń zamandastary bul kúnderi qatarymyzda joq. Kóp jyldar Saýdakentte (burynǵy Baıqadam selosy) turǵan Aǵabekpen birge tar jol, taıǵaq keshýdi basynan ótkizgen jan jary Bıbigúl apa men  onyń jalǵyz balasy Sham­ǵalı (kezinde jergilikti aýdandyq avtobazada júrgizýshi bolǵan) biraz jyl buryn o dúnıelik bolyp ketipti. Olardan qalǵan urpaq  ómir qyspaǵyna túsip, bireýleri kórshi jatqan Shymkentke asyp, ekinshileri Taraz shaharyna aýysyp, Jańatas óńirinde tirshilik etip jatyr eken. Olardyń birnesheýimen jolyǵyp, mandymdy derek taýyp, qundy málimet ala  almaǵanymyzǵa ókindik.

– Bıbigúl apaıdyń kózi tirisinde kóp jyldar boıy kórshi bolyp, aralasyp turdyq. Apaı sheshilip kóp sóılese bermeıtin, bireýdiń isine jón-josyqsyz aralaspaıtyn,  minezi salmaqty da sabyrly, júregi men oıy taza, óte ustamdy, parasatty, kelbetti  kisi edi. Jaryqtyqtyń búkil bolmysynan  burynǵylardyń aqyldy báıbishelerine tán jaqsy minezdiń ısi ańqyp turatyn. Sóıtsek, kezinde bilmeppiz, ol apanyń peıili darhan, súıegi asyl jaqsy jan eken-aý. Ultymyzdyń maqtan eter talaı azamattarmen kezinde dastarqandas bolǵanynyń ózi, bile bilsek, keremet ǵajaıyp dúnıe emes pe?!

Keıde kóńili kelse qolynda erte kezden saq­talyp kele jatqan ýaqytpen sarǵysh tartqan fotosýretterdi aqtaryp «Myna ústel basynda ja­qy­nyraq otyrǵan Sáken Seıfýllın, aryraqta otyrǵan Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dý­latov, al mynaý meniń kúıeýim marqum Aǵabek, onyń oń jaǵyndaǵylar Júsipbek Aımaýytov pen Dinmuhamed Ádilov» dep syr sherter edi. Biraq biz, jastyǵymyzdan bolar, olarǵa mán bermeı, odan ári sýyrtpaqtap, áńgimege qozǵamaıtynbyz. Átteń, qatar júrip, ol kisiniń ishki syryn, keýdesinde saırap jatqan qymbat qazynany kezinde kóńilimizge toqı almaǵanymyz ókinishti. Altynnyń synyǵy, eskiniń kózi Bıbigúl apaı da  90-jyldary dúnıeden ótti de ketti. Onyń ishki syry da ózimen birge ketti..., – dep eske alatyn Bıbigúl apanyń onda­­ǵan jyl kórshisi bolǵan, jany janatta  shalqyǵyr marqum sheshemiz Baqtyly Úsenqyzy Turlybekova.

Sol fotosýretterdi tabýǵa biz de biraz áýrelen­dik. Biraq, ókinishke qaraı, olardyń kimniń qolynda qalǵany belgisiz, bar bolǵany, qolymyzǵa ilikkeni sizder­diń  nazarlaryńyzǵa búgin usynylyp otyrǵan Aǵabek aǵanyń jeke fotosýreti ǵana  boldy.

Bizge jetken derekter boıynsha Aǵabek Baı­dýl­laev 1902 jyly qazirgi Jambyl oblysynyń Sa­rysý aýdanynyń Qarataý silemindegi, halyq Kósegeniń Kókjony dep biletin Úshbas aýlynda dúnıege kelgen. Jastaıynan oıy zerek Aǵabek dúbirli Qazan revolıýsııasy jyldarynda qyr asyp, ońtústiktegi qatarlas jatqan úlken shahar Shymkentke baryp, bilim jolyna túsip, sol jerdegi orys-túzem ýchılıshesin támamdaǵany belgili. Odan keıin Tashkent qalasyndaǵy Orta Azııa ýnıversıtetinde bilim alǵan (qaı fakýltetti bitir­geni bizge ázirshe beımálim – avtor). Sol jyldary  qazaq halqynyń zııaly azamattarymen tanysyp, olarmen kóp jyldar qoıan-qoltyq aralasqan, saıası-uıymdastyrý  qyzmetter atqaryp, ulttyq múdde úshin kúresken.

Kezinde Túrkistan qalasyndaǵy maqta zaýyty­nyń dırektory, qalalyq atqarý komıteti tó­raǵa­synyń orynbasary qyzmetinde bolyp, keıinirek Ońtústik Qazaqstan oblystyq ishki ister basqarmasyn (oblystyq mılısııa bólimin) basqarypty degen derekter bar. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 20-jyldarynyń sońyna qaraı  eli­mizde etek alǵan qýǵyn-súrgin, negizsiz jala A.Baı­dýllaevty da aınalyp ótpeıdi. Ol 1928 jyldyń sáýir aıynda  «Alashorda» qozǵalysynyń múshesi» degen jalamen abaqtyǵa jabylady. Odan jerlesi Dinmuhamed Ádilovtiń kómegimen qashyp shyǵyp, týǵan ólkesi – Sarysý aýdanynyń Talas boıyndaǵy Moıynqum men Kókjondaǵy Úshbas arasynda aýyldarǵa tyǵylyp, birer aı bas saýǵalaıdy. Biraq OGPÝ men NKVD-nyń «belsendi» qyzmetkerleri qalmaı izine túsip, qýǵynshy qarýly jasaq uıymdastyryp, 1928 jyldyń jeltoqsanynda ony qaıta qolǵa túsirdi. Eki «qashqyndy» (Muqysh Ádiluly men Aǵabek Baıdýllaevty) Áýlıeataǵa alyp keledi. Jeńil-jelpi júrgizgen tergeýden keıin, ýaqyt ozdyrmaı,  ony basqa da qazaqtyń beldi tulǵalarymen – saıa­sı tutqyndarmen toptastyryp Máskeýdegi atyshýly «Býtyrka»  túrmesine jetkizip, NKVD-nyń qyzmetkerleriniń kómegimen taǵylǵan aıyptary sol jerde «moıyndatylyp», 1930 jyly sot sheshimimen 5 jyl arqalap kete barady.

Joǵaryda Qostanaı oblysynyń UQKD bergen resmı anyqtamasynda Aǵabektiń ol jyldardy «Belomor» kanalynyń qurylysynda ótkergeni baıandalǵan. Qıyndyqqa qaıyspaǵan er elge aman-esen  oralyp, birer jyl óziniń týǵan ólkesi ońtústikte qyzmet istep, odan keıin Qyrǵyzstannyń memlekettik saýda salasyn basqarady.  Al 1936 jyly Qostanaı oblysynyń Jetiqara aýdanynyń qalalyq saýda bólimine qyzmetke jiberilipti. Sol mekemeni basqaryp júrgeninde ony NKVD qyzmetkerleri 1937 jyldyń qarashasynyń 4-i kúni «halyq jaýy» degen jalamen tutqyndaıdy. Onyń «burynǵy isterin esepke ala otyryp» 20 qarasha kúngi «úshtiktiń» sheshimimen 58-10 baby boıynsha atý jazasyna kesiledi. Bul úkim, ýaqyt sýytpaı, 23 qarasha kúni iske asyrylady. Aǵabektiń sol kezde nebári 35 jasqa jetpegen kezi eken-aý!  

Aǵabektiń jubaıy Bıbigúl apaı jastaı qalǵan jalǵyz uly Shamǵalıdy jetektep, kúıeýinen bir habar bolar degen úmitpen barmaǵan jeri, ashpaǵan esigi joq. Tashkent, Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy úsh áripten turatyn mekemelerdiń talaıynyń esigin qaqty, Máskeýge jalynyp-jalbarynyp ondaǵan hat joldady. Barlyǵy durys jaýap berýden jaltaryp, «jaýabyn keıin beremiz, kútińiz» dep aýyzdaryn qurǵaq shóppen súrtip shyǵaryp salýmen  boldy. Tek keıinirek «Sizdiń jubaıyńyz «halyq jaýy» retinde atyldy» degen habar keldi.

Almaty qalasyndaǵy tehnıkýmda oqyp júrgen uly Shamǵalıdy «halyq jaýynyń balasy» dep oqý­dan shyǵaryp, odan ári oǵan bilim alýǵa múm­kin­­shilik bermeıdi. Eshbir jumysqa ornalasa almaı qı­nalǵannan soń tileýlesteriniń aqylymen  jaqyn aǵaıyndary Amantaıdyń esimin famılııa retinde alyp, «Amantaev Shamǵalı» atanyp ketedi. Ýaqyt oza, «Adam úsh kúnnen soń kórge de úı­renedi» – degendeı keıin onyń qulaǵy bul famı­lııaǵa da úırenip ketti. So­dan, olardy kóp jyldar «halyq jaýynyń áıeli», «halyq jaýynyń uly» dep esh qyzmetke jaqyndatpaı, ómir­diń ta­laı sýyǵy men ystyǵyn kórip, talaı adam sen­gi­siz qııamet qıyndyqtardy bastarynan ótkerdi.                                                                                                                                              О́tken ǵasyrdyń 50-jyldarynyń sońyna qaraı Bıbigúl apa kúıeýiniń atamekeni Sarysý aýdanynyń ortalyǵy Saýdakent (Baıqadam) selosyna kóship kelip, japanda qalǵan jalǵyz uly Shamǵalıdy aǵaıyn-týystaryna, el-jurtyna jaqyndatyp, úı­lendirip, «Alla, osy kúnimizge de táýbe. Áı­teýir Aǵabekten qalǵan jalǵyz tuıaǵymdy aman ete kór. «Ornynda bar ońalar» dep qazaq beker aıtpaıtyn shyǵar. Úrim-butaǵy joǵalmaı, Aǵabektiń shańyraǵynyń oty sónbesin!» dep Jaratýshy Iemizge jalbarynyp, aldynda bas ıip, shúkirshilik jasap júrip   ulynan biraz nemere súıdi. Kónekózderdiń esterinde Bıbigúl apanyń myna bir óleńderi qalypty.

Dushpan kúlip, dos jylar qaıǵy tústi,

Eshkimge kez qylmasyn mundaı isti.

Taǵdyrǵa tán berýmen júremiz de

Dert-qaıǵy tus-tusynan qonǵan kúshti» –
dep kóz jasyn syǵyp-syǵyp alyp, aýyr kúrsinip, neme­relerin baýyryna basady eken jaryqtyq.

 1962 jyly «Aǵabek aqtalypty» degen jyly habar jetkende jaqsynyń jarqyn beınesin kóz aldyna elestetken  Bıbigúl apa daýys shyǵaryp, kóz jasy kóldeı aǵyl-tegil bolyp, egile, sógile uzaq jylaǵany jaqyndary men kórshileriniń áli esinde.

–  Aǵabekti eske túsirgende kóńilim álem-jálem bolyp, júregim shanshyp,  saı-súıegim syrqyraıdy. Qıyn-qystaý jyldary el bılep, halyq úshin jar qulaǵy jastyqqa tımeı qyzmet etken abzal aza­mat­tyń súıegi bul kúnderi qaı jerde jatqany da belgisiz. Aq jaýyp, arýlap qoıylmady da. Oǵan kimd­i kinálaımyz... Ýaqyt solaı boldy.  Oı, zulmat zaman-aı deseńshi! – dep otyrýshy edi jaryqtyq Bı­bigúl apa tereń muńǵa oranyp.

О́kinishke qaraı, kezinde «Alash» qozǵalysynyń bel­sendi múshesi bolǵan, halqymyzdyń talaı bel­gili tulǵalarymen  qoıan-qoltyq aralasqan, oı-pikir­ler bólisken, el-jurtymyzdyń jarqyn bolashaǵy úshin aıanbaı  ter tókken, tipti ómirin qıǵan asyl azamat Aǵabek Baıdýllaev týraly jalpy kópshilik (ókinishtisi, búgingi jerlesteri de umyt qaldyryp barady) osy kúnge deıin  bile  bermeıdi, tarıhshy-zertteýshiler de eske túsire bermeıdi. Bul, sirá, artynda izdeýshisi, suraýshysy  bolmaǵandyqtan  bolar...  

Repressııaǵa ushyrap, jazyqsyz jazalanyp, keseldi kezeń quıynyndaǵy «qyzyl qyrǵynnyń» qurbany bolǵan  bozdaqtyń esimin  Sarysý aýdanynyń ortalyǵy Jańatastaǵy jáne oblys ortalyǵy Taraz  qalasynyń bir kóshesine berse oryndy bolar edi.  Ol búgingi urpaqtyń  umytylmas boryshy. 

 Elim dep ótken er azamat Aǵabek Baıdýllaevtyń esimi  eskerýsiz qalmaý kerek!

Saǵyndyq ORDABEKOV,

dáriger-hırýrg,

medısına professory,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

TARAZ