Rýhanııat • 23 Qyrkúıek, 2020

Eldiktiń jampoz jyrshysy

189 ret kórsetildi

Muzart Muqaǵalıdan bozbala kezinde bata alǵan, muzbalaq shaǵynda «Bostandyq jyrynyń bozjorǵasy» atanǵan kórnekti aqyn, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Nesipbek Aıtulynyń shyǵarmashylyq asyl arqaýy ult rýhynyń bolmys-bitimimen qabat órilip, biregeı tutastyqqa ulasyp ketýi búginderi óleńdi kıe tutqan qara orman halyqtyń bólinbes yrysy syndy qasterli qubylysqa aınaldy. Ár óleńi ánge suranyp turǵan, tolǵaýlary jyraýlar sarynymen úndes, qara óleńniń órisin keńitip, tulpar qanat bitirgen, epıkalyq keń tynysty poemalary arqyly alash tarıhynyń alyp panoramasyn somdaǵan aqyn búginderi aldyńǵy býyn aǵalaryndaı ultynyń ar-namysy úshin ún qatatyn qaıratker qalamgerge aınaldy.

Názik lırıkalyq jyrlarymen oqyr­­man júregin jaýlaǵan bulbul kó­meı aqynnyń qoǵamdaǵy býyrqanǵan áleýmettik keselderdi betiń-júziń demeı ótkir synaıtyny onyń azamattyq ashyq kózqarasyn bildirýmen birge, tegeýrindi pýblısıst qasıetin de tanytady. Bul sózimizge qurysh qalam ıesiniń kókeıkesti maqalalary men suhbattary «Saraıymnan shyqqan sóz» degen atpen jeke tom bolyp jarııalanýy dálel bolady.

Aıtuly shyǵarmashylyǵynyń ónimdi bir qyry – onyń aýdarma salasyndaǵy qadaý-qadaý eńbekteri. Ol – baýyrlas halyqtardyń aqyndaryn qazaqsha sóı­letip ádebı baılanystardyń tamy­ryn tereńdetken tárjima sheberi. Tú­riktiń uly aqyny Júnis Emire, qyr­ǵyz aqyny T.Sydyqov, S.Jýsýev sekil­di kóptegen aqyndar, slavıan-qyp­shaq­tardyń arǵy tarıhynan habar beretin «Igor joryǵy týraly jyr» poemasy qazaq oqyrmanyna sátimen jol tartty. Ásirese aqyn Nesipbek Aıtuly ǵulama shaıyr Álisher Naýaıdyń rýhy jolynda otyz jyldan beri jiger-qaıratyn arnap, klassıktiń dastandary men ǵazaldaryn aýdarýmen tabys­ty shuǵyldanýy – barshaǵa ónege. Ol aýdarǵan Álisher Naýaı­dyń «Eskendir qorǵany», «Láıli Májin» atty qos das­tany – qazaq pen ózbek halyqtarynyń ejelgi tarıhtan beri enshisi bólinbegen, rýhy tutas irgeli jurt bolǵanyn dálel­deıtin altyn kópir syndy dúnıe. Ha­lyqaralyq Túrki akademııasy qos das­tan­dy «Hamsa» degen atpen jarııalap, oqyrmanǵa jetkizdi.

Aqyn ónernamasynyń shyńy – onyń epıkalyq keń qulashpen, sýretkerlik parasatty tolǵammen týǵyzǵan poemalary. Onyń tarıhı taqyrypty tolǵaǵan poemalar sıkli – qazaqtyń erligi men órligine ornatylǵan alyp monýment sekildi symbaty syrly, aıbyny asqaq dúnıe. Týyndyger ult ádebıetinde poe­ma janryn sony beleske kóterip, uzyn sany otyzdan astam kesek-kesek dastan týǵyzýy, jalpy jeti tomdyq jyr jınaq jarııalaýy tabandy eńbekqumarlyǵy men joıqyn daryn qýatynyń ólshemi sekildi. Shaıyrdyń qaı dastany bolmasyn ar-namysqa shoq tastap, rýhtyń janartaýyn oıatatyn qubylys.

Nesipbek Aıtuly – táýelsizdikti talmaı tolǵaıtyn, erlikti tynbaı jyrlaıtyn eldiktiń jampoz jyrshysyna aınaldy. Táýelsizdikpen birge tomaǵasy sypyrylǵan suńqardaı sańqyldaǵan aqynnyń tynysy keńeıdi, órisi uzardy. Abaıdyń qaıǵysyn shynaıy sezinip, Alash arystarynyń asyl murasymen jalǵanyp:

«Otannyń amandyǵy – uly baqyt,

Otannyń qaıǵysy da – uly qaıǵy!» –

dep jyrlaǵan aqyn qazaqtyń uǵymynda bulyńǵyrlanyp, kómeski tarta bastaǵan Otan, el, jer sııaqty qasıetti uǵymdar tóńireginde tolǵady.

Ásirese eldiktiń bekem qazyǵyna aınalǵan aıshyqty astananyń sáýleti shaıyrǵa shabyt qosty. Nesipbek Aıt­uly­nyń jýyq jyldar muǵdarynda ja­ryq kórgen poemalary men «Báıte­rek», «Bóritostaǵan», «Toǵyz taraý» degen jyr kitaptary sonyń aıǵaǵy.

«Erlikke eskertkish» dep atalatyn kitabyna engen «Aqmola shaıqasy» men «Tý» degen qos poemanyń oryny erek, týmysy bólek.Budan burynǵy das­tandarynda jońǵar shapqynshyǵy tusynda úshte ekisinen aıyrylyp, ult retinde quryp ketýdiń az aldynda qalǵan qazaq halqynyń qasiretti kezeńi men keńestik zobalańnyń taqsyretin jyrǵa qosqan Nesipbek Aıtuly joǵarydaǵy poemala­ry arqyly alapat dáýirdiń tutas epıkalyq ensıklopedııasyn jasap shyqqandaı áser qaldyrady.

Jyrsúıer qaýymǵa júrekti terbegen názik te lırıkalyq ánderge jazǵan óleń joldarymen de keńinen tanymal bolǵan Nesipbek Aıtuly aldymen keń tynys­ty, epık aqyn. Halyqtyń aýyz ádebıet úlgilerimen tushynyp, sýsyndap ósken, jyraýlar poezııasyn boıyna tereń sińir­gen arqaly aqyn eldik pen erlikti arqaý etken tarıhı taqyryptardy, «baıtaq jerdiń bir súıemin jaýǵa bermegen» batyrlardy kósile jyrlaıdy.

О́tkenin bilmegen eldiń bolashaǵy da bulyńǵyr. Tarıhı sana – ulttyq sanany qalyptastyrady. Osyny qaperde ustaǵan aqyn «eńsesin kótere almaı, babalar rýhyn ókpeletken» eldiń ulany retinde tarıhpen aıaýsyz bettesedi, sóı­tip, jas urpaqty ótkennen taǵylym alýǵa shaqyrady.

 «Kinálap ne tabamyn ol ǵasyrdy,

Sezemin syrqyraǵan jambasymdy» –

dep jazǵan aqynnyń maqsaty ótkendi jazǵyrý nemese oqıǵany sol qalpynda jyrlap berý ǵana emes. Bul rette tarıh­tyń qoınaýyndaǵy shyndyqty izdeı otyryp, «urpaqqa aqıqattyń ara-jigin ashyp» kórsetýdi, sol arqyly «uıqydaǵy ar-namysty oıatýdy» kózdegen aqynǵa «óz-ózimen alysyp, keń dalaǵa syımaǵan qazaqtyń» ótkenine kóz júgirtý de ońaı­ǵa soqpaıdy.

Tarıh – ótkenmen kektesý úshin emes, shyndyqpen bettesý úshin qajet. «Qazaqtyń ólisiniń jamany joq, tirisi­niń jamannan amany joq» dep uly Abaı aıtqandaı, jaýyrdy jaba toqyp, bárin jyly jaýyp qoıýǵa bolmaıdy. «Tá­ýelsizdik jolynda qurban bolǵan arys­tar da uly, olarǵa qarsy qarý kezengender de jaqsy» degen túsinik tarıhqa júr­meıdi. Ashy da bolsa, aqıqat qymbat. Biz sol aqıqatty arshyp ala otyryp, onyń taǵylymynan dáris alýymyz kerek. Mine, aqyn Nesipbek Aıtulynyń «Aqmola shaıqasy» atty tarıhı poemasy da osy maqsatty kózdeıdi.

Saharada handyq júıeniń joıylýy – qazaqty táýelsizdiginen ǵana aıyryp qoımaı, onyń tutastyǵyna da syna qaǵatyn surqııa saıasat edi. Osyny jete túsingen Abylaıdyń dańqty urpaǵy qyspaqqa túsken bórideı alasurdy. Alaıda

«Quzǵynnyń tóngendigin qaıdan bilsin,

Qarǵanyń kirgennen soń boqqa basy» –

dep aqyn jyrlaǵandaı, paryqsyzdar muny ańǵara almady. Aǵaıynnyń alaýyz­­dyǵyn utymdy paıdalanǵandar aqy­ry alyp tyndy. «Bólip al da, bıleı ber» qaǵıdasyn basshylyqqa alǵan ımperııa han Ke­neniń basymen birge eńsesi tú­sip, egilgen eldiń erkindigin birge aldy. Bul rette:

«Baıraǵy bostandyqtyń

kózden taıdy,

Basymen han Keneniń birge qulap» –

dep jazǵan aqyn poemada Aqmola úshin arpalysty sýretteı otyryp, Kene­sary han men onyń serikteri Taıjan, Alypqara, Basyqara batyrlardyń erlik isterin búgingi urpaqqa úlgi etedi. Sondyqtan «Aqmola shaıqasy» – qandy qyrǵynǵa kýá bolǵan Qaraótkeldiń, arys­tar arpalysqan Aqmolanyń, túptep kelgende, búgingi astananyń tarıhyn terbeıtin poema.

Tarıhı taqyrypqa qalam tartý – qashanda qıyn. О́tkenge qııanat jasamaı, oqıǵalar men tulǵalarǵa dál, ádil baǵa berý úshin kóp jaǵdaıda aqynnyń zerdeli zertteýshige aınalýyna týra keledi. Kórkemdik sheberligimen qosa poema sıýjetiniń salmaqty, oqıǵasy oı­ǵa qo­nymdy, nanymdy hám shynaıy bolyp shyǵýy úshin avtordyń kóp ter t­ógýi kerek.

Rasynda, kólemdi tarıhı poemalardy jazý barysynda Nesipbek Aıtulynyń tynymsyz izdenetini birden baıqalady. Ol tarıhı jyrlardyń óne boıynda qanshama batyrlardyń attaryn atap, reti kelgende eldi mekender men jer-sý ataýlaryna túsinikter berip otyrady. El arasyndaǵy quımaqulaq shejire qarttardan estigen áńgimelerin tarıhı derektermen sheber jymdastyratyn aqyn ólkeniń ótkenine sholý jasap, oqyrmannyń qolynan jetelep otyrady.

Sonymen qatar Aıtuly tarıhtyń aqtańdaq betteri men ashylmaǵan syrlaryna tereń boılap, astaryna úńiledi. Aqyn «Qazaq pen jońǵar nege qyrqysty? Qazaq pen qyrǵyz qatynasy nelikten ýshyqty? Kezinde tórtkúl dúnıeni bılegen aıbyndy eldiń arýaqty uldary nege basqaǵa bodan boldy?» degen suraqtarǵa oqyrmanmen birge úńilip, kóp jaıttyń betin ashady.

Tarıhty baıandaýdyń tásili kóp. Mamandar muraǵat derekterin jarııalaıdy, ǵalymdar tarıhtyń tereń qatparyna úńilip, qazbalaı zerttep, ǵylymı monografııalar shyǵarady. Degenmen bular keıde buqara halyqqa jetpeı jatady. Sondyqtan, tarıhty buqara arasynda nasıhattaý isi de asa mańyzdy min­detterdiń biri. Osy turǵydan alǵanda, aqyn Nesipbek Aıtulynyń jaýyngerlik rýhymyzdy oıatatyn jalyndy jyrlary men ótkenge baıypty barlaý jasaıtyn paıymdy poemalary ata tarıhymyzdy ultymyzǵa jetkizýge jáne ony jas ur­paqtyń sanasyna sińirýge úlken qyzmet etýde dep oılaımyn.

Qazaq qashanda sózdiń qudiretine toqtaǵan, arman-muńyn, bar ǵumyryn jyrǵa arqaý etken, qýanyshyn da, qaıǵysyn da óleńge syıdyryp, urpaǵyna tolǵaýmen amanat aıtqan halyq. Onyń taǵdyry men tarıhy, buralańy kóp ómir joly óleńmen órilgen. Sondyqtan aqynnyń tarıhtyń qoınaýyna jol tartqan jyr joldary jadymyzda jań­ǵyryp, ulttyq sanamyzǵa qozǵaý salady. Nesipbek Aıtulynyń poemalaryn oqyp otyrǵanda, Abylaı han bas­taǵan qazaqtyń qalyń qoly atoı salyp, qanjyǵaly Bógenbaı, qarakereı Qabanbaı, shanyshqyly Berdiqoja, shapyrashty Naýryzbaı, kereı er Jánibek syndy aıbyndy erler tus-tustan at qoıǵandaı arýaqtanyp ketesiń.

Buryn qazaq aqyndy ár dáýirge saı abyz, sheshen, jyraý, jyrshy, shaıyr dep ataǵan. Bertinde qoldanysqa engen aqyn – «ahýn» degen sózden shyqqan. Ol medirese támamdaǵan, kókirek kózi oıaý, ǵulama bilimdar, kisilikti, rýhanı tulǵa degen maǵynalarǵa keledi. Osy turǵydan alǵanda, sheshen sóz ben shejire derekti sheber qıystyra bilgen, eldik múddeni kózdep, táýelsizdik pen tutastyqty jyrlaǵan Nesipbek Aıtuly – shyn máninde aqyn.

Aqyndyq paryzdy azamattyq usta­nym­men ushtastyrǵan Aıtuly basy­myzǵa baq bolyp qonǵan táýelsizdigimizdi jáne sol táýelsizdik jolynda janyn qıǵan arystarymyzdy talmaı jyrlap keledi. Eldi biriktiretin, ultty uıys­­tyratyn rámizder de aqynnyń na­zarynan tys qalǵan emes. Aqyn shy­ǵar­­mashylyǵynyń altyn arqaýyna aınalǵan sol úrdisin jalǵastyryp:

«Tóbeńnen eldik nuryn turǵan quıyp,

О́mirde eshnárse joq týdan bıik!» –

dep, «Bostandyq Baıraǵyn» asqaqtata jyrlaıdy. Ol ótkenniń ónegesi týraly sóz qozǵaı otyryp, búgingi urpaqty «týǵa taǵ­zym etýge» shaqyrady. Týǵa taǵzym – tá­ýelsizdikke taǵzym. Bul oraıda aqyn­nyń:

«Jyǵylmas eshqashanda eli jarǵa,

Aldynda tý ustaıtyn Eri barda!

Kóterip alyp Baıraq qazaq otyr,

Tilegin ańsap kútken berip Alla!» –

degen jyr joldaryn oqyp otyryp, el táýelsizdiginiń baıandy bolýyn tileısiń.

Tý qashanda táýelsizdiktiń, memle­ket­tiktiń basty rámizi sanalǵan. Uly dala tósinde batyr babalarymyz bórili baıraqtyń tóńiregine toptasyp, azat­tyq úshin jan alysyp-jan berisken. Sol dańqty erlerdiń asyl amanatyn asqaq­tatyp, búginde astana tórinen elimizdiń bas baıraǵy – alyp Tý kókke kóterildi.

Táýelsizdik jolynda qurban bolǵan arystarǵa arnap «sózden eskertkish» ornatqan arqaly aqyn osy bir jınaǵyn «Erlikke eskertkish» dep ataýynda da tereń maǵyna bar. Erlik pen eldikti, týmen táýelsizdikti jyrǵa qosqan Nesipbek Aıtuly osy arqyly bas baıraǵymyz tigilgen astanaǵa da jyrmen eskertkish ornatyp otyr. Buny aqynnyń:

«Astana – eskertkishtiń eń ulysy,

Ult úshin qurbandardyń barlyǵyna!» – degen sózi de qýattaı túsedi.

Buryn qazaqta týǵa arnalǵan poema bolǵan emes. Kórnekti aqyn Nesipbek Aıtulynyń erlik pen tektilikti arqaý etken, qasıetimizdi ulyqtap, qasterlimizdi qurmettegen bul poemasy da rýhymyz­dy asqaqtatyp, eldik sanamyzdy ornyq­tyrýǵa oń yqpal ete beredi.

 

Sońǵy jańalyqtar

Taraz qalasynda nan qymbattaǵan

Aımaqtar • Búgin, 19:15

Dollardyń erteńgi baǵamy qandaı bolmaq?

Ekonomıka • Búgin, 18:25

Almatydaǵy avtoservıs otqa orandy

Aımaqtar • Búgin, 15:33

Joǵalǵan bala 12 saǵatta tabyldy

Aımaqtar • Búgin, 14:38

Karantınniń kezinde kókpar tartqan

Aımaqtar • Búgin, 12:30

Bos jatqan 665 myń gektar jer anyqtaldy

Aımaqtar • Búgin, 12:10

Dollardyń baǵasy kún sanap ósip keledi

Ekonomıka • Búgin, 11:30

Uqsas jańalyqtar