Saǵynysh maýsymy
Qustar qaıtyp barady. Qońyr kúzde qońyr ánge salyp ushyp barady. Biz tóbemizden qustar kóshkende qol bulǵaımyz. Qımaımyz. Qus-ómirdiń erkindigine muńaıa qyzyǵamyz. Sonda bul ómirde sharasyz adam ǵana ma deısiń. Sup-sur tirshilikte sopaıyp ózimiz qalamyz. Jáne jalǵyzdyq. Sonda ishińde bir qýys paıda bolǵandaı sumdyq qulazısyń. О́tken-ketkendi bir oılap, jyp-jyly sátterdi mezet eske túsirip, birtúrli saǵynasyń. Keýdeńdi únemi bir saǵynysh kerneıdi de turady. Kimdi, neni – óziń túsinbeısiń. Bar biletiniń – qustar qaıtyp barady.
Qarashada alystan ushyp jetetin samyrqus degen qus bar eken. Biraq, bir qyzyǵy, biz kúreń kúzde jubanysh bolyp kelgen samyrqusqa qýanbaımyz. Qaıtqan qustardyń syzyltyp salǵan muńdy áni áli de alystan talyqsyp estiletin sııaqty. Estilip qana qoımaı, ishtegi momyn-sherdi bir tolqytyp, ózińdi tomaǵa-tuıyq kúıge túsiredi. Aınalańdy saǵynysh kezip júrgendeı ár buryshtan sary mysyq syǵalaıdy da turady.
Keıde qustar barar jaǵyna bizdiń ińkár kóńilimiz ben boıdaǵy bar jyly sezimderdi qosa alyp ushatyn sııaqty. Áıtpese nege kúzde jer-dúnıeni kóńilsizdik bıleıdi? Nege adamdar sebepsiz muńaıady? Al keýdeńdi ustasań, sap-sary saǵynyshtan basqa eshteńe joq. Endi tek saǵynamyz. Kimdi, neni – taǵy bilmeımiz. Áıteý, saǵynamyz. Kúz keldi. Saǵynysh maýsymy bastaldy.
Kúzgi romans
Jaz ómirin,
máz ómirin qysqartyp,
Bara jatyr,
bara jatyr qus qaıtyp...
Jyldyń dál osy mezgilinde qazaq dalasyn terbete áýeleıtin hám qaıtqan qustarǵa qosh aıtysatyn bir án bar. Ol – qos talanttyń darynynan týǵan «Qustar qaıtyp barady» áni. Ár kúz saıyn biz osy ánmen kóktemine asyqqan qustardy shyǵaryp salamyz. Bul – kúzdiń áni. Bul – bizdiń án.
«Qustar qaıtyp baradyny» tyńdap otyryp, boıyńda túsiniksiz bir qımastyq paıda bolady. Kimdi, neni? Bir qaraǵanda, ushqan qustardy qımaı turǵandaı kórinesiń. Al ishteı keýdeńdi ótkenge, jyp-jyly estelikterge hám «umytylǵan» jaqsy adamdarǵa degen saǵynysh kernep turady. О́mirdiń ótkinshi ekenin endi bir oılaǵanda ánniń qaıyrmasyna tereń kúrsine qosylasyń. Qaıtqan qustarǵa qarap, adamnyń sharasyzdyǵyn amalsyz moıyndaısyń. «Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse» degen án de osyndaı kúzgi kóńil kúıde týsa kerek.
«Qustar qaıtyp barady» – bizdiń qoshtasý ánimiz. Arman ánimiz. Ushqan qustarǵa «jaqsy kúnderimdi qaıtyp ala kel» degen úmitke toly sálem ánimiz.
Mezgil áýenine aınalǵan qustar ániniń tarıhyn týǵan mekenge taǵy da kúz kelgenin eskerip, aıta ketýdi jón kórdik.
1965 jyly – ol kezde «Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri» degen ataǵy bar, sazger Nurǵısa Tilendıev «Qazaqfılm» kınostýdııasynda mýzykalyq baǵdarlamalardyń bas redaktory qyzmetin atqaryp júrgen edi. Birde kóńilsiz kúımen 28 panfılovshylar saıabaǵyna barypty. Sonda kózine ushyp júrip, aǵashqa kelip qonǵan tyrna túsedi. Jańa qonǵan tyrnaǵa aǵashta otyrǵan basqa qustar, ásirese qarǵalar tynyshtyq bermepti. Qaıta-qaıta shoqyp, mazasyn alady. Qustardyń bul áreketinen kóńili buzylǵan uly sazger: «Adam men qustyń ómiri qandaı uqsas» degen oıǵa keledi. «Jer betinde adam balasy bir-birine sustana qarap, qyzyl sózge jol berip, bir-birin kóre almaı, qýdalap jatady. Bul jaman ǵadet qustardyń da ómirinde bar eken-aý. Tyrnany qarǵalar otyrǵyzbaı qoıdy. Men bolsam, kózime jas alyp, úıge qaraı bettedim», dep kelgen boıda jary Darıǵa Tilendikelinine aıtyp beredi. Osylaısha, saıabaqtaǵy oqıǵadan qatty áserlengen Nurǵısa Tilendıev «Qustar qaıtyp barady» ánin jazǵan eken.
Keıin Tumanbaı Moldaǵalıevke jańa ánniń shyǵýyna yqpal etken kóńilsiz kórinisti baıandap, júreginde syz qaldyrǵanyn aıtypty. Kóp ótpeı-aq Tumaǵań bul tebirenisti óleńge aınaldyryp, «Qustar qaıtyp barady» áni qazaq aspanynda qalyqtaı jóneldi. Talanttar úndestigi degen osy shyǵar, sirá.
Qos juldyz – Nurǵısa Tilendıev pen Tumanbaı Moldaǵalıev qustarmen qoshtasý áninen soń araǵa birneshe jyl salyp, «qaıtqan qustardy qaıta ushyryp ákeleıik» dep bir jaqsy ánniń mýzykasy men sózin jazypty deıdi. El aýzynda aıtylyp júrgen bul áńgimeniń mán-jaıyn alys-jaqynǵa suraý salyp, bile almadyq. Biraq, «Qustar qaıtyp baradynyń» jalǵasy ispetti sanalatyn kezekti týyndy qus qanatyna qondyryp kóktemdi de ala kelipti.
«Qus qaıtyp oraldy Almatyma» – kóktemdi, jylylyqty, jaqsylyqty kútken barsha jurttyń júdegen kóńilin bir serpip tastaǵan án boldy. Almatyǵa oralǵan qustar baqytty ánge salyp, bar qalany shattyqqa bóledi. Ándi estigen el qustardyń qanatymen sol bir jaqsy kúnder qaıtyp kelgendeı qýandy. Kúzde ketken arman án qaıta oraldy dep jubandy.
Keledi aspanda qustar qaıtyp,
Saǵynysh armanyn
án ǵyp aıtyp.
Alataý, qabylda,
orashy saǵymǵa,
Baqyt dep maǵan kelgen, – dep aqbas taýlarǵa júrekjardy tilegin aıtty.
Taǵdyry baılanǵan bul ándermen qos avtor kúzden ótseń, kóktem, qulazýdan soń qýaný, saǵynýdan soń qaýyshý, sátsizdikten soń kútpegen jaqsylyqtar qarsy alatynyn jetkizgisi kelgendeı. Adamdar áý bastan jaqsylyqqa senip úırengen ǵoı. Árqashan bir baqytqa úmittenip júredi. Ár jannyń júreginde bir uly saǵynysh bar. Bálkı, adamnyń keı-keıdegi maǵynasyz ǵumyryn uzartatyn da osy úmit pen saǵynysh shyǵar. Kim bilipti?..
Kúzgi ıdıllııa
Kúz – aqyndardyń mezgili. Kúz – jaqsy óleńderdiń mezgili. Lırıkalyq óleńder, tek kúzde ǵana týatyn sekildi. Aqyn janyn tek kúz ǵana uǵatyn sekildi. Al shyǵarmashylyq adamdary jaz ben qys, kóktemge jyly jymıyp, kúzge ǵana syr ashatyn sekildi. Biz bárimiz kúzdi jaqsy kóremiz. Meıli, muńaıtsa da, jylatsa da jek kóre almaımyz. Al kúzgi kóńil kúıdi aqyndarsha jyrlaý qoldan kelmeıdi – bul da ónersizdikten. Tek ishteı hám únsiz qońyr kúıge salynyp, qońyr ándi yńyldaǵandaı bolamyz. Japyraq kómgen izderdi tamsana basyp júrip ótemiz: japyraǵy tonalǵan tal-qaıyńǵa kóńil aıtpaımyz. Al aqyndar kúzge adal. Uǵynysady. Shúıirkelesedi. Syrlasady. Tipti, keıde qosyla án de aıtady. Sol úshin de kúzdiń aqyn dosy kóp.
Búgingideı kúzdiń bir mızamshýaq kúninde birneshe aqyn óleńderin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz. О́ıtkeni kúz – óleń oqıtyn maýsym ǵoı. Qulazyǵan kóńilge medeý bolsyn, jaýraǵan janyńyzdy jylytsyn. Hám bul jyrlardy qońyr kúzdiń sálemi dep bilińiz.
Kelip turmyn ózim ósken shaǵylǵa,
Qońyr kúz bar janymda.
Bul ǵalamda meni uǵatyn – Kúz ǵana,
Sheshem bar-tyn, jatyr áne, ol qabyrda.
Qońyr kúzim úndemeıdi qý mańdaı,
О́ńir deı me bul qandaı.
Mynaý jaryq dúnıede ol daǵy
Dosy joǵyn endi bilip turǵandaı.
«Ol daǵy dál mendeı bolǵan sorly eken».
Nege sýyq keshegi jaz, keń meken?
О́mir – óte kóńilsiz toı.
Joq, álde
Osy toıdan ketip qalǵan jón be eken?
Qımasam da qııanatqa, zalalǵa esh,
Qońyr kúzim, aıtsam ba eken saǵan qosh.
Sosyn qashan dos tabasyń, jazǵan-aý,
Satpaıtyn dos, adal dos!
Dóńaıbat bult, dóń asqan jol, dókir dúz,
Únsiz oıda otyrmyz.
...Iyǵyma basyn únsiz súıeıdi
Jetim kúz.
Esenǵalı RAÝShANOV
* * *
Betegeli bel júdep óktem kúz kep,
Qustar qaıtyp barady kóktemdi izdep.
Japyraqtar-júrekter sybyrlaıdy:
«Saǵynyshtan sarǵaıyp ketkenbiz» – dep.
Bóget bolmaı qustarǵa tas mataýlar,
Kókke qarap kisinep, qasqa at aýnar.
Bıiktiktiń qyzyǵyn kórmegesin,
Alasaryp qalǵandaı taspa taýlar.
Tabıǵattyń teperish, tepkisi kóp,
Qasqa dala, qaıtesiń kóp kisinep!
...Ebelekter elbeńdep júgiredi
Quspen birge ushyp-aq ketkisi kep.
Estilgende muńdy áýen túzden – zaryq,
Kúzden kúder men de bir úzgen ǵarip.
Eki qoldy sharasyz jaıyp kórip,
Qus sońynda baramyz bizder qalyp.
Saılar qyzǵylt,
Qyr kúreń – kúz jeli ópken,
Týǵan jerde bolǵan kúı bizde de ótken.
...Qumyr-ǵumyr qustarda ne arman bar,
Tirisinde kóktemin izdep ótken?!
Svetqalı NURJANOV
* * *
Tarylyp Kóktiń kóńili birden,
Tarqady Jerdiń mastyǵy.
Kórinbeıtuǵyn ómiri gúlden
Qalanyń qaıtty jas kúni.
«Osylaı!» – dep jel osqylap berdi,
«Aıyryldyń, – dedi, – jazyńnan!»
Qalqıǵan qala tosty dápterdi
Muńdy óleń ylǵı jazylǵan...
Saǵynysh ótip, sabaǵyn qıdy,
Japyraqtardyń jany ushyp.
Kúlem dep...
Aspan qabaǵyn túıdi,
«Kúz!» – dedi sosyn tanysyp.
Ańsaı bir kútken asylym – qonaq,
Armanǵa qaraı kelińiz.
Jaýratsań daǵy jasylym tonap,
Jek kórý qaıda-a-a...
Seni, Kúz...
Gúlnar SALYQBAI
* * *
...boıaýy Az mezgil –
Kóp nárse biletin sekildi:
qaı qustyń – qaı jaqqa qonaryn,
qaı baqty – qandaı jel tonaryn,
qaı bulttyń – Jańbyr bop
jaýaryn,
qaı suraq – alaryn Jaýabyn,
qaı jaryq – uzaqtaý janaryn,
qaı aryq – qaı kólge tamaryn,
qaı teńiz – qaı kúni sheginen shyǵaryn,
qaı juldyz – qaı túni kóginen
qularyn,
qaı muńnyń – qanshaǵa jeterin,
qaı shattyq – óterin, keterin,
qaı arman – qaı kúni oryndalaryn,
qaı sumnyń – ólgenshe jolyn
baǵaryn,
qaı sózdiń – qanshalyq bekemin,
qaı óleń – Ǵasyrlyq ekenin...
Túnerip birese,
birese kúledi kún – nesin?
Bul – Kúz ǵoı:
Bilgesin...
Janna ELEÝSIZ
Toptamany daıyndaǵan Marjan ÁBISh,
«Egemen Qazaqstan
