Úsh ǵasyr kýágeri Qurtqa táýip

Úsh ǵasyrdyń kýágeri Qurtqa táýip 136 jyl ómir súrgen jáne ol týraly Qazaq Sovet ensıklopedııasynda bylaı dep jazylǵan:

«Qurtqa Sultanqojauly (1770-1906) – Jetisý jáne kórshiles qyrǵyz eline aty keń taraǵan halyq emshisi. Uly júz Shapyrashty taıpasy Shybyl rýynyń Baıys degen atasynan. Qurtqa arab-parsysha oqyǵan. Ol aýyr naýqastar­dy emdep jazyp, kúrdeli operasııalar ja­saı bilgen. Túrli shópterden dári ja­saǵan. Qoqandyqtarmen soǵysta jara­ly bolǵandardy emdep, operasııa jasap, súıektegi oqty alǵan. Qurtqa óte uzaq ja­sap, 136 jyl ómir súrgen» (Qazaq So­vet ensıklopedııasy, 1974 j. 7-tom, 51-bet).

О́z zamanynda qazaqtan aty asyp kúlli túrki jurtyna belgili bolǵan Qurtqa táýip babamyz 1770 jyly týy­lyp, 1906 jyly dúnıeden ótken. 136 jyl ǵumyr keshken áýlıe atamyz Jetisýdyń Uzynaǵash qonysyn meken etken. Táýiptiń zıraty da Uzynaǵash temir jol stansasynan (Qazir Qazybek bek temir jol beketi) 25 shaqyrymdaı jerde.

Osy maqalamyzda Qurtqa táýip týraly belgili aqparattyń birneshe qy­ryn ashýdy jón kórdik.

Aldymen Qurtqa táýip týraly aqyn­dar shyǵarmalary men halyq aýzyndaǵy málimetterdi bereıik.

Qurtqa táýip týraly aqıyq aqyn Súıinbaı Aronuly jyrlaǵan. Ol qyr­ǵyzdardyń ataqty aqyny Arystanbek Baılashulymen aıtysynda:

Shybyl degen bir elim,

Mynaý meniń Shybylym.

Men sóılesem shynymen,

Shyǵar seniń shyǵynyń.

Eregisseń menimen,

Shyǵar seniń tyǵynyń.

Qysy ketse, jazy bar,

Dúnıeniń sazy bar.

Shybyldan shyqqan ataqty,

Kópke áıgili Qurtqa qajy bar,

– dep jyrlap, Qurtqa táýiptiń tek qa­zaqqa ǵana emes, qyrǵyz eline de áıgili ekenin atap ketken.

Al jazýshy Mamytbek Qaldybaev 1995 jyly shyqqan «Báıdibek baba armany» kitabynda bylaı jazǵan:

«...Qurtqa, Saýryq batyr, Shapyrash­tynyń bolysy Andas datqa úsheýi Súıin­baı aqynǵa kelip jolyǵady. Sonda Súıekeń:

 Bul qazaqtyń bas táýibi

Qurtqa bolar,

Andastyń asyl sózi nusqa bolar.

Adamnan asyp týǵan Saýryq batyr,

Qyrǵyz benen qazaqqa tutqa bolar,  – degen eken.

Sonymen birge el azamaty, bilikti basshy Sábetbek Erkinbaıuly «Kúrti – baqyt mekeni» atty kitabynda:

«...Jaıylǵan bar qazaqqa

Qurtqa atyń,

Halqyńa tıip edi shapaǵatyń.

Jazatyn aýrýlardy búkil elde,

Ǵulama emshi bolyp tarap atyń»,  – dep aqyn jyrlaǵandaı, Qurtqa táýip – eline qamqor abyz, áýlıe kóripkel, qasıetti shıpager bolǵan», – dep jazady.

Osyndaı ataqty aqyndar jyryna qosqan Qurtqa táýip elge halyq em­­shisi, táýip retinde belgili bolǵan. Ba­ba­myzǵa táýiptik qasıet óziniń áke­si Sul­tanqojadan daryǵan eken. Sul­tan­­qoja emshi retinde elge tanymal bol­ǵan, ol jas Qurtqany ózine kómekshi re­tinde alyp júrip emshiliktiń kóptegen qupııalaryna baýlyp, dárilik shópterdiń qasıetterine úıretken. Jas Qurtqany Orta Azııa, arab, parsy elderiniń bi­lim berý ordalaryna jibergen. Qurtqa Sul­tanqojauly sol ortalyqtarda kóp­tegen jyldar boıy emshiliktiń ǵylymı negizderin zerttep úırengen.

Ábý Ibn Sına men О́teıboıdaq Tileýqabyluly sekildi iri tulǵalardyń izbasary Qurtqa táýip halyqty shóppen nemese halyq ádisimen emdep qana qoı­maı, otashy da bolǵan. Onyń sebebi Qurtqa táýip Shyǵys medısınasynyń negizderimen qatar Peterbor medısına ınstıtýynda bilim alǵan.

HIH ǵasyrdyń basynda Qurtqa táýip­tiń aty búkil ólkege áıgili bolyp, oǵan emdelýge jan-jaqtan adamdar keledi. Sondaı kisilerdiń ishinde sol kezdegi qazaq jerin ıgerýge kelgen adamdar da bolyp, olar Qurtqa táýiptiń emshilik óne­rin kóredi. Solardyń arasynda bir­neshe tatar azamattar bolady, sol azamattarmen tildesý arqyly Qurtqa táýip orys tilin de meńgerip alady. Sol kisilerdiń yqpalymen Qurtqa táýip Peterbor Medısına-hırýrgııa akademııasynda birneshe aılyq kýrstan ótip, jańa medısınalyq ádisterdi, sonyń ishinde otashylyqty úırenedi.

Qurtqa táýip búkil ómiri boıynda sol ilimderin halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa, aýrýlardy emdeýge baǵyt­taıdy. Onyń emshiligi jaıly el aýzynda júrgen kóptegen ańyz-áńgimelerdiń keıbirin atap keteıik.

Jetisýdy bılegen Tezek tóreniń balasy aýyryp, Qurtqaǵa qos atpen kisi shaptyrypty. Qurtqa táýiptiń tóre aýlyna bara jatqanyn estip, jaqyndary kelip:

 – Abyz ata, Tezek tóreniń elge tizesi qatty batyp júr. Alym-salyqty úıip-tógip, es jıdyrmaı, ata qonysymyzdy tartyp aldy, eldi eńiretti. Endi sonyń esesin qaıyratyn kez keldi. Anaý dimkes aýrý balasyna ý ber de qatyra sal. Ár saýalǵa – bir zaýal,  – dep jer tepkilep, tilek tilepti.

Qurtqa táýip úndemeı, Altynemelde otyrǵan tóre ordasyna attanady. Un­taqtap saýmalǵa qosyp ishkizgen dárisi shıpa bolyp, bir aıǵa jetpeı beti beri qarap, adam bolmaıdy degen bala túre­gep, din aman júgirip ketedi.

Aýylyna kelgende, álgi týystary qaıta kelip:

 – Abyz ata, tóreniń balasy turyp ke­tipti, siz emdep, qulantaza jazyp jibe­ripsiz,  – dep tepsinedi.

 – Sizder qyzyq ekensizder. Dáriniń bári – ý bolady. Men bergen dári – oǵan shıpa boldy. Al esterińizde bolsyn, músápirdi músirkeý kerek, emdeý – paryz. Qoldan kelse, shıpa bolar jaǵdaı jasaýymyz kerek. «Eń basty baılyq – densaýlyq» demekshi, táni jarymjan pende – eń beıshara, eń músápir. Aýyrǵan jandy aıalaýymyz qajet. Qaskúnem qaraqtan óledi, qomaǵaı tamaqtan óledi, batyr sadaqtan óledi, baı qadaqtan óledi. Abaılap sóılep, oılap is isteý lazym. О́zin kútken órge shyǵady, ózgege ólim tilegen eldi buzady. «Ashyqqanǵa qazan astyrma, tońǵanǵa ot jaqtyrma» degen burynǵy ata-babalarymyz. Bireýge ólim tilemeı, ózimizge ómir tileıik. Jaranyń azabyn jaraly biledi, qazanyń azabyn qaraly biledi. Eri saýdyń – eli saý, aýrýly elde – kúnde daý. El-jurtymdy aýrýdan, daýdan aman qylsyn»,  – degen eken.

Qurtqa táýiptiń bul sózi – ósıetnama bolyp qalyń elge tarapty.

 – Táýiptiń sońy Qurtqa abyz bolar. Kózi qaraqty, sózi salmaqty, eli­ne ardaqty mundaı shıpager-táýip baǵy­myzǵa týǵan eken. Qadirin bilip, qasıetin asyraıyq. Nadan kisi sýsyz aryqqa uq­saı­dy. Álsiz denege – aýrý uıalaıdy. Basy aýyrǵan baqsy-balgerge toımaıdy. Al Qurtqa táýipteı segiz qyrly, bir syrly shıpagerdiń bolǵanyna, táýbe!  – depti Tezek tóre táýiptiń emshiligine asa razy bolyp. Sodan el aýzynda «Táýiptiń sońy Qurtqa boldy» degen qanatty sóz qalypty.

Bir asta Jambyl mingen aty syltı basyp kelgenin kórip, Qurtqa táýip:

 – Anaý aqynnyń atynyń bir aıaǵynyń jiligi jarylǵan eken. Endi minse, kúp bop isip, túkke jaramaı qalady,  – degen soń, táýipke emdetip, qaratqannan keıin bir aıdaı bos jiberip mingende qur attaı shaýyp ketipti.

Taǵy birde bir baıdyń jylqylary aýyrmaı-syrqamaı top-top etip jyǵy­lyp, qyryla bastaıdy. Baı Qurtqa tá­ýipti aldyrtypty.

– «Bar kesel myna qara aıǵyrda eken», – dep álgi aıǵyrdy jyqqyzyp, qa­ra sanyn ustaramen tilip jiberip, yrsı­ǵan etiniń ishinen birdemeni salyp qaıta tigip tastaıdy.

– Bunyń ne?  – degenderge:

– Bul – «ýa» degen dárilik shóptiń untaǵy. Ol myna aıǵyrdyń keselin ke­sedi, qurtyn qurtady. Endi qoryqpa,  – dep­ti. Shynynda da qalǵan maly din aman bolypty.

Qurtqa babamyz Abylaıhan, Ýálı­han, Kenesary kezeńinde ómir súrip, so­lar­men birge táýelsizdik kúresine at­sa­lysqan. Qazaq sarbazdarynyń qal­maq­tarǵa qarsy joryqtary men shaı­qastaryna qatysyp, solardyń jara­qat­taryn emdep, synǵan súıekterin qu­ras­tyryp, oqtaryn ıip alyp, keıde short kesip – ampýtasııa jáne de basqa operasııalar jasaǵan. «Er qanaty – at» demekshi, sarbazdardyń attaryn da emdegen.

Shyn máninde, Qurtqa Sultanqoja­uly áskerı-dala medısınasyn, onyń ishin­de hırýrgııasynyń N.I. Pırogovtan álde­qaıda erte negizin salǵan. О́kinishke qaraı ol álemge tipti belgisiz, jazba kýá­lik­teri joq, ol – ol ma, Qurtqa týraly jal­­py qazaqtardyń kópshiligi bilmeıdi. Soqyr ishektiń qabynýyn, domalatpany (apendısıtti) hırýrgııalyq jol­men emdegen.

Pyshaqsyz da operasııalar jasaǵan: qıraǵan súıekterdi, terini ashpaı syrtynan qurastyryp, qımyldaıtyndaı etip tańǵan, ishtegi soqqydan zaqymdalǵan jumsaq organdardy da syrtynan sylap-sıpap emdegen. Tamyr ustap adamnyń keselin anyqtaǵan jáne emdeý barysyn da baqylap otyrǵan.

Babamyz deneniń kez kelgen jerin, syrtynan etterin jumsartyp, qan tamyrlaryn qysyp, qansyraýdy toqtatýdy jáne júıke júıeleri arqyly jansyzdatýdy jetik ıgergen. Onymen qatar gıpnozdy da joǵary deńgeıde paıdalana bilgen. Basynan qatty soqqy alyp, mıy shaıqalǵandardy, qarańǵylaý bólek úıge jatqyzyp, tynyshtyqpen qamtamasyz etip, jandaryna kútýshi qoıǵan. Aýyr jaralylar men syrqattardyń dáretterin qadaǵalattyryp, denelerin aýdarystyryp, maılatyp, aýyzdaryna sý, suıyq tamaq tamyzdyryp otyrǵan. Áıelderdiń bedeýligin de emdegen. Olardyń ishterin ózine belgili maılarmen sylatyp, ishki jynys músheleriniń qan aınalymyn qalpyna keltirip, jabyqqan jerlerin ydyrattyryp, syrqattaryn jazǵan. Onyń ústine ol kisiniń janashyrlyq shyn yqylasy, el arasynda ańyzǵa aınalǵan áýlıeligi de áser etse kerek.

Qurtqa táýiptiń halyqty emdeýdegi ádis-amaldary men dárilik zattarynyń sany óte kóp jáne ártúrli bolǵan. Ha­lyqtyń aıtýynsha, babamyz jaza almaıtyn kesel bolmaǵan.

Sonymen qatar óte aýyr jáne qa­­­ýipti qyltamaq basqa da, rak, oba (chýma), sııaqty syrqattardy da emde­gen. Juqpaly aýrýlardan saqtaný úshin aldyn ala ártúrli qaýipsizdik sha­ra­laryn keń paıdalanǵan, zalalsyz­dan­dyrýdy ıgergen. Mysaly, jańa qo­nys­qa kóship kelgende, aldymen jerdi za­lalsyzdandyrǵan, sonan keıin ǵana úılerdi tikken. Kúmándi aýrýlardy bólek jat­qyzǵan, ózge de sharalar qoldanǵan. Obadan, ne basqa juqpaly aýrýlardan ólgen maldyń denelerin tereńirek qylyp kómdirip, zalalsyzdandyrǵan.

Júzden jasy asa bastaǵanda, baba­myzǵa marjandaı tizilip jumsaq tis shy­ǵypty.

Qurtqa táýipti jaýgershilikte ar­ba­­ǵa mingizip, sarbazdarmen birge alyp jú­­redi eken. Ol shaıqastarda ja­ra­ly bolǵan sarbazdardy emdep, qa­jet bolsa tikeleı ota jasap júrgen. Bel­gili professor-hırýrg, Qazaqstan Res­pýb­lıkasy jo­ǵary mektebiniń eńbek sińirgen qyz­metkeri, Qurtqa táýip urpaǵy Turar Kó­keev «Qurt­qa táýip – Uly dala perzenti» atty ǵylymı ki­tap jazyp, ja­ryqqa shyǵardy. Ǵalym dáriger Turar Kókeev munda Qurt­qa táýip jaı­ly uzaq jyldar boıy iz­denisi men zert­teýiniń nátıjesinde, óz tanym, oı qory­tyndysyn jańa de­rek-dáıektermen áde­mi keltiredi. Onyń ­aıtýynsha, ómir ba­qı malmen shu­ǵyldanatyn qazaq halqy mal­dy soıyp jaıǵastyrýda sheberliktiń shy­ńyna jetkeni kúmánsiz, maldyń etin jilikteý, shel-bezderin alyp tastaý, kúr­deli qan-tamyrlarynyń ornala­sýyn, býyndardyń, nerv júıeleriniń anatomııasyn jete bilýde qazaqtan as­qan maman joq. Osy qasıetterdiń bar­ly­ǵynyń soǵysta jaraqattanǵan adamdardy emdeý prosesinde zor kómegi bol­sa kerek. Lastanǵan jaraqattardy qaı­naǵan sýmen (shúmekti ydysqa quıyp) ta­zalap jýyp, qanyn toqtatyp (qan toq­tatýdyń Qurtqa babamyz neshe túrli ádisterin bilgen), taza jeńil matadan baı­lama salǵan. Jaraqattanǵan qoldy (aıaqty) tapjylmaıtyn, qımylsyz jaǵ­daıda bekitip ustaıtyn halge kel­tirý kerek bolǵan. Synǵan súıektiń yǵy­­syp ketken synyqtaryn ornyna salý úshin, sol jerdiń janyn ketirý maq­­sa­tymen jaılap «sylap» otyryp syn­ǵan jerdiń bulshyq etterin ábden bosańsytyp baryp synyqtardy (maıda synyqshasyna deıin) saý qalpyndaǵy jaǵdaıǵa keltirgen. Súıekte qadalyp turyp qalǵan sadaq oǵyn alý úshin, sol jerge keletin júıke-nervti jansyz­dandyrý úshin, ómirden alynǵan bir fenomen paıdalanylǵan: adam qatań­daý jerde uzaq otyrǵanda, jambas ner­vi qysylǵannan aıaq jansyzdanyp qala­tyny málim; bul aıaqqa ıne shanshylsa da, tilip, kesse de adam sezbeıdi. Adamnyń anatomııasyn jaqsy bile otyryp, oqtyń qadalǵan jerine keletin nervtiń jolynda, onyń súıekke jaqyn jatqan jerine uzaq qysym kórsetip, sol jerdiń janyn ketirip, oqty alǵanda adam sezbeı qalatyn bolǵan. Etti tilip keskende kúr­­deli qan tamyrlary, nerv júıeleri joq­taý jerlerin tańdaǵan.

Medısınalyq oqý ornyn bitirgennen keıin, Qurtqa táýip halyqqa kómek kór­setetin medısınalyq jasaq daıyndaıdy. Ol soǵys kezinde qolyna aq jalaý ustap júrgen eken. Aq jalaý ustap al­ǵan­darǵa eki jaq ta oq atpaıdy dep keli­sip alǵan. Sóıtip júrip óz jaǵynyń da, jaý jaǵynyń da sarbazdaryna kómek kórsetken. Atamyz 300-ge jýyq shópten dári jasaı bilgen.

Aıta bersek, ol kisiniń halyqqa ja­saǵan eminde esep joq deýge bolady. Ol tek emshi ǵana bolǵan joq, sondaı-aq abyz, el arasyna sózi ótetin bı dáre­je­sine de kóterildi. Qurtqa táýiptiń sha­rapaty kórshi qyrǵyz eline de kóp tıdi. Árıne, biz áli atamyzdyń tabıǵı jolmen emdeý tásilderin tolyq asha alǵan joqpyz. Ony zerttep, zerdeleý dárigerlerdiń basty maqsatyna aınalýy kerek.

Qurtqa táýip shóppen emdegen, túrli shópterdi jınap dári jasaǵan. Jibek jolymen ary-beri ótetin kerýenderge amanattap myna sheti Qytaı, myna sheti Hıýa, Buhar, Samarqan, Reseı óńirinen únemi túıinshek-túıinshek dári-dármek aldyryp otyrǵan. Gıppokrat dáriniń 200 túrin, úndi tábıbteri 800 túrin paıdalanǵan bolsa, Ibn Sına dáýirinde 2600 túrli dári qoldanylyp, onyń jartysynan kóbi ósimdikterden alynǵan. Qurtqa táýip osy dárilerdi jáne ony jasaý joldaryn meńgergen, ony saqtaý men paıdalanýdy únemi úıretip otyrǵan. Túrli aýrý-keselderdi emdeıtin shıpalyq dárilerdi de ózi jasaǵan. Sonymen qatar táýip túrli jan-janýardyń da adamǵa shıpalyq emin bilgen, adamdarǵa paıdalanǵan (mysaly, jylannyń aǵzasy, jabaıy ańdardyń túrli aǵzalary (ót, ishek-qaryn, ókpe-baýyr degendeı, olardy qaınatyp sorpasyn ishkizgen t.s.s.).

Qurtqa táýiptiń taǵy bir ereksheligi – uzaq ómir súrgeni. Úsh ǵasyrdy kórgen abyz ata 136 jas jasaǵan. Qurtqa táýip­tiń osyndaı uzaq ómir súrgeniniń se­bepterin de zertteıik. Ol kisiniń uzaq ómir súrýi eń aldymen belsendi qımyl jasaýy jáne emshiliktiń ózi bilgen qu­pııalaryn óz aǵzasyna paıdalana bilgeni dep aıtýǵa bolady. Qurtqa táýip ómiriniń sońyna deıin emshilik jasap júrgen. О́zin-ózi emdep, ózine-ózi tájirıbe jasap, ony jurtqa úlgi etip aıtyp otyr­ǵan. Qurtqa táýiptiń jasy 112 kelgende, aıaǵyn­da gangrena paıda bolady, sony óz be­tinshe emdep, sodan jasandy aǵash aıaq salyp, qaıta júrip ketken.

Qurtqa táýip synyqshy, emshi ǵana emes, elge qamqor bolǵan qaıratker adam. Jaýgershilik zamanda shashyrap ketken týystaryn jınastyryp, basyn qosýǵa qamqorlyq jasaǵan. Atalas týystary ony «El ıesi – Qurtqa» dep ataǵan. El ıesi ataný ekiniń birine buıyrmaıtyn qasıet ekeni aıqyn.

Qurtqa babamyz kópten erekshe bó­linip kózge túsetin kisi bolsa kerek. О́zi uzyn boıly, suńǵaq deneli, at jaqty, qaba saqaldy, ótkir kózqarasty, qyr muryndy, keń mańdaıly, jyly shyraıly kelgen. Basyndaǵy sáldesin mol­dalardikindeı jalpaıtyp emes, qazaq­tyń bórkine uqsastyryp orap kıedi eken. Ol kisini kórgen adam birden sol kisiniń aýanyna tolyq berilip, gıpnozdy jaǵdaıǵa túskendeı bolyp qalady eken.

Qurtqa táýip Sultanqojauly – eli­ne qamqor abyz, áýlıe. Sondyqtan da halyqtyń ystyq yqylasynan bolar, biraz jyl buryn Kóksaı aýylynda Qurt­qa táýip atyndaǵy meshit salyndy. Beıiti basyna alǵash belgi qoıǵan urpaqtary bolatyn. Keıin beıit aýmaǵyn keńeıtip qorshatyp, temirden kúmbez ornattyrdy.

Qurtqa táýipke baılanysty ańyz áń­­gimelerdiń deni babamyzdyń búkil sa­­naly ǵumyry izgilikke negizdelgenin baıan­daıdy. Júz otyz alty jyl ómir súr­gen áýlıe aınalasyna jaqsylyqtyń nuryn shashqan, nebir aýrýlardy emdep jazǵan, shıpaly dárigerlerdi paıdalanyp, emshiliktiń qupııa syrlaryn ashqan. Sondyqtan da bolar, oǵan qudaıdan bu­ıyrǵan qasıetti moıyndaǵan el «Qurt­qa táýip – jurtqa táýip» degen sóz qal­dyrǵan.

Bıyl Qurtqa táýip Sultanqoja­uly­nyń týǵanyna 250 jyl tolyp otyr. Osyǵan baılanysty 13 qarashada Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetinde Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetimen jáne Qurtqa táýip atyndaǵy akademııamen birlese otyryp, úlken ǵylymı praktıkalyq konferensııa ótkizgeli otyrmyz. Konferensııada kóptegen ǵylymı baıandamalar jasalyp, Qurtqa táýiptiń halyq medısınasyn da­mytýǵa sińirgen eńbegin jan-jaqty ashyp kórsetetin bolady.

Takır Balyqbaev,

Abaı atyndaǵy

Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory,

pedagogıka ǵylymdarynyń

doktory, professor