Sózge jan bitirgen keýdesi kenish qalamgerlerdiń ántek áreketine qarap, jazýdyń kepıeti men kıesinde de, ónerdiń azaby men ajalynda da áldebir tylsym kúshtiń buǵynyp jatqanyn ańdaısyń. Muny baǵdarlaı almaǵan adamnyń ónerden túk te habary joq dep kinálasaq ta bolatyndaı. Oqyrmanǵa árbir avtordyń kez kelgen eńbegine júrek kózimen qaraý paryz. О́rtengen kitaptyń kúlin qaǵyp-qaǵyp tastap, jalyn sharpymaǵan betin aqtarǵyń-aq keledi keıde. Al aqtardyq delik, bizdiń bul ádepsizdigimizdi urpaq keshire qoıar me eken?!
Birde «О́li jandardyń» sońynan ómirimen qoshtasqan Gogoldi oılaısyń, birde Frans Kafkanyń ajal tóseginde jatqandaǵy amanaty esińe túsedi. Bári-bári bulyńǵyr sýretteı áldeneden túısik tartatyndaı. Olardyń erligi sol – óz týyndysyna ózi úkim kesti, oqyrmannyń enshisine qaldyrmady.
Iá, olarǵa halyq máńgi qaryzdar. Keshegi Muqaǵalı da qazaq ádebıeti úshin janyn shúberekke túıip: «Ádebıetten aram shópterdi tazartý kerek», dep ún qatty. Al ony is júzinde júzege asyrǵan, tozaqy adam osyndaı degen hadısti estigende «Men shyǵarmyn» dep kúıingen sańlaq sahabalardaı Ahmatovalar da shyǵarmalaryn «ádebı haltýra» dep bilip órtegen. Biraq álem ádebıetiniń eń ǵajaıyp shyǵarmalary edi olar...
– Já, myna kitap she? Munda júzdegen aqyn men júz shaqty sazgerdiń mańdaı teri jatyr. Munda qazaqtyń ánmen birge áýelegen kóńili, saz bolyp terbelgen tirligi, ulttyq bolmysy jatyr emes pe?! Keshe nota meńgerip, búgin kitap jınaqtaǵan kompozıtor-symaqtardyń jınaǵy bolsa bir sári! Qudaı-aý, munda Aqtamberdi, Nartaı, Kenen, Shashýbaılardyń, Shámshi men Nurǵısalardyń qoltańbasy jatyr ǵoı! – dep qabaǵy salyńqy qalamger taǵy da únsiz qaldy.
Buryndary ǵazız ǵumyry tórt túliktiń sońynda ótken qazynaly qarttarymyzdyń jalǵyz aýyz sózi tyıym, aqyly janǵa azyq edi. Olar tentektikti tejeý, júgensizdikti tyıý úshin «jaman bolady» dese, sol sátte-aq qara aspan aınalyp jerge túsetindeı kúıde qalyp, aıylymyzdy jııa qoıýshy edik-aý. Mine, búgingi bizdiń maqalamyz sondaı bir jazýshy aqsaqaldan estigen óreli áńgimege qurylǵan. Alystan oraǵytyp otyrǵanymyz sol.
Danalyqtyń dánegin jalqy sózben uqtyrǵan keýdesi kenish solardyń taǵy bir aıtary – ár nárseniń qasıeti men qudireti. «Ony uǵyna almaǵan jannyń ult, otbasy turmaq, qara basyna jasar jaqsylyǵy shamaly», – dep nalyǵan keıip tanytqan qart qalamger sóredegi órtengen kitaptyń shańyn qaǵyp-qaǵyp qoıyp, jalyn sharpymaǵan betin aqtarystyra bastaǵan...
Bir sát múlgip ketken qus uıqyly qarttaı únsiz qaldy da:
– «Qundylyqtar quldyraǵan
ýaqyt, á?! – dep búgingi qoǵam men keshegi kúndi salystyra bastady. «Dańǵaza mýzyka qaptaǵan ýaqytta órteńde ómir bastaǵan óskindeı, otqa oranyp ketken bul kitaptyń qadirin bir bilse, kónekózder biledi. Bolmasa biz sekildi qaǵaz kemirgishter. Keshegilerdiń júregin tolqytqan, ata-anasynyń tyńdap ósken ǵajaıyp ánderin bizdiń jastar áserlenip qabyldamaıdy-aý. Olarǵa estradanyń el tanymaı jatyp eskirip, qulaqqa túrpideı tıetin, mátini men mazmuny bir halyqtyń jaı-kúıinen habar berip, sezim qylyn sherte almaıtyn yrǵaǵy jeńil, ulttyq boıaýy joq ánder kerek. Sondyqtan da keshegi saldar men serilerdiń, mýzyka maıtalmandarynyń áni «káriqulaqtardyń» ortasynda ǵana qundy...».
Kúıinishi bolsa da kópti jónsiz kústanalaýdan jat qalamger qazaqtyń ǵajaıyp ánderiniń mátini jınaqtalǵan kitapqa qarap, oqys:
– «Áldılep, aıalap, ósirgen jemisiń, samal jel, saıa baq...» – dep oqı jóneldi. «Qushaǵyń men úshin» degen joldar kúl bolyp jelge ushqan.
– Tú-ý, qaıran Shámshi! Ǵalamat jyrlar týdyrǵan Ǵafýdyń osy bir týyndysyn ǵajaıyp ánge aınaldyrǵan netken qudiret deseńshi, – dep shyǵyrshyqty shyr aınalǵan aq tıindeı tııanaq tappaǵan oıyn san-saqqa jiberip, tatymdy sóz sabaqtaı almaı turyp qaldy. Sosyn baryp tolǵamaly naızaǵa túırelgendeı susty keıpin qara jerge berip, aýyrsynǵan kúıde ádetki ádebıet taqyrybyna oıysty.
– Jasymyzdan oqyp ósken orys klassıkterdiń keıbiri shyǵarmasyn bir tal sirińkeniń ajalyna baılady. Ol erlik! О́leń – aqynnyń perzenti. Sol perzentiniń aldynan úlken kúıinish kútip tur-aý dep kúıingendeı Esenın, Ahmatovalar ónerdi aram-shóp baspaýyn qalady. Eń qyzyǵy sol, órtep jibergen týyndylary olardy bolashaqtyń kemesine jaıǵastyryp, danalyqpen tabystyrdy emes pe? – dep saýal men súıinishtiń qaısysyna telýge bolatynyn paıymdaı almaıtyn ekiushti sóz qatty. Muny nege aıtyp keledi degen saýaldy sanada kóktete bastaǵanda, sezimtaldyqpen bir qarap qoıyp, «ne aıtpaǵymdy uqpadyń, á», – degen syńaımen úzik áńgimeni jalǵaı jóneldi.
Tús áletinde úıinen dám tatýǵa shaqyrǵan jazýshynyń asa bir kúıingen kezin kórmegen edik, bul joly shynymen de jazǵany men oıy bir jerden shyǵatyn, ishi men tysy birdeı aq júrek jan ekenin ańǵardyq. Páterinen 15 mınýttyq jerdegi jumysqa jetkenshe bolǵan oqıǵa, kórgen kórinis osynshama oıǵa salsa, kúıindirse, bul jóninde qalam siltese ǵajaıyp áńgime týatyny anyq edi. Biraq ol da «qundylyqtar quldyraǵan» ýaqytta oıshyl oqyrmandy ǵana tolǵandyrar, ózge úshin qajetsiz myna bir órtengen kitaptaı, avtor kitabynyń ishinde jatar áńgime bolyp qala bereri de jasyryn emes-aý.
О́rtengen sııa toly qaǵaz emes, órtengen ómir paraqtary.
