Qazaqstanda astyqty tapsyrý boıynsha mindettemeler mal sharýashylyǵymen aınalysqan aýdandarǵa da júkteldi. Muny oryndaý úshin olar baǵyp otyrǵan malyn nanǵa aýystyrýǵa májbúr boldy. Elde et pen júndi daıyndaý naýqany jalǵasa berdi, bul óz kezeginde maldy jappaı soıýǵa ákeldi.
1930 jyldardaǵy qaıǵyly oqıǵalarǵa alyp kelgen kelesi aktiler baı sharýashylyqtardy tárkileý týraly zańnyń qabyldanýy jáne ujymdastyrý naýqany boldy. 1929 jyldyń 17 jeltoqsanynan bastap Qazaqstannyń partııalyq organynyń dırektıvasyna sáıkes iri mal sharýashylyǵy kolhozdaryn uıymdastyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Shyn máninde, mal ákimshilik ádistermen ortaqtastyryldy. Úlken aýmaqtardan basqa jerlerge aıdalyp áketilip, ol jerlerde mal azyqtyń joqtyǵynan óldi. Qazaqstanda ujymdastyrý 1932 jylǵa qaraı aıaqtalýy tıis edi, alaıda jergilikti bılik bul úrdisti qazaqtardy kúshtep otyryqshyǵa aınaldyryp, ony tezdetip júrgizýge tyrysty. Sharýa sektorynyń egistik alqaptaryn ortaqtastyrý deńgeıi boıynsha Qazaqstan KSRO-da birinshi orynǵa shyqty (97,8 %).
Joǵaryda atalǵandardy eskermegende, QazKSR Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy O.Isaev pen respýblıkanyń Qarjy halyq komıssary M.Orymbaevtyń KSRO Halyq komıssarlar keńesine joldaǵan baıandaý hatynda bylaı deıdi: «Nedorod 1931 goda zahvatıl podavlıaıýshýıý chast raıonov Kazahstana, v chastnostı pochtı vse raıony Severnogo ı Zapadnogo Kazahstana. Osobo neblagoprııatnye posledstvııa nedoroda 1931 goda v rıade raıonov ımelı mesto v svıazı s tem, chto v etıh raıonah nedorodý 1931 goda predshestvovalı nedorody predydýshıh let. V otdelnyh raıonah Kazahstana ýrojaı byl nastolko nızok, chto ne opravdal semennyh zatrat…».
1930 jyldardyń basynda Qazaqstan uly náýbetti basynan ótkerdi, onyń kóptegen adamnyń ómirin qıǵan eń sharyqtaý kezeńi 1933 jyl boldy. 1930-1933 jyldary respýblıkadaǵy halyqtyń jalpy sany 2,4 esege qysqardy. 1931 jyldyń kókteminde jergilikti jerlerdegi ýákilder asharshylyq týraly málimetterdi Almatyǵa jibere bastady, alaıda bılik olardy elemeı, ákimshilik qysymdy kúsheıte tústi. Partııalyq-keńestik apparat úshin mundaı timiskilik áreketter ekonomıkalyq saıasattyń sátsizdikterin, qarapaıym halyqtyń qaıǵy-qasireti men asharshylyqty túsindirýge tıimdi boldy.
Qazaqstan Prezıdentiniń Arhıvinde tek ózderiniń laýazymdyq jáne qoǵamdyq jaǵdaıymen erekshelenetin eki jaqyn týystyń eki qujaty – memýarlary men haty saqtaldy. Onda avtorlar «aýyl sharýashylyǵyn sosıalıstik qaıta qurý» týraly bir-birine múldem qarama-qaıshy kózqarastardy bildiredi. Qazaqstannyń partııa kóshbasshysynyń kómekshisi M.S.Rıadnın, qalyptasqan jaǵdaı úshin partııa qataryna kirgen jaýlardy aıyptap, mynandaı pikirin bildiredi: «Podgotovký k provedenııý konfıskasıı baıskıh hozıaıstv predpolagalos derjat v sekrete do ızdanııa zakona. Odnako to odın, to drýgoı ız ostavshıhsıa nerazoblachennyh nasıonalıstov, prodoljavshıh rabotat v partıınyh ı sovetskıh organah, soobshal svoım rodstvennıkam-baıam o predstoıasheı konfıskasıı…Vse eto prıvelo k massovoı rasprodaje skota, k ýgoný ego v glýhıe ı skrytye mesta, k otkochevkam za predely respýblık. I golodaıýshıe popadalıs povsıýdý…». Sharýa T.Rıadnın, bálkim, joǵaryda atalǵan sheneýniktiń aǵasy bolsa kerek, aýyldaǵy jaǵdaıdy bylaı sıpattaıdy: «Pervoe, neýjelı vy, sıdıashıe tam sverhý, dopýskaete do togo, chtoby vashımı ýpolnomochennymı prımenıalıs kolchakovskıe metody repressıvnyh mer po otnoshenııý krestıanstva, neýjelı vy posylaete ıh zatem, chtoby onı ızbıvalı nas lısh za to, chto my ne ımeem hleba, kotorogo net sovershenno nıchego ne mojem dat. Narod zabıt, zapýgan, naelektrızovan».
Arhıvtik qujattar 1930 jyldardaǵy partııa-keńes basshylyǵynyń ókilderi oryn alǵan tragedııanyń sıpaty men aýqymyn tolyq uǵynǵanyn aıǵaqtaıdy. A.I. Mıronova-Karol, Qazaqstan boıynsha Birlesken memlekettik saıası basqarma (OGPÝ) ýákili orynbasarynyń jubaıy, 1931 jyly Qaraǵandyda oryn alǵan balalardyń máıitin jeý týraly oqıǵalardy sıpattaı kele, jubaıynyń áriptesteri respýblıkadaǵy asharshylyq týraly habardar bolǵanyn, «olardyń azyq-túlikke toly, barqytpen qaptalǵan vagondarda quryp ketý qaýpi tóngen aýyldar arasynda júrgenin, sonymen qatar biz muzdatylǵan shoshqa etin, taýyqtardy, qoı etin, irimshikterdi, jalpy alýǵa bolatyn zattyń bárin alyp júrdik» dep jetkizedi. Dál osy ýaqytta onyń jubaıy S. Mıronov joǵary turǵan organdarǵa mynandaı aqparattardy joldaǵan edi: «V hode hlebozagotovok shıroko prımenıaıýtsıa metody gologo admınıstrırovanııa. Ýpolnomochennyı partıı v aýle №1 (Pavlodarskogo r-na) provel povalnye obyskı ý semeı, vyslannyh za predely raıona baev. Izıal ý nıh ves prodovolstvennyı hleb, vsledstvıe chego na pochve goloda otmecheno 40 slýchaev smertnostı, v bolshınstve deteı, ostalnye dlıa pıtanııa ýpotreblıaıýt v pıshý koshek, sobak ı drýgýıý padal. Analogıchnye slýchaı ımeıýtsıa ı v drýgıh aýlah raıona».
Partııa sheneýnikteri joǵarydan jiberilgen dırektıvalarǵa sáıkes áreket ete otyryp, ózderi túsinbesten, aýylsharýashylyq óndirisine buryn-sońdy bolmaǵan soqqy berdi. Ekonomıkalyq daǵdarys kúsheıe tústi. Sonyń saldarynan Qazaqstannyń barlyq aýdandaryn túgeldeı dúr silkindirgen buryn-sońdy bolmaǵan asharshylyq pen demografııalyq apat oryn aldy.
1980 jyldardyń ortasyna deıin keńes ǵylymynda bul taqyrypty zertteýge tyıym salyndy. Bul osy náýbettiń osy kezge deıin qupııa saqtalýymen baılanysty edi. 1991 jyly arhıvshiler jarııalaǵan «Golod v kazahskoı stepı» jınaǵy osy másele boıynsha alǵashqy qujattyq basylymdardyń biri boldy. Osydan keıin 1998 jyly 1920 jyldardyń aıaǵy men 1930 jyldardyń basyndaǵy halyqtyń jappaı qyrylýy men aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrýdyń mán-jaılaryn zerttegen Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy komıssııasynyń sheshimimen Qazaqstan Prezıdenti Arhıvi men QR OMA qujattary negizinde «Nasılstvennaıa kollektıvızasııa ı golod v Kazahstane 1931–1933 gg.» atty qujattar men materıaldar jınaǵy shyǵaryldy. 2011-2013 jyldary Prezıdent Arhıvi «Golod v SSSR. 1929–1934 gg.» (Máskeý) halyqaralyq jobasyna qatysty. Derekti serııada tragedııanyń sebepteri men bastapqy kezeńin, asharshylyqtyń sharyqtaý kezeńin, demografııalyq saldarlaryn jáne KSRO-da bolyp jatqan oqıǵalarǵa halyqaralyq reaksııany sıpattaıtyn qujattar jarııalandy. Sonymen qatar 2012 jyly Prezıdent Arhıviniń qurastyrýshy ujymy Qazaqstan halqy Assambleıasymen birlesip «Iz ıstorıı deportasıı. Kazahstan. 1930–1935 gg.» qujattar jınaǵy jaryqqa shyǵardy. Bul basylymǵa «QazAKSR-de kýlaktardy baı retinde joıý» saıasatyn júrgizý aspektilerin baıandaıtyn qujattar engizildi. Sońǵy jáne taqyrypty tolyq ashatyn basylymdardyń biri, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń «Ádebıettiń áleýmettik mańyzdy túrlerin basyp shyǵarý» baǵdarlamasy boıynsha 2013, 2018 jyldary shyǵarylǵan «Tragedııa kazahskogo aýla. 1928–1934 gg.» qujattar jınaǵynyń eki kitaby bolyp tabylady. Bul jınaqtardyń qujattary 1930 jyldardyń basyndaǵy gýmanıtarlyq apatty sıpattaıdy jáne sonyń nátıjesinde qazaq etnosynyń 40%-dan astamyn joǵaltqanyn aıǵaqtaıdy.
Evgenııa Chılıkova,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń bas sarapshysy
