Únemi tús kóremin. Ana joly Mars ǵalamsharynda júr ekenbiz. Men ǵana emes, jerden kóship barǵan biraz qazaq bar. Qyrtysty, jarqabaǵy bıik, oıly-qyrly tusyn qazaqtarǵa kesip beripti deımin. Aınala tasty, topyraqty atyrap túgel uqsas, bir-birinen aıyrǵysyz. «E, jer alyp, úı salyp bizdiń qazaqtar osy mańaıǵa qonystanady eken ǵoı», dep kóńilim ornyǵyp jatyr. Oıanǵan soń nege joryrymdy bilmedim. Bálkim, adamzattyq sana tutastyǵyndaǵy áldebir ortaq seziný aıasyna kirip kettim be eken, kim bilgen?!
Jalpy, halyq tanymyndaǵy tús kórýdiń adam sanasynan bastaý alyp, rýhanı ishki jan-dúnıesimen tyǵyz baılanysyp ketken psıhologııalyq úderisterdi tap basýdaǵy mańyzy orasan. Halyqtyq, adamzattyq tús kórý saryny kórkemdik tásil retinde qazaqtyń sóz ónerinde o bastan-aq berik ornyqqan. Sondyqtan kórkemdik sanadaǵy rýhanı izdenister sabaqtastyǵy kim kimdi de qyzyqtyrary anyq.
Túster men shyndyq arasyndaǵy baılanystar aýyz ádebıetinen bastap, búgingi kórkem ádebıetimizde kórkemdik kategorııalar turǵysynan qarastyrylyp keledi. Máselen, Abylaı hannyń kórgen túsi jeke adamnyń talap-tileginen týyndaǵan qubylystan góri, qıly kezeńdi basynan keshken halyqtyń ishki bekinisinen, qaýiptenýinen týǵan tustas kartına syndy. «Túsimde shatyrymnyń aldynda bir jolbarys kelip shógip jatyp aldy, bul ne qylǵan jolbarys dep tańǵalyp qarap edim, álgi jolbarysym aıý bolyp ketti. Jańa jolbarys edi ǵoı, qalaısha aıý bolyp ketti dep, ekinshi qaraǵanymda qasqyr bolyp, onan soń túlki, aqyrynda qoıan bolyp ketti. Osy kórgenderime tań-ǵalyp jatqanymda oıanyp kettim», dep baıandalatyn han túsi nebir ǵajaıyp qısynmen búginge jetken eken. Qazaq epostaryndaǵy tús kórý máseleleri jaıynda Ǵalym Pirálıevanyń; «Belgili bir qaýip-qaterden habar beretin arýaqty babalardyń aıan berý tústeri men odan keıingi keıipker kóńilin nildeı buzatyn psıhologııalyq jaǵdaıy, bolashaqtaǵy qalyńdyǵyna qoly jeter-jetpesi týraly habar beredi» degen pikiri tús kórý motıvin bas keıipkerlerdiń is-áreketine qurylatynyn ańǵartady. Ǵashyqtyq jyrlardyń turaqty kompozısııalyq tásili retinde «Júsip-Zylıhada», «Seıfúlmálikte» de atalǵan jaǵdaı qylań beretin. Sol sııaqty «Qobylandy», «Alpamys», «Qyz Jibek», «Qozy Kórpesh-Baıan Sulý» jáne ózge de jyrlardaǵy tús kórý sarynynyń orny aıryqsha. Al keıingi dáýir jazýshylary tús sıpattamalaryn kórneki estetıkamen astastyrady. J.Aımaýytovtyń «Aqbilek», M.Áýezovtiń «Abaı joly», B.Maılınniń áńgimeleri, M.Maǵaýınniń «Qypshaq arýy», Á.Kekilbaevtyń «Ańyzdyń aqyry» syndy dúnıelerde tús kórý shyǵarmanyń kórkemdik jaratylysymen qabysyp jatady.
Bul rette Týrgenev keıipkerleri de bizge tańsyq emes, jazýshy shyǵarmashylyǵyndaǵy túster ashyq tústi beınelermen jıi erekshelenedi. «Chertophanovtyń aqyry» áńgimesinde «qardaı appaq túlki» «aldynan júgirip ótip, tilin shyǵaryp mazaqtaıdy» dep, «jaman túske» oryn beretin. Sol tárizdi tús kórý tásiliniń kórkemdik erkindigin kóp qoldanǵan jazýshy F.M.Dostoevskıı aýyr psıhologııalyq jaǵdaıdy dál jáne nanymdy berýinen shyǵarma boıaýy odan saıyn qoıýlana túsedi. Áıgili «Qylmys pen jaza» romanynda «úlken, dóńgelek, qyzyl aı terezeden týra qarady» dep, Raskolnıkovtyń tús palıtrasy keleshek qadamyn aıqyndap otyratyn edi ǵoı. Al halyq nanymynda aıypty adamǵa qan qyzyl aıdy kórý jaqsylyqtyń nyshany emes ekenin jazýshy jaqsy bilgen sııaqty.
Jýyrda fılolog jáne ádebıet synshysy Vera Savelevanyń ádebıettegi túster jaıly maqalasy jaryq kórdi. «Baqytymyzǵa oraı nemese ókinishimizge qaraı, tús – bul mı kórsetetin, biraq bir ǵana kórermenge arnalǵan fılm ekenin moıyndaýymyz kerek», deıdi avtor. Stýdent kezinen bastap jurttyń kórgen túsin jınap, taldap júrgen ǵalymnyń atalǵan eńbegi bizdiń de az-kem kórgen túsimizdi eske túsirip jiberdi.
Ejelgi Egıpette tabylǵan papırýsta «Qudaı kózdi qarańǵylyqta uıyqtap jatqan adamǵa jol kórsetý úshin tústi jaratty» dep jazylypty. Uıqyny zertteý jónindegi Eýropa jáne Amerıka qoǵamy múshesi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Vladımır Kovalzon: «Tús – bul belgili bir polıgrafııalyq sýretterdiń sıklder, fazalar men kezeńder túrinde tabıǵı dáıekti ózgerýimen sıpattalatyn adam aǵzasynyń jáne ózge de janýarlardyń (ıaǵnı sútqorektiler men qustardyń) erekshe genetıkalyq kúıi» degen ǵylymı anyqtama beredi. Iá, tústerdi týǵyzatyn bir adamnyń ishki kózqarasy men kórneki jady. Kózben kórýimiz qanshalyqty shekteýli bolsa, ishki kórýimizdiń kókjıegi sonshalyqty sheksiz. Aqyn Vadım Shefnerdiń «Biz qalaǵan tústi kórem demeńiz, Tús qalaǵan jaıdy ǵana kóremiz» dep jazǵanyndaı, tús jeke adamnyń sanasyndaǵy sáýleli qorytyndy, aldaǵy kúnderge baǵyt alǵan sáýegeılik. Báz bireýler tús kóre berýden dińkesi qurysa, túk kórmeı tympıyp júretinder de bar. Tańerteńgisin ǵana esińde anyq bolǵan tús birazdan keıin bulyńǵyr sýretke ulasyp baryp joǵalady. Bul – umytshaqtyq. Ǵalymdar tústi umytyp qalýdy ýaqytsha este saqtaýǵa jaýap beretin mıdyń qyzmetine balaıdy.
