Tuńǵysh baspahana

Jalpy, qazaq baspasóziniń tarıhy haqynda az jazylyp júrgen joq. HIH ǵasyrda jaryq kórgen «Túrkistan ýalaıa­tynyń gazeti» (1870-1882), «Dala ýalaıatynyń gazeti» (1888-1902) basylymdary patsha ókimetiniń resmı basylymdaryna qosymsha retinde shyqty. Ulttyń óz zııalylary qolǵa alǵan «Serke» (1907) men «Qazaq gazetiniń» (1907 - A.Baıtursynuly shyǵarǵan «Qazaq» gazetinen basqa – Q.Q.) jalǵyz-aq sany jaryq kóripti. Qazaq tilinde tuń­ǵysh ret júıeli shyqqan, úsh jylǵa jýyq basylyp, Bókeılikten Jetisý men Semeıge deıin taralǵan únqaǵaz – áýeli Bókeı­liktegi Han ordasynda, keıin Oral qalasynda shyqqan «Qazaqstan» (1911-1913) gazeti edi.

«Qazaqstan» gazeti týraly baspasóz tarıhyn zertteýshi Qaıyrjan Bekqojın, Beısenbaı Kenjebaev, Mustafa Ys­maǵulov, Isataı Kenjálıev, Maqsat Tájimurat, t.b. ǵalymdardyń eńbegi ár kezeńde jaryq kórdi. «Qazaqstan» gaze­tiniń barlyq sany faksımılesimen 2012 jyly Oral qalasynan kitap bolyp basylyp shyqty. Bolashaqta da bul basylym týraly zertteýler jazylary sózsiz.

«Qazaqstan» gazetiniń bir erek­sheligi – óz baspahanasynyń bolýy edi. HH ǵasyr basynda óner-bilimnen, ásirese tehnıkadan kenje qalǵan qazaq qoǵamynda bul úlken jańalyq bolatyn. Buǵan deıin shyqqan qazaq tilindegi alǵashqy kitaptar men tam-tum basylymdar Qazan men Ýfada, Pıter men Orynborda, Astrahan men Troıskide negizinen tatar baılarynyń mátbýǵasynda basylatyn. Ol úshin demeýshiler – qazaq baılary, mesenattar, qarapaıym qazaqtar qarjy jıyp, qoldaý kórsetetin. Iаǵnı ózge ult ókilderiniń qolyndaǵy baspahanalardyń tutynýshysy bolatyn.

«Qazaqstannyń» baspahanasy

«Qazaqstan» gazetiniń alǵashqy sany 1911 jyly 16 hamalda (naýryz) shyqty. Gazet redaksııasy Han ordasynda dep kórsetilgenimen, Astrahan qalasyndaǵy «Apresıans jáne Okýr» bas­pahanasynda basylǵan edi. Astrahandyq zertteýshi A.Davydova «HH ǵasyrdyń basynda Astrahan gýbernııasynda ulttyq baspasózdiń qalyptasýy» atty eńbeginde «Qazaqstan» gazetiniń basylýyna jergilikti tatar aǵartýshysy, 1906 jyldan tatar tilinde basylǵan «Býrganı Tarakkı» gazetiniń redaktory Mustafa Lıýftı Izmaılov kómekteskenin jazady. Al Ishki Bókeı ordasynyń jandarm bastyǵy 1912 jyly 21 aqpanda: «Mendegi málimet boıynsha bókeılik muǵalim Eleýsin Buırın 1910-1911 jyldary «Qazaqstan» atty gazet shyǵar­ǵan... Redaktor Buırın gazetti basýǵa kerekti qarajatqa muqtajdyqtan tatar tilindegi «Býrganı Tarakkı» jáne «Haq» gazet­teriniń deldaldyǵymen Kavkaz bas­pagerleri odaǵyna kirgen» dep jazypty (Astrahan OMA, 286 q, 2 t, 297 is, 361 b.).

Alaıda «Apresıans jáne Okýr» bas­pahanasynda «Qazaqstan» gazetiniń eki-aq sany shyqqan. 1911 jyldyń sońy­na qaraı gazet Oral qalasyna kóship, A.N.Shelokovanyń jeke baspahanasynan basyla bastaıdy. Mekenjaı basqa oblysqa aýysqandyqtan, gazet qaıta tir­kelip, jańa kýálik alýǵa, shyǵý sanyn №1-den bastaýǵa májbúr bolady. Bul kezde gazetti shyǵarýshylar óz baspahanasyn ashý isin de oılastyra bastaǵanǵa uq­saıdy. 1912 jylǵy 2 qańtarda jaryq kórgen №4 sanynda mynadaı jarnama beriledi:

«Iǵlan»

«Qazaqstan» basmahanasy túrli zakazlarny qabyl etedúr: ýızıtnyı kartochkalar, kanýertler, daǵýatnamalar ýa ǵaırı nárseler, bek arzan haq ılan (haqpen). «Qazaqstannyń» múshtarılarinen zakazshıkler bolyna qalsa, peresylka alynmı. Adrıs: Ýralsk. Red. gaz. «Qazaqstan»

Árıne jeke baspahana satyp alý ońaı emestigi belgili. Bul iste «Qazaq­stan» gazetiniń basty demeýshileri kim ekendigi Baqytjan Qarataevtyń my­na maqalasynan kórinedi: «Aıqap» jýrna­ly­nyń shyǵýyna rashod shyǵaryp, sebep bolǵan Troıtski musylmany Iaýıshev bolady, «Qazaqstannyń» shyǵýyna sebep bolǵan Baký shaharynyń musylmany general Zeınelǵabıden Taǵıev hám Jahangır hannyń nemeresi sultan Sháńgereı degen musylman bolady. Taǵıev myń som berdi, sultan Shhangıreı bes júz som berdi... General Taǵıevtiń násili Ázerbaıjan tatary bolady. Iaýıshevtiń násili Qazan tatary bolady. Sultan Sháńgereı qazaq­tyń óziniń tóresi bolady. Arǵy atasy Ábilhaıyr han, anyń uǵly Nuraly han, anyń uǵly Seıdgıreı sultan, anyń uǵly danysh­manymyz sultan Shhangıreı bolady» («Azamattarǵa jáne bir-eki aýyz sóz», «Qazaqstan» gazeti, №5, 19 qańtar, 1912 jyl).

Osy kezden bastap gazette baspaha­nanyń jarnamasy turaqty shyǵyp turǵan. 4 aqpan kúngi №6 sany «Qazaqstan» gazetiniń óz baspahasynda basylǵan! Osy nómirde «Qazaqstan» mátbýǵasyna harif jınarǵa úırenýge bir jas bala kerektigin» habarlaǵan. Sonymen birge baspahananyń turǵan jeri – Samar men Saqmar kósheleriniń qıylysyndaǵy Hohlachev úıi ekenin kórsetken.

Alaıda 1912 jyldyń jazynda «Qazaq­stan» gazetiniń basyna qara bult úıiril­gen. Muny zertteýshi Mustafa Ysmaǵulov sáýir-jaýza, ıaǵnı kókek-mamyr aılarynda jaryq kórgen «Lenada bolǵan oqıǵa» jáne «Lenada bolǵan oqıǵanyń zardaby» maqa­lalaryna baılanysty dep jazady. Iаǵnı patsha bıligi, senzýra oryndary bul maqa­lalardan ókimetke qarsylyq, zańǵa qaıshylyq baıqap, gazetti aıyppulǵa tartqan sııaqty. О́ıtkeni gazettiń №12 sany 1912 jyldyń 31 mamyrynda shyq­sa, kelesi nómiri 1913 jyldyń 27 qań­ta­ryn­da ǵana jaryq kórgen. Gazet redak­tory Eleýsin Buırın «Hurmet ıesi oqý­shy­larymyzǵa!» atty úndeýinde bylaı deıdi:

«Qazaqstan» gazetasy muqtajdyqtan ólip, qaıta tirilgendeı boldy. Jazdaıǵy kórgen kúni bek jaman boldy. Jazdaı gazet basatyn mashınamyz óziniń boryshy úshin jazylyp-syzylyp turdy. Alla dep boryshtan jańa bir arylyp, azyraq soma túsirip alyp, táýekel etip qaıta bastadyq...». 

Gazet maqalalaryna qaraǵanda budan keıin gazettiń jaǵdaıy qaıta túzele bastaǵandaı. 16 aqpan kúngi sanynda «Qazaqstan» baspahanasynda «Yzyń» atty jańa kitap basylyp shyqqanyn aıtyp, oqyrmannan súıinshi suraıdy. «Qazaqstan mátbýǵasyna harif jııarǵa úırenýge bir jas bala kerek» degen habarlandyrý qaıta berilgen.

Osy arada bir aqtańdaq bar: «Qazaq­stan» gazeti 16 aqpandaǵy sanynan keıin kilt toqtaǵan. Baspahananyń da odan arǵy taǵdyry bizge belgisiz.

Aıtpaqshy, 1930 jyly Eleýsin Buı­rın «tóńkeriske deıin baspahana qo­jaıyny bolyp, halyqty qanaǵany úshin» aıyp­talǵanda, Seıitqalı Meń­deshev arasha túsedi.

«1911-1913 jyldary Eleýsin Buırın basqarǵan shaǵyn baspahana onyń jeke- menshigi emes, halyqtyń astyrtyn jı­ǵan qarjysyna alynǵan bolatyn. Buı­rın eshqashan baspahana arqyly kisi eńbegin qanaǵan emes. «Qazaqstan» gazeti mádenı-aǵartýshylyq sıpatynda boldy. Osy gazet úshin Buırın patsha óki­metinen talaı qýǵyn kórdi. Buırın ga­zet shyǵarǵany, bas­pahana ustaǵany úshin aıyptalyp, qyzynyń jo­ǵary mektepke túsýine kedergi jasal­sa, bul masqara ádiletsizdik bolar edi. Onyń zamandasy, baspahana úshin qar­jy jınaýdy uıymdastyrýshylardyń biri retinde osy aıtylǵandardyń ras eke­­nin kýálandyramyn». S.Meńdeshev. 18.09.1930 j. Almaty».

Bul qujatty belgili jýrnalıst-jazýshy, bizdiń gazetimizdiń ardageri Tilek­qa­byl Boranǵalıuly jarııalaǵan bolatyn.

«Urannyń» baspahanasy

Bókeı tarıhynyń bilgiri Mustafa Ysmaǵulov joǵarydaǵy baspahana Bó­keı ordasynda jasyryn uıymdasqan kásipshiler odaǵy jınaǵan qarjyǵa alyn­ǵan dep jazady. Bul odaqtyń qura­mynda zańgerler, muǵalimder, dárigerler, mal dári­gerleri bolǵan.

Bir qyzyǵy, 1917 jyly aqpan tóńkeri­sinen keıin ile-shala Bókeılikte bir top qazaq zııalysy «Uran» atty jańa gazet ashyp úlgeredi. Onyń redaktory Ǵab­dolǵazız Musaǵalıev – kezinde «Qazaq­stan» gazetin shyǵarýǵa belsene aralasqan, Jetisýdaǵy Seıitbattal qajy, Ishanqul qajy Mamanovtar men Qudaıbergen, Aıtmuhamed Turysbekovterdi gazetti qoldaýǵa jumyldyrǵan adam edi. «Qazaq­stannyń» qosalqy redaktory bolǵan Ǵumar Qarash ta «Urannyń» tileýlesi bolǵan. 

Sáken Seıfýllın óziniń «Tar jol, taıǵaq keshý» atty kitabynda sol kezeń­degi qazaq baspasózi týraly mynadaı qundy derek keltiredi:

«...Ár jerde-aq gazet shyǵara bas­tady. Semeıde – «Saryarqa» gazeti, Tashkentte – «Alash» gazeti, sońynan «Birlik týy». Bókeılikte, Astrahan qala­synda – «Uran» gazeti. Aqmolada – «Tirshilik» gazeti, Orynborda – burynǵy belgili «Qazaq» gazeti.

...Bókeı ordasynyń biraz oqy­ǵan­dary, aqyn, molda Qarashuly bas bolyp, «Uran» degen gazet shyǵaryp, «Alashordany» uran qylyp turdy... Qarashuly Omar «Alash» uranyn jyr qylyp, kitapsha jazyp shyǵardy. Umyt­pasam, kitapshasynyń aty «Terme» (durysy «Turymtaı» – Q.Q.) edi. Kitap­shasynda Álekeńdi maqtaıdy».

Bir qyzyǵy, osy «Uran» gazeti de Han ordasynda óz baspahanasynda basyl­ǵan. Bul osydan tórt jyl buryn «Qazaqstan» gazeti basylyp turǵan bas­pahana ma, álde basqa ma, bizge belgisiz. Patsha taqtan qulap, el alasapyran bolyp jatqan tusta bókeılik zııalylardyń tez qımyldaýy, shýly qala, óndiristi ortalyqtan alys Naryn qumynyń ortasynda gazet shyǵarýyna qarap, olardyń daıyndyǵy (ıaǵnı daıyn baspahanasy) bolǵan-aý dep oılaımyz.

«Uly revolıýsııanyń qarsańynda Ordada «Uran» gazeti shyǵa bastady. Bul kezdegi alǵashqy gazettiń óz aldyna erek­sheligi boldy. Bul redaksııa memleket tarapynan qarjylandyrylmaıtyn edi, redaktordyń ózi kópshilik arasynda gazet taratyp, odan túsken qarjyny redaksııa men tıpografııa qyzmetkerleriniń eńbek aqysyna tólep otyratyny áli esimde. «Uran» gazeti 1918 jylǵa deıin shyǵyp turdy. 1918 jyly Astrahannan bir tıpografııa men 15 árip terýshi kelýine baılanysty, burynǵy «Uran» gazetiniń ornyna qazaq tilinde «Habar», «Durystyq joly» gazetteri jáne aıyna bir ret «Muǵalim» jýrnaly shyǵarylyp turdy». – Bul esteliktiń avtory Ibragım Mýlıakaev – «Uran» gazetiniń baspahanasynda árip terýshi bolyp qyzmet etken eken. Bul jazba Jánibek aýdandyq «Kommýnıst» gazetiniń 1957 jylǵy 16 tamyz kúngi №65 sanynda jarııalanǵan. Aıtpaqshy, Han ordasy aýylynda «Uran» gazetiniń baspahanasy bolǵan úı áli bar, onda Rafael Deńgizbaevtyń otbasy turyp jatyr. Bir qyzyǵy, Rafaeldiń atasy Abdolla Deńgizbaev ta dál osy «Uran» gazetiniń baspahasynda qyzmet etken eken.

«Durystyq jolynyń» baspahanasy

Joǵaryda aıtylǵandaı, Ordada bolshevıkter bıligi ornaǵan soń «Uran» gazetiniń baspahanasy qyzyldardyń qolyna ótedi. Astrahannan orys áripteri ákelinip, 1918 jyldyń 17 qarashasynan bastap «Habar» – «Izvestııa» gazeti eki tilde shyǵa bastaıdy. 1919 jyldyń 1 qańtarynan bastap gazet «Qazaq du­rystyǵy» – «Kırgızskaıa pravda» atalady. Bul gazettiń sońǵy, №24 sany 1919 jyl­dyń 7 aqpanynda basylǵan.

Bul kezde Han ordasynda 1919 jyl­dyń 20 aqpanynan bastap taza qazaq tilinde «Durystyq joly» gazeti shyǵa bas­taǵan bolatyn. Ǵumar Qarashtyń óleńi­men, «Baspasóz» atty maqalasymen ashylǵan basylymnyń shyǵarýshylar alqasynda Mustafa Kókebaev, Ǵumar Qarash, Ǵabdolǵazız Musaǵalıev, Halel Esenbaev jáne Tamımdar Safıev bar edi.

Bul kezeńde Ordadaǵy baspahana jańa quraldarmen tolyǵyp, úlken óndiris ornyna aınalǵan bolatyn. V.Lenın, K.Marks eńbekterin qazaq tilin­e aýdaratyn «jazýshylar quramasy» qurylǵan. Ǵumar Qarashtyń tikeleı redaktorlyǵymen «Muǵalim» jýrnaly shyǵa bastaǵan. Shaǵyn ǵana Orda aýylynan búkil Qazaqstanǵa keńes bıliginiń nızamdary taraı bastaǵan. Alaıda 1919 jyldyń tamyz aıynda Qazaq ólke­siniń astanasy bolýyna baılanysty Orda­daǵy ortalyq baspahana Orynborǵa kóshi­riledi.

P.S. Búginde Batys Qazaqstan oblystyq Han ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵynyń quramynda arnaıy baspahana mýzeıi ashylǵan. Oral qalasyndaǵy «Rýhanı jańǵyrý» mýzeıiniń bir bólmesi de qazaq ulttyq baspasóziniń tarıhynan syr shertedi.

Batys Qazaqstan oblysy