Jerdi ǵaryshtan baqylaý – ońtaıly tásil

200 myńǵa jýyq jer ýchaskesine taldaý júrgizildi

Qazir ǵarysh ındýstrııasynda AQSh oq boıy ozyp turǵany barshaǵa má­lim. Burynǵydaı salada NASA ǵa­rysh agenttigi ǵana jeke-dara kósh bas­tap tur dep oılasańyz qatelesesiz. Má­selen, Qurama shtattardaǵy jekelegen kompanııalar, atap aıtqanda, Ilon Mask basqaratyn SpaceX, Djefrı Bezos negizin qalaǵan Blue Origin syndy kommersııalyq uıymdar ǵarysh ále­mindegi jańa úrdisterdi engizip, aldaryna jan salmaı keledi. Qazaqstan álemdik alpaýyttarmen jahandyq jarysqa túspese de bul baǵyttaǵy jetistikteri joq emes.

Sońǵy jyldary elimizde túrli salada ǵaryshtyq monıtorıng utymdy paıdalanylyp keledi. Mysaly, aýyl sharýashylyǵy salasyn alyp kórelik. Búginde respýblıka aýmaǵynda atalǵan baǵytta paıdalanylmaı bos jatqan jerler sot tártibimen alynady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes jaýapty vedomstvo bos jerlerdi alý rásimin daıyndap, jeńildetti. Birinshiden, aýyl sharýashylyǵy jerlerin tekserý kezeńderi men ony alý merzimi eki jyl­dan bir jylǵa deıin qysqartyldy. Ekinshiden, jerdiń qoldanylý prosesin baqylaý ǵaryshtyq monıtorıng arqyly avtomatty túrde júrgiziledi.

«Shartty túrde belgili bir azamattyń ıeliginde myń gektar jer bar delik. Alaı­da bul aýmaq maqsatsyz bos jatyr. Al keıbir fermerler sharýashylyǵyn júrgizeıin dese, jer tappaı qınalyp otyr. Osy oraıda ǵarysh tehnologııalary arqyly (jerdi qashyqtan zondtaý derekteri negizinde ózgeristerdi ýaqtyly anyqtaý) tıisti olqylyq anyqtalyp, eger de jer paıdalanýshy bir jyldyń kóleminde syn-eskertpeni túzemese, onda jer ýchaskesin tárkileý týraly sotqa aryz beriledi», dep túsin­dirdi «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ mamandary.

Ǵaryshtan monıtorıng júrgizýde «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» kompanııa­synyń mańyzy úlken ekenin aıta ket­ken jón. Al jer resýrstarynyń tıimdi paıdalanylýyn Keńistik derek­ter depar­tamentine qarasty aýyl sha­rýa­shylyǵy óndirisi monıtorıngi bas­qarmasynyń jerdi paıdalaný monı­torıngi bólimi baqylap keledi. Jerdi qashyqtan zondtaý (JQZ) derekteriniń taldaýy kórsetkendeı, bos jatqan egistik jerdiń kólemi 1 mln gektardan asyp jyǵylady. Bul oraıda 185 760 jer ýchaskesine taldaý júrgizilgen.

Basqarma mamandarynyń aıtýynsha, aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń sıfrly kartasyn daıyndap, olardy jańartyp otyrý mańyzdy. Sebebi ýaqyt ótken saıyn alqaptardyń shekaralary ózgerip turatyndyqtan, kartalardy naqty óńdeletin aýdandarǵa saı etip únemi rettep otyrý qajet. Dáldigi joǵary alqaptardyń elektrondy kartalary orta jáne joǵary sheshimdegi JQZ derekteriniń negizinde fermerlerdiń qatysýynsyz ázirlenedi. Sonymen qosa jerdi paıdalanýǵa qatysty ǵarysh­tyq monıtorıngte Memlekettik jer kadas­trynyń avtomattandyrylǵan aqparattyq júıesiniń, sol sekildi jer teńgerimi men úsh jyldyq kezeńdi qamtıtyn JQZ málimetteriniń mańyzy zor. «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» aqparatyna súıensek, qazir 13 195 330,1 gektar egistik jer sıfr­landyryldy. Onyń ishinde Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblys­tarynyń jerleri qamtylǵan.

Budan bólek, esepke alynbaǵan egistik jerleri de anyqtalyp otyr. Mysaly, joǵaryda atalǵan 6 óńirde ǵaryshtyq tehnologııalar arqyly 367 878,1 gektar esepke alynbaǵany belgili boldy.

Jaıylymdy ıgerýde uqyptylyq qajet

Elimiz jaıylymdyq jer resýrstary jaǵynan álemde besinshi orynda tur. Áıtse de bul otandyq agroónerkásiptik sektorda qordalanǵan problemalardyń biri ekeni ámbege aıan.

«Jaıylymdy jerler tıimsiz, shekti júktemeden artyq paıdalanylyp keledi. Bul atalǵan jerlerdiń tozýyna nemese tolyq kólemde ıgerilmeýine alyp keledi. Jaıylymdy alqaptardy paıdalanýyn baǵalaý JQZ júıeleri, atap aıtqanda KazEOsat-2 spýtnıginiń ortasha ruqsat etilgen ǵaryshtyq sýretteri arqyly jáne aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn sáıkestendirý aqparattyq júıesiniń derekteri negizinde júrgiziledi», dedi «Qazaq­stan Ǵarysh Sapary» UK» AQ Aýyl sharýashylyǵy óndirisin monı­torın­gileý basqarmasynyń basshysy Gúlnár Qabjanova.

JQZ derekterine sensek, jaıylymdardy tıimdi paıdalanýdy baǵalaý nátıjeleri mynadaı: Aqmola oblysynda – 30,2%-ǵa, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 18,4%-ǵa, Qaraǵandy oblysynda – 19,3%-ǵa, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 11,6%-ǵa, Jambyl oblysynda – 12,7%-ǵa jáne Almaty oblysynda 11,9%-ǵa júkteme tómen ekeni anyqtalǵan.

Jer resýrstaryn tıimdi paıda­la­nýdyń ǵaryshtyq monıtorıngi jumys­tarynyń nátıjelerine baılanysty derekter memlekettik organdarǵa zher.gharysh.kz geoservıstik qyzmeti arqyly beriledi.

«Qazaqstan Ǵarysh Sapary» UK» AQ aqparatyna sáıkes ázirge ǵaryshtyq tehnologııalar tek alty oblysta qolda­nylady. Bıyl Bas prokýratýranyń sura­nysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy alqap­tary men jer resýrstaryn paıda­lanýdyń ǵaryshtyq monıtorıngi barlyq óńirde iske asady dep josparlanýda.

Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrliginiń málimetine súıensek, byltyr ǵaryshtyq baqylaý arqyly elimizde 9 myńǵa tarta zańsyz qoqys oryndary anyqtalyp, zańdy buz­ǵandar jaýapqa tartylǵan.

Budan basqa, jerdi qashyqtan zondtaý júıeleriniń orman órtteriniń oshaǵyn anyqtaýda da septigi mol. 2020 jyly iri orman órtteri 5 óńirde tirkelipti. Naqty aıtqanda, Shyǵys Qazaqstanda 4 346 gektar jer, onyń ishinde «Semeı ormanyna» qarasty 3 785 gektar jer tilsiz jaý­dyń qursaýynda qalǵan. Sonymen qatar Túrkistan oblysynda – 4 681 gektar, Pavlodar oblysynda – 2 myń gektar, Batys Qazaqstanda – 1 316 gektar, sol sekildi Almaty oblysynda 7 836 gektar jer órtengen. Ǵaryshtyq monı­torıngtiń kómegimen qyzyl jalyn­nyń taralý aýqymy tejeldi. Jyl­jy­maıtyn múliktiń ornalasqan jerin anyqtaýda da JQZ júıeleriniń paıdasy jeterlik. Tutastaı alǵanda, ǵarysh teh­nologııalarynyń ıgiligi esepsiz jáne onyń qamtymaǵan salalary joq desek te bolady. Qýantarlyǵy sol, Qazaqstan zama­naýı úrdisten qalys qalmaı, bul baǵytta tabysty jobalaryn júzege asyryp keledi.