Qazaq tarıhynda «Uly jut» ataýymen qalǵan 1920-30 jyldary ashtyqtyń ekonomıkalyq jáne demografııalyq zardaptarynyń óte aýyrlyǵy áli kúnge deıin seziledi. Sol kezdegi qazaq zııalylarynyń málimetteri boıynsha, ashtyq apaty Altaıdan Mańǵystaýǵa deıingi qazaq dalasyn túgel qamtyǵan. Bul jyldary dástúrli mal sharýashylyǵy kúızeliske ushyrady, birden-bir tirshilik kózinen aırylǵan qazaqqa birjolata joıylý qaýpi tóndi.
Qazaqstanda asharshylyqqa qatysty tolyqqandy zerttelmegen másele – ashtyq qurbandarynyń naqty sanyna qatysty. Ǵalymdardyń árqaısysy ashtyqtan ólgenderge qatysty ártúrli málimet keltiredi. KSRO aýmaǵynda bolǵan basqa da jappaı asharshylyq oqıǵalary sekildi, Qazaqstandaǵy qurbandar sanyna qatysty da daý bar.
Oljas Súleımenov 2016 jyly 27 mamyrda Baıanaýyl aýdandyq «Baıantaý» gazetine bergen suhbatynda myna derekterdi keltirgen: «Máskeýge barǵan bette Lenın kitaphanasynan 1926 jylǵy sanaqtyń qorytyndylary jarııalanǵan kitapty taýyp oqyǵanmyn. «Kazahı – samaıa krýpnaıa tıýrkoıazychnaıa nasıonalnost Sovetskogo Soıýza – 6 mln 200 tys chelovek» degen tusyn kóshirip te alǵanmyn. Al 1939 jyly sol 6 mln-nan astam qazaqtan 2 mln adam ǵana qalǵan. Mundaı qorlyqqa tek qoı minezdi jýas halyq qana shydaı alady. Al biz jylqy minezdi halyq emes pe edik?!».
Patshalyq Reseıdiń 1897 jylǵy júrgizgen sanaǵyna sensek, sol kezde qazaq halqynyń sany 4 mıllıonnan asypty. Sol sanaqqa súıengen M.Tynyshbaev bylaı dep jazady: «Bizdiń esepteýlerge sáıkes qazaqtar
4 091 746 adam. Reseı ımperııasyndaǵy túrki halyqtarynyń 30,08%-yn qurady. Tatarlar – 2 262 074, ázerbaıjandar –
1 475 553, bashqurttar – 1 321 363, sarttar – 968 655, chývashtar – 843 755, ózbekter – 726 534, túrikter – 649 234, túrikmender – 281 357, sahalar – 227 384, qyrǵyzdar – 201 682, teptarı (bashqurt-tatar etno toby) – 117 734, qaraqalpaqtar – 104 274, qumyqtar – 83 408, noǵaılar – 64 080, uıǵyrlar – 56 469, mesherıaktar – 53 847, qaraqalpaqtar (ázerbaıjan etno toby) – 29 902, qarashaılar – 27 223, qashqarlyqtar – 14 938. Qazaqtardyń 96,26% atamekenderinde ómir súrdi. Reseıde halyqtyń 6,45%-yn quraıtyn 264 059 qazaq boldy. Imperııanyń 123 ólkesinde qazaqtar turdy».
Sarapshylar HH ǵasyr basyndaǵy ashtyqty úsh kezeńge bóledi:
1916-1918 jyldar aralyǵyndaǵy birinshi ashtyqqa Birinshi dúnıejúzilik soǵys pen Azamattyq soǵystyń bastalýy, mal-múlikterdi tárkileý men patshalyq bıliktiń jibergen jazalaýshy armııasynyń basqynshylyǵy, indet pen qatty sýyq jáne qurǵaqshylyq sebep bolǵan. 1917-1920 jyldar aralyǵynda halyq sany 6 218 300 adamnan 4 679 795 adamǵa kemigen. 1921 jylǵy ashtyqtan 1 mıllıon 700 myń adam kóz jumsa, 1931-1934 jyldar aralyǵyndaǵy uly náýbette 2 mıllıon 300 myń adamnan aırylyppyz. Osylaısha, aınalasy on shaqty jylda 4 mıllıon qazaq isherge tamaq tappaı qyryldy jáne shet elderge bosyp ketti. Keshegi Juban aqynnyń «myń ólip, myń tirilgen qazaq» deıtin jóni bar. Ult tarıhyn paraqtasaq, patshalyq Reseıge baǵynǵaly da, keńestik shekpendi jamylǵaly da kórgenimiz qorlyq pen zorlyq eken. Bolshevıkter birinshi qoldan ashtyq jasady, osylaısha ulttyq býrjýazııany álsiretti, «noqtaǵa basy syımaıtyn» erlerdiń moınyna tuzaq saldy. Ábish Kekilbaıdyń «Ańyzdyń aqyry» shyǵarmasyndaǵy ámirshi sekildi kózine tike qaraǵannyń kózin joıdy, basyn aldy.
Qazaqstanda júrgizilgen stalındik-goloshekındik reforma sharýalardyń múlkin tárkileý men jekemenshigin joıýǵa, kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli qazaq sharýalaryn tirshilik kózinen aıyryp, jappaı jáne kúshpen otyryqshylandyrýǵa, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tolyqtaı ortalyqqa tasyp áketýge, esh negizsiz jáne qasaqana salyqtardy salýǵa baǵyttaldy. 1932 jyly RSFSR Halyq komıssarlar keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp qyzmet istegen T.Rysqulov Stalınge birneshe márte: «...Balqash aýdanyndaǵy (jergilikti OGPÝ derekteri boıynsha) 60 myń adamnyń 12 myńy kóship ketse, 30 myń adam ólgen. ...1932 jyldyń mamyrynda Qarqaraly aýdanynda 50,4 myń adam bolsa, al qarashada 15,9 myń adam qalǵanyn» málimdegen. 1932 jyly tamyzda Qazaq AKSR Halyq komıssarlar keńesiniń tóraǵasy Oraz Isaev I.V.Stalınge: «1929 jylmen salystyrǵanda, birqatar qazaq qonystanǵan óńirlerdegi halyqtyń jartysy joq. О́ńirdegi sharýashylyqtyrdyń mólsheri 1931 jylǵa salystyrǵanda 23-25%-ǵa tómendegen», dep jazǵan.
1992 jyly osy máseleni arnaıy zerttegen Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi tóralqasynyń komıssııasy óziniń qorytyndysynda bylaı dep jazdy: «Qazaq eli ashtyqtan jáne soǵan baılanysty indetterden, sondaı-aq tabıǵı ólim deńgeıiniń únemi joǵary bolýynan 2 mln 200 myń adamnan, ıaǵnı barlyq halqynyń 48%-nan aıyryldy». Asharshylyqtan Qazaqstanda qazaqtardyń úshten biri ǵana qaldy. Qazaqtardyń san jaǵynan ósýi qatty tejeldi.
Reseılik ǵalym, demograf Sergeı Maksýdov «1932-1939 jyldardaǵy KSRO-daǵy kóshi-qon» eńbeginde Qazaqstanda 1,45 mıllıon qazaq pen basqa da etnostyq toptardyń 100 000 ókili qaza tapqan dep jazady. Al R.V.Devıs, Stıven Ýaıtkroft syndy ǵalymdar «Ashtyq jyldary. KSRO-nyń aýyl sharýashylyǵy, 1931-1933 jj.» kitabynda Qazaqstanda 1,3 mıllıonnan 1,5 mıllıon adamǵa deıin qaıtys bolǵan dep jazǵan.
1990 jyly Qazaqstanǵa kelip-ketken amerıkalyq zertteýshi Marta Brıll Olkott «Qazaqtar» degen kitabynda 1,5 mıllıon qazaqtyń qaıtys bolǵanyn keltirgen.
Kezinde jazýshy Smaǵul Elýbaı: «Tarıhqa kóńil bólmeı otyrmyz, umytyp kettik dep aıta almaımyz. Biraq soǵan qaramastan, biz qazaq tarıhyndaǵy úlken saıası apatqa kúni búginge deıin laıyqty baǵa bere almaı kele jatyrmyz. Buǵan, birinshiden, qujattardyń tolyq ashylmaýy, ekinshiden, Kompartııanyń tarıh aldynda eshqashan aqtalmaıtyn qylmysyn myqtap jasyrýy sebepker boldy. Eń bir soraqysy, ashtyq kezinde bolshevıkter adam shyǵynyn emes, mal shyǵynyn sanaǵan. Iаǵnı qyrylyp jatqan adamnyń esebi júrgizilmegen», deıdi.
Tarıhshy, professor Qaıdar Aldajumanov jýrnalıstermen kezdesken kezde Qazaqstan, Máskeý arhıvteriniń «qupııa» grıfi alynǵan muraǵattyq isterinen 1921-22 jylǵy asharshylyqtyń statıstıkasyn arnaıy qaraǵanyn, bul ashtyqtyń 1930 jylǵydan eleýli aıyrmashylyǵy bar ekenin aıtty. 1921 jyldyń jazynda Lenınniń ózi «Burynǵy Reseı ımperııasynyń ornyna kelgen jańa Keńes memleketi osyndaı qıyndyqqa dýshar bolyp otyr, sondyqtan biz álemdik qoǵamdastyqtan járdem suraımyz» dep, úndeý jarııalaıdy. Sóıtip, Amerıkalyq kómek qory (ARA – American Relief Administration), Nansen qory, Ulybrıtanııadaǵy Kvakerler qoǵamy sııaqty halyqaralyq uıymdar ashtyq jaılaǵan KSRO-ǵa kómek kórsetip, azyq-túlik jibergen. Arhıvte shetelden kelgen kómektiń mólsherine deıin bar. Tarıhshy aıtqan pikirlerge den qoısaq, 1931-1933 jyldary Qazaqstanda halyqtyń ashtan qyrylyp jatqanyn shetel bilgen joq. «Máskeýdegi arhıv qorlaryndaǵy halyqaralyq Qyzyl Krest, Qyzyl Jarty Aı qaıyrymdylyq qoǵamdarynyń qyzmeti týraly arhıvtik isterde Qazaqstan týraly birde-bir sóz joq. Tek Ýkraınanyń batysynda, Reseıde adamdar ashtan qyrylyp jatqany jáne olarǵa atalǵan qoǵamdar tarapynan kómek kórsetilgeni týraly derekter bar. Jalpy, Qazaqstandaǵy 1930-jyldardaǵy ashtyqty zertteý keńestik tarıh ǵylymynda jabyq taqyryp boldy. Jaǵdaı tek 80-jyldardyń sońyna qaraı ózgerdi. Demokratııalyq kúshterdiń yqpalymen burynǵy aqtańdaqtar, jabyq máseleler týraly aıtýǵa múmkindik týdy», deıdi tarıhshy.
1934 jyly Ý.H.Chamberlen (Chamberlin, William Henry), 1936 jyly Amanda Evald (Ammende, Ewald), 1964 jyly Dalrımpl Dana (Dalrymple, Dana) Keńes Odaǵyndaǵy asharshylyq taqyrybyn akademııalyq deńgeıde kóterdi. Amerıkalyq sarapshy Marta Brıll Olkott (Martha Brill Olcott) «Kollektıvızasııa v Kazahstane» atty eńbeginde: «keńestanýshy úshin eń úlken problema – 1930-jyldardaǵy oqıǵalardy túsiný jáne durys túsindirý» ekendigine nazar aýdarady.
Aqyn Oljas Súleımenov bizben áńgimesinde HH ǵasyr oqıǵalaryna obektıvtıvti-ǵylymı taldaý qajet ekenin aıtty. «1932-1933 jyldardaǵy ashtyqty boldyrmaýǵa bolar ma edi? Árıne, ashtyq – Stalın saıasatynyń zardaby. Biraq qazaq halqy bastan keshken tragedııanyń negizgi sebebi kúni búginge deıin naqty ashyp aıtylǵan joq, belgisiz. Sebep, qazaq HH ǵasyrǵa aımaqtaǵy kórshilerimen salystyrǵanda birneshe júz jylǵa keshigip jetti» deıdi O.Súleımenov.
О́zbek halqy dál qazaqtaı qynadaı qyrylǵan joq. Joǵaryda biz atap ótken ensıklopedııa olardyń sol kezdegi jalpy sany 4 mln bolǵanyn aıtady. «Mundaı derekter kolonıalızm men kommýnızmniń zardaptaryn salmaqpen talqylaýdy ǵana emes, sabaq ala bilýdi, Abaıdyń «Qara sózderine» HHI ǵasyr kózimen qaıta qaraýdy talap etedi. Bul qazir basymyzdan ótip jatqan ýrbanızasııa úrdisin óz deńgeıinde baǵalaı bilýge kómektesedi. Qazir uzaqqa sozylǵan kóshpeli ómir endi ǵana aıaqtalyp kele jatqanǵa uqsaıdy. Jańa kezeńniń tabaldyryǵynda turǵan kezde qaıda ketip bara jatqanymyzdy aıqynyraq kórý úshin ǵylymı jáne qoǵamı dárejede túısik kerek», deıdi Oljas Súleımenov.
Búginde túrli pikir-talastardan baıqaǵanymyz, daýdyń kóbi ashtyqqa kim kináli, bul ultqa qarsy qasaqana jasalǵan qylmys pa, álde qylmys emes pe degen máselelermen tuıyqtalyp júr. Batys elderi tarıhshylarynyń da pikiri birjaqty.
«Germanııa tarıhshysy Robert Kındler «Stalınskıe kochevnıkı» degen eńbek jazdy. Olar úshin Stalın – synaýǵa yńǵaıly obekt. «Stalın – jaýyz. Bárine kináli sol». Iá, solaı ekeni ras, biraq bul ishki faktor ǵana. Alaıda budan basqa syrtqy – ekonomıkalyq, saıası faktorlar bar emes pe? Eger Amerıka, Fransııa, Ulybrıtanııa sol kezde KSRO-men qalypty ekonomıkalyq-saıası qarym-qatynas júrgizse, Qazaqstandaǵy tragedııa bolmas ta edi. Tipti bolǵan kúnniń ózinde mundaı aýqymda emes, az kólemde bolar edi. Áli kúnge deıin Batys elderi úshin burynǵy Reseı ımperııasy, odan keıin Keńes memleketi máńgi básekeles, solardy qalaıda tuqyrtý, kináli kórsetý olar úshin mańyzdy», deıdi Qaıdar Aldajumanov.
HH ǵasyr basyndaǵy náýbettiń sebep-saldaryn tereń, júıeli ári jan-jaqty zertteıtin kezeńde turmyz. Ashtyqqa ony ulttyq sheńberde ǵana emes, keńestik ári álemdik keńistikte, birneshe salanyń basyn biriktire otyryp zerttegende ǵana durys baǵa beriledi. Ashylmaǵan derek az emes. Kreml arhıvindegi derekter kóp syrdy búgip jatyr.
