Uly dalanyń qaısar da batyr qyzdarynyń biri – Bopaı Qasymqyzy. Tarıhta atyn ataýǵa tyıym salǵan kezeńniń kedergilerinen asyp, saıasattyń qamalyn buzyp ótip kelgen el jadyndaǵy batyrlar men arýlar rýhyna bas ıe otyryp, túzde jalǵyz jortqan jolbarystaı taǵdyr keship, azattyq jolynda sheıit ketken Kenesary Qasymulynyń jaýynger qaryndasy Bopaı týraly aıtsaq, ol – qazaqtyń qaharmandyq eposynda:
Taýda bolar tarǵyl tas,
Taryqsa shyǵar kózden jas.
Tar qoltyqtan oq tıse,
Shyǵady súıep qaryndas.
Qaryndasyń bolmasa,
Jaýda qalar jalǵyz bas, –
dep jyrlanatyn, jaýǵa attanyp bara jatqan batyr aǵanyń ózi qaıyrylyp sóz tastap, senim artatyn erjúrek qyzdar soıynan. Maıdan alańynda dańqy dáýirlep turǵan Kır patshany attan ǵana emes, taqtan da túsirgen, túsirip qana qoımaı, basyn alyp, áskerin tas-talqan etken saqtyń batyr patshaıymy Tumar hanym – Tomırıs, qaharman arý Zarına, qalmaqtarǵa qarsy joryqtyń qas batyrlarymen tize qosqan Abylaı hannyń qyzy Aıtolqyn, Qabanbaı batyrdyń jary Gaýhar men qyzy Nazym kótergen erlik týyn keshegi bodanǵa túser zamanda óz qolyna alǵan Bopaı hanshaıym týraly E.Bekmahanovtyń zertteýlerinde, t.b tarıhı-tanymdyq kitaptar men basylymdarda qundy málimetter berilse, Ilııas Jansúgirovtiń «Kúıshi» poemasy men Ilııas Esenberlınniń tarıhı trılogııasynda hanshaıymnyń kórkem beınesi somdalǵan. Ilııas Jansúgirovtiń «Kúıshi» poemasynda Bopaı hansha Qarashash atymen oqıǵaǵa engen. Epık aqyn sýrettegen Bopaı – Qarashashtyń bolmysy:
Qarashash aqyly darııa,
altyn basy,
Áıeldiń aq suńqary,
hanzadasy.
О́z basyn myń qaraǵa
teńgermeıtin,
Keneniń keńesinde aqyldasy.
«Dat!» – dedi hannyń ójet
Qarashashy,
Nemere, han Keneniń
qaryndasy.
«Hanysha, ne datyń bar?» –
dedi Kene,
Ańyryp turyp qaldy
aınalasy.
Syrttan qyz silkingendeı
berip syrtyn,
Talaıdyń aıdynymen
alǵan surqyn.
Iildi «Aldııar!» dep
han aldyna,
Qaldy uıyp úıdiń ishi,
boldy jurt jym.
«Qamalym, han danyshpan,
Kenem – qutym,
Meniń de syrtym bútin,
ishim tútin…
Han Keneden tutqynǵa túsken kúıshi jigitti saýǵaǵa surap alyp, sol kúıshi kúıine erekshe yqylasty bolǵan erjúrek arýdyń erekshe bolmysyn aqyn «áıeldiń aqsuńqary, hanzadasy», «ójet», «syrttan qyz» degen aıryqsha aıqyndaýlarmen sýretteıdi. Poemada er minezdi arýdyń kúıge degen sheksiz súıispenshiligi men sertinde turyp, kúıshi jigittiń basyna bostandyq berýi asqaq bolmysy men jaratylysyn, erlerge bergisiz ereksheligin tanytady. Mine, erdiń ózi tartynyp qalar joryqqa aǵasyna tilekshi, qoltyǵynan súıep shyǵar qaryndas bolyp ilesken batyr qyzdyń bolmysy kórkem týyndyda ǵana emes, aqıqatynda osyndaı.
Bopaı – Abylaıdyń uly Qasymnan týǵan alty uldyń ishindegi jalǵyz qyzy. Qasym men onyń báıbishesi Aıkúmisten Kenesary, Sarjan, Esengeldi, Kóshek, Aǵataı atty uldar men Bopaı atty qyz týǵan eken.
Bopaı Ábilhaıyr hannyń Sámeke atty ulyna uzatylady. Keıbir derekter boıynsha, Sámeke sultan jáne onyń týystary Kenesary han bastaǵan qozǵalysqa qosylýdan bas tartady. Bopaı hansha bolsa, aǵasyna tilekshi ári demeýshi bolyp, óz baýyrynan órbigen alty ulyn alyp, áskerge kelip qosylady. Han Kene bastaǵan maıdanǵa bastan aıaq qatysyp, jaý shebine joryqtar uıymdastyrady. El múddesi jolyna basyn tikken qaısar arý osylaı aǵany qoldar naǵyz qaryndastyń qas úlgisine aınalady.
Belgili tarıhshy E.Bekmahanov eńbeginde: «О́ziniń áskerı erlikterimen Kenesarynyń qaryndasy Bopaıdyń da dańqy shyqty. Ol kóterilistiń alǵashqy kúnderinen-aq onyń belsendi qatysýshysyna aınaldy. Ol óziniń kúıeýi Sámeke men onyń týystary sultan Sarteke jáne Dosan Ábilqaıyrovtardy da kóteriliske qatysýǵa shaqyrǵan eken, olar qarsy bolǵan» (Bekmahanov E.Qazaqstan HIH ǵasyrdyń 20-40 jyldarynda. Almaty: Sanat, 1994.), – dep jazylǵan.
Bopaı hanshanyń ózimen birge maıdanǵa kirgen alty ulynyń biri – Nurhan delinedi. Patsha áskerimen bolǵan bir shaıqasta onyń tutqynǵa túskeni týraly E.Bekmahanov arhıv málimetterin keltiredi. Orys áskeriniń júzbasy Lebedev tutqyndardyń ishinde Kenesarynyń týǵan jıeni, ıaǵnı Bopaı atty qaryndasynyń uly Nurhannyń bar ekenin jáne onyń qatty qarsylyq kórsetkendikten jaralanǵanyn jazady.
Keskilesken qan maıdan, qabaqqa qar, kirpikke muz tońǵan qaharly joryq áıel zatynyń qoly da, joly da emes. Desek te, ultymyzdyń tarıhynda erlermen birge erlik joryǵyna attanǵan qyzdar az emes ekenin bilemiz. Solardyń biregeıi Bopaı hanshaıymnyń erekshe batyldyǵyn, qaıtpas qaısarlyǵyn tanytatyn ańyz áńgimeler el arasyna keń taraǵan.
Bopaı hansha bul qozǵalysta alty júz adamnan turatyn jasaqty basqarady. Jasaq áskerdi kólikpen jáne as-aýqatpen jabdyqtaýǵa mindetti bolady. Kóteriliske qosylmaǵan el ishindegi baılar men sultandardyń mal-múlikterine kúsh kórsetip, tartyp alýlaryna týra keledi.
Bopaı hanshaıym qatysqan iri maıdandardyń biri – 1838 jyly Batys Sibir general-gýbernatorlyǵynyń Amanqaraǵaı dýanyna jasalǵan shabýyl. Sondaı-aq ol 1847 jyldardaǵy qyrǵyz manaptaryna shabýyl jasaǵanda Kenesary aǵasymen birge bolady.
El aýzyndaǵy áńgimelerge qaraǵanda, Bopaı hanshanyń qasynda kóp qyz jasaǵy bolǵan. Olardyń ishinde Arǵyn rýynan shyqqan Altynshash jáne Tabyn rýynan shyqqan Aqbóken degen qyzdar bolǵan eken. Keńes ókimetiniń qýǵynyna ushyraǵan qyrǵyz tarıhshysy Belek Soltonoevtyń «Qyrǵyz tarıhy» eńbeginiń «1847 jylǵy Kene Hannyń Qyrǵyzǵa ekinshi shabýyly» taraýynda Kene han qyrǵyzǵa joryqqa attanarda Bopaıhan degen qaryndasy: «túsimde samaı shashym órtenip ketti, qyrǵyzǵa barmańyz» degeni, han aǵasynyń ony tyńdamaı, aqyry osy saparda mert bolǵany týraly aıtylady.
Han aǵasy sheıit ketken soń bir jyl ótkende qyrǵyzdardyń qolyna túsken qazaqtardy jáne olardyń at-ton, múlikterin Bopaı hansha kelip, jıyp áketken eken. Bopaıdyń bul áreketi onyń eline qanshalyqty janashyr, qamqor bolǵanynan da habar beredi.
Bopaı hansha qazirgi Aqtóbe oblysynda, Yrǵyz ózeniniń boıynda dúnıeden ótken. Áıteke bı aýdanynda Bopaı hansha atyndaǵy aýyl bar. Batyr anamyzdyń zıraty osy aýylǵa jaqyn tóbeshikte ornalasqan desedi.
Eliniń azattyǵy jolynda erlermen qatar maıdan alańyna kirgen batyr qyz Bopaı hansha da qaharman arýlar qatarynan oryn alatyn aıtýly tulǵalarymyzdyń biri retinde urpaq jadynda saqtalýy tıis.
Janat Aımuhambet,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
