Qazaq dalasyn ashtyq jaılaǵan jyldary halyqtyń bir bóligi týǵan jerden tamyr úzbeı otyrsa, endi biri bas saýǵalap, dán izdep ketti. Ábden ashyqqan halyq kepken teri-tersekti sýǵa qaınatyp, nilin ishetin, terini tańdaıǵa basatyn. Ol bergi jaǵy, jantúrshigerlik oqıǵalardy da qulaǵymyz shalyp júr. Eski kózderdiń estelikteri aıtylmaı júrgen joq, al shań basyp jatqan kóne qujattar ne deıdi? Osy oıdyń jeteginde oblystyq arhıvtiń esigin qaqtyq.
Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty memlekettik arhıv mekemesiniń dırektory Samat Rahmetovtiń aıtýynsha, asharshylyq qurbandaryna qatysty murany zertteý jumystary endi bastalǵan. Shyndyǵynda, shańy bir qaǵylmaǵan qujattar osylar. Budan bylaı, tarıhshylar júıeli jumys júrgizip, jyl sońyna qaraı qorytyndysyn bólispek. Náýbet jyldary «shyqpa, janym, shyqpanyń» kúıin keshken qazaq halqynyń turmys-tirshiligi jalpylama aıtylǵanymen, oblys boıynsha naqty sıfrlar, dóp basqan derekter joqtyń qasy edi. Aımaqtaǵy zulmat jyldardy zertteı bastaǵan tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Shyǵys Qazaqstan memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti Raýshan Aıdarbaeva jınaqtap qoıǵan azdy-kópti derekterimen bólisti.
– Oblys boıynsha asharshylyq, bosqyndar týraly tolyq aıtýǵa derek jetkiliksiz. Arhıvten alǵan qujattardy qarap otyrsam, ásirese, Tarbaǵataı jaqtyń qazaqtary Qytaı asyp ketýge májbúr bolǵan. Bir aýyl qoparyla kóshkeli otyr degendi estigen basshylar sońyna qarýly áskerdi salatyn. Sonda áskerılerdiń ishindegi qazaqtar júristerin baıaýlatyp, jete almaǵansyp, aman-esen shekara asyryp jiberýge tyrysqan. Al Katonqaraǵaı óńiri ashtyq zardabyn kóp tartpaǵan desetin. Sóıtsem, Úlken Narynnyń mańaıynda aıtsa nanǵysyz oqıǵalar bolypty, – degen Raýshan Aıdarbaeva arhıvten alyp shyqqan bir býma qujattyń kóshirmesin usyndy. Tegis orys tilinde jazylǵan. Qarap otyryp, qazaq halqynyń Jazatyrǵa qonystanýy, Qytaı asqandyǵy týraly derekterdi kózim shaldy.
Otyzynshy jyldar elimizde jappaı ujymdastyrý saıasaty bastalyp, onyń júzege asyrylýynda kóptegen asyra silteýshilikke jol berildi. Onyń zardaby birinshi halyqqa tıdi. Shyǵys Qazaqstandaǵy aýyldardyń jaǵdaıy da kúrdelene tústi. Olardyń bar maly tartyp alynyp, ózderine aýyr alym-salyq salyndy. Taýly óńirdiń turǵyndary aǵash jyǵý jumystaryna jiberildi. Ash-jalańash júrip, zildeı qaraǵaıdy jyǵyp, tıisti jerge jınaý, jetkizý ońaı jumys emes-ti. Jappaı ujymdastyrýǵa jol bermeýge tyrysqan kýlaktar men baılar ár eldi mekende ózin ózi qorǵaý otrıadtaryn qurýmen aınalysty. Sol zaman ǵoı, mal-janyn, dúnıe-múlkin saqtap qalýǵa tyrysqan eldiń kóbi Qytaı asyp ketýge árekettengeni. Olardyń arasynda baılar ǵana emes, jazalaýshy organdardyń negizsiz qýdalaýyna ushyraǵan sharýalar da joq emes edi. Jan saýǵalap qashqan qazaqtardyń kóshine tusaý bolý úshin shekara kúsheıtildi. Kúmándi turǵyndardyń dúnıe-múlki kámpeskelenip, ózderin shekaradan kemi 100 shaqyrym jerge kúshpen kóshirdi. Bir ýys bıdaıǵa zar halyqtyń kóship-qonýy da qıyn. О́lim-jitim kún saıyn kóbeıdi. Ashtyqpen qosa, súzek sııaqty aýrý jaılady.
Shyǵystaǵy qorlyq-zorlyqqa shydas bermegen eldiń biraz bóligi sonaý Sibirge de qonys aýdarǵan eken. Sonda Batys ólkelik komıtetiniń hatshysy Eıhe: «Sibirde jaǵdaı ońyp turǵany shamaly. Azyq-túlik qory joq. Qysy qatal. Al qazaqtardyń qaqaǵan qys ortasynda qonys aýdaryp kelip jatqanyna qarasaq, Qazaqstanda jaǵdaı budan da qıyn», dep jazǵan eken.
Reseıdiń Slavgorod aýdanyna aýǵan el tipti ólekseniń etin jeýge deıin barǵan. Arhıv qujattarynda Sibir prokýrory jeke is retinde «Slavgorod stansasynda qaıtys bolǵan qazaqtyń máıiti úsh táýlik boıy jatyp qaldy. Oǵan nazar aýdarǵan eshkim bolmady», dep jazǵan. Sonymen qatar Altaı gýbernııasynyń kóptegen aýdanyna qonystanǵan qazaqtardy qorlaý oqıǵalary jıi kezdesken eken. Uryp-soǵyp, óltirýge deıin barǵan. Ákimshilik organdarynyń qyzmetkerleri de osy jaǵdaıdy paıdalanyp, jer daýyn kóterip, halyq arasynda úgit jumysyn júrgizgen. Katonqaraǵaıdyń prezıdıýmy májilisiniń 1930 jylǵy 25 sáýirdegi sheshiminde: «Qosaǵash aımaǵynyń tóraǵasy Maneev pen Qosaǵashtaǵy Qazaq aýyl keńesiniń prezıdıým múshesi Ábilkásen Álimhanov 21-23 naýryzda, odan keıin 11-16 sáýirde Jazatyrdaǵy qazaq aýyldaryn aralap, turǵyndar arasynda Qazaqstanǵa qarsy úgit jumystaryn júrgizgen. Olardy Oıratııa ákimshilik organdarynyń qolastyna ótýge úgittegen», dep kórsetilgen.
Aıta keterligi, ol kezde Altaı Respýblıkasynda (Oıratııada) jaǵdaı Qazaqstanmen salystyrǵanda birshama jaqsy bolǵan. Mysaly, 1929-1930 jyldary aýylsharýashylyq salyqtary Qosaǵashta birshama tómen bolǵan. Shyńǵystaı aýdany boıynsha salyq mólsheri jylqyǵa – 13 som bolsa, Qosaǵashta jylqy men iri qaraǵa 11 som kóleminde salyq salynǵan. Sonymen qatar Qosaǵash aýdany eginshilikpen aınalyspaıtyn aýdan bolǵandyqtan, turǵyndary josparly túrde astyqpen qamtamasyz etip turǵan. Kórshiles jatqan Qazaqstan aýdandarynyń turǵyndary astyqpen qamtamasyz etilmegeni bylaı tursyn, olarǵa et salyǵymen qatar, astyq salyǵyn tóleý de mindettelgen edi. Salyqqa astyq tólegendi qoıyp, tiske basar nannyń qıqymyn tappaı otyrǵan halyq qaıdan oryndasyn ol mindetti?! Mazaq pa dersiń.
Osylaısha, stalındik ujymdastyrý jumystary ult úshin qasiretke aınaldy. Mıllıondaǵan qazaq bas saýǵalap, shekara asty. Tarıhı derekterge súıensek, Reseı jerine 1926 jyly 49 295 adam qonys aýdarsa, 1937 jyldary 100 612 adam aýyp ketken. 1939 jyly 99 479 adam týǵan jerin tastaǵan. Olardyń ishinde elge tórelik aıtatyndaı, saýattylary da bolǵan.
Bul az ýaqyt ishinde tarıhshy Raýshan Qaısanqyzynyń tapqan derekteri. Talaı-talaı tarıhı shyndyqty búgip jatqan arhıv sóreleri sóıleıdi áli.
