Alqaly jıynnyń jumysyn «Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti» KeAQ basqarma tóraǵasy-rektory, UǴA korrespondent-múshesi, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Nurlan Dýlatbekov ashyp, júrgizip otyrdy.
Konferensııada sóz alǵan Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Abzal Núkenov óskeleń urpaq úshin HH ǵasyrdyń qaıǵyly tarıhyn bilý men este saqtaýdyń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
– Jalpy, halqymyzdyń tarıhynda qıyn-qystaý kúnder, tar jol taıǵaq keshýler az bolǵan joq. Solardyń biri – XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysyndaǵy asharshylyq pen saıası qýǵyn-súrgin jyldary. Tarıh betinde qalǵan osynaý qaraly jyldar – halyq jadynan eshqashan óshpeıtin qasirettiń tańbasy, tutastaı ulttyń tragedııasy, – dep atap ótti A.Núkenov.
Sondaı-aq ol Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda tarıhtaǵy aqtańdaqtardy joıý, Alash qaıratkerleriniń baı murasyn zertteý qajettigi jóninde aıtqan oılaryn eske salyp, bul baǵyttaǵy jumystardy júıeli túrde júrgizý kerektigine nazar aýdardy.
– Osy oraıda 2020 jyldan bastap Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý týraly memlekettik komıssııa jumys isteýde. Oǵan osynda otyrǵan birqatar ǵalymdarymyz múshe bolyp, qajyrly túrde eńbek etip kelesizder. Árıne, sol bir qasiretti jyldardy tebirenbeı eske alý múmkin emes. Jıyrma bes myńnan astam oqyǵan azamattarymyz atý jazasyna kesildi. Júz myńdaǵan arystarymyz ıtjekkenge aıdaldy. Mıllıondaǵan ózge etnos ókilderi kúshtep qonys aýdaryldy. Qazaq halqy solardyń barlyǵyn baýyryna tartty, ózim degendi ózekke teppedi. Qasiretti jyldardyń qaraly tańbasyndaı bolǵan «QarLAG-tyń» qurylǵanyna da bıyl 90 jyl tolyp otyr. Ondaǵy jınaqtalǵan árbir jádigerdiń tarıhyn, árbir eksponattyń syryn bizdiń jastarymyz sanasyna sińire bilýi tıis, – dep atap ótti oblys ákiminiń orynbasary.
Totalıtarlyq júıeniń aqtańdaqtary men muraǵattardy tolyq qupııasyzdandyrý qajettiligi áńgime ózegi bolǵan konferensııada ǵalymdar Mámbet Qoıgeldıev, Hangeldi Ábjanov, Zarqyn Taıshybaı, Jambyl Artyqbaev, Nursahan Beısenbekova, jýrnalıst-jazýshy Tórehan Maıbas, saıası qýǵyn-súrgin qurbandary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Jumabek Ashýuly, tarıhshy ǵalymdar Záýresh Saqtaǵanova, Ádilet Jaǵypar, fılolog ǵalymdar Jandos Smaǵulov, Saǵymbaı Jumaǵul jáne basqalar sóz sóıledi.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti «Rýhanı jańǵyrý» ınstıtýtynyń dırektory Hangeldi Ábjanov qýǵyn-súrgin tarıhyn zertteý úshin memlekettik mekeme – ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashý jónindegi usynysyn jetkizdi.
– Qazaqstan repressııa qurbandaryn aqtaý kezeńine aıaq basty. Bir jylda kóptegen jumys atqaryldy. Men qýǵyn-súrgin tarıhyn zertteý úshin memlekettik mekeme – ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn ashýdy usynamyn. Bul álemdik tragedııa týraly shyndyqty ashýǵa kómektesedi. Ony Qaraǵandyda qurý kerek, óıtkeni Qaraǵandy oblysynda KSRO-nyń eń iri eńbekpen túzeý lagerleriniń biri Qarlag ornalasqan edi. Qýǵyn-súrgin tarıhyn zertteıtin jaqsy mektep bar, – dedi H.Ábjanov.
Birden aıta ketý kerek, konferensııaǵa qatysýshylar ǵalymnyń bul usynysyn biraýyzdan qoldady.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, Akademık E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń arheologııa, etnologııa jáne otan tarıhy kafedrasynyń professory, «Etnomádenı jáne tarıhı-antropologııalyq zertteýler» ortalyǵynyń dırektory Záýresh Saqtaǵanova kóptegen irgeli zertteýlerge qaramastan, zulmat jyldaryndaǵy aqtańdaqtardyń áli de bar ekenin tilge tıek etti.
– Búgingi kúnniń ózinde Qazaqstandaǵy lagerler sany týraly múldem basqa málimetter beriledi. Jalpy sáıkessizdikke baılanysty eleýli shatasýlar men qateler bar. Júıeli jáne jan-jaqty zertteý qajet. Másele mynada: Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń muraǵaty áli kúnge deıin jabyq, onda «qupııa» belgisi bar qujattardyń negizgi bóligi shoǵyrlanǵan, – dep úlken máselege nazar aýdardy Z.Saqtaǵanova.
Alqaly jıynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi Mámbet Qoıgeldıev «Qaraǵandylyq qaıratkerlerge baılanysty saıası repressııa tarıhynan», Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory, «Etnomádenı zertteýler» ǵylymı ortalyǵynyń jetekshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zarqyn Taıshybaı «Ahmet Baıtursynuly – Qarqaralyda», tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Jambyl Artyqbaev «Qazaqtyń rysarlyq qoǵamy jáne totalıtarly júıe taıtalasy: XX ǵasyrdaǵy etnos taǵdyry», jýrnalıst-jazýshy, etnograf, ólke tarıhyn zertteýshi Tórehan Maıbas «Qarlag tarıhy – qazaq tarıhynyń qaraly betteri», álıhantanýshy-ǵalym Sultanhan Júsip «Álıhan Bókeıhan ómiriniń ult tarıhyn jasaǵan bes kezeńi», respýblıkalyq saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııasynyń múshesi Jumabek Ashýuly «Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin tarıhyna sholý», tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti Azııa zertteýler ınstıtýtynyń dırektory German Kım «Deportasııa sovetskıh koreısev: stereotıpy ı ıstorıcheskıe fakty», fılologııa ǵylymdarynyń doktory, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń professory Jandos Smaǵulov «Toqyraýyn kóterilisi týraly shyndyq», qýǵyn-súrgin kórgenderdiń urpaǵy, «Qaraǵandy medısınalyq ınterkolledji» dırektory Amanjol Nurbekov «Boqty kóterilisi týraly derekti málimetter», fılologııa ǵylymdarynyń doktory, alashtanýshy Saǵymbaı Jumaǵul «Ádebıettegi GÝLAG taqyryby», alashtanýshy, Qyr balasy qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory Eldos Toqtarbaı «Alash qaıratkeri Mustaqym Maldybaıulynyń taǵdyry» taqyryptary boıynsha mazmundy baıandama jasady.
Konferensııada jas ǵalym, B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy zań akademııasynyń ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Ádilet Jaǵypar «Alash» qozǵalysynyń jáne «Esep» jastar uıymynyń kórnekti tulǵalary týraly jazylǵan «ESEP» – Alash partııasynyń izbasarlary» atty týyndysyn tanystyrdy.
Konferensııanyń moderatory, akademık E.Bóketov atyndaǵy QarÝ-dyń rektory, akademık Nurlan Dýlatbekov alqaly jıyn barysynda aıtylǵan bir de bir usynystyń nazardan tys qalmaıtynyn málimdedi.
– Biz tarıh sabaǵyn naqty túsinýimiz kerek. Qazaqstan 1997 jyldan bastap jyl saıyn 31 mamyr – Saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnin atap ótedi. Bul estelik bolashaq úshin – barlyq urpaq úshin qajet, – dep qorytty N.Dýlatbekov alqaly jıyn jumysyn.
