Ol kezde kolhozdaǵy búkil áıel adamdy aýyr-jeńil demeı, tańnan kún batqansha jumysqa salatyn. Látıpa da qaı jumysqa jumsasa da istep, keshke eki balasynyń qamyn oılap, eriniń aman-esen kelýin Alladan tilep, bes ýaqyt namazyn qaldyrmaıtyn. Ákesine tartqan kórikti, suńǵaq boıly, qolań shashty, kókshil kózdi, kórgen kisi kórkine qyzyǵatyndaı sulý da symbatty jan edi.
«Mal alasy syrtynda, adam alasy ishinde» degendeı, bar azamat el qorǵaımyz dep soǵysqa ketkende, ebin taýyp elde qalyp, sot qyzmetin atqaryp júrgen bir arsyz otbasy, balalary bola tura, Látıpaǵa qyryndap mazasyn alǵan. Joldasym maıdanda, eki balam bar dese de, qoımaı kelgishteı beretin. «Basyńa Aı men Kún týǵyzamyn. Kúıeýiń soǵystan kele me, joq pa, qaıdan bilesiń?» dep keıde álsiz janǵa qoqan-loqy da kórsetedi.
Jaryna adal, birbetkeı kelinshektiń aıtqanyna kónbeıtinin bilgennen keıin «Endeshe, seniń kózińe kók shybyn úımeletemin», dep qorqytyp ta kóredi. Aqyry múldem kónbeıtinine kózi jetken soń, aram pıǵylyna kirisedi. Aýylda bir mal urlanyp, sonyń qany juqqan bóshkeni Latıpanyń úıiniń janyna tyǵyp, keıin izdep taýyp alǵan bolyp, kinásiz jandy túrmege qamatady. Qamaýda jatqanynda sotqa deıin taǵy birneshe ret kelip, neshe túrli sózder aıtyp, raıynan qaıtarǵysy keledi. Sertine berik, júregi taza jandy qansha qyspaqqa alsa da kóndire almaı, aqyry 9 jylǵa sottatyp jiberedi.
Sóıtip, kinásiz jandy «ALJIR» atalyp ketken «26-shy núkte» atty áıelder túrmesine aparyp qamaıdy. Osylaısha, Látıpa taǵdyr tálkegimen taýqymet qamytyn kıip, atyshýly lagerde kóp jyldan beri azap shegip jatqan, KSRO-nyń ár jerinen jınalǵan «halyq jaýlarynyń» áıelderimen tanysady. Keıbireýlerine boıyndaǵy emshilik qasıetimen kómek kórsetedi. Tar qapasta júrse de, abyroıǵa ıe bola bastaıdy.
Qysta qandaı aıaz bolsa da Jalańash kólinen qamys shaýyp, ony qushaqtap tasyp, qyrǵa maıalap úıedi. Kórshi aýyldaǵy kisiler keıde jan-jaqtan ıtpen qorshaǵan soldattardan tasalap, qamys arasyna tamaq tyǵyp ketedi. Ony taýyp alǵan analar bir-birine berip, talǵajaý qylady. Soldattar kórip qalsa, uryp-soǵyp, tamaqtaryn tartyp alyp, laqtyryp ne tógip tastaıtyn.
Azap lagerinde ash-jalańash júrse de óńi qaıtpaǵan Látıpaǵa soldattar men ofıserlerdiń de kózi túsip, mazalaı bastaıdy. Osy kezde ózimen qatar túrmeniń erler jaǵynda sottalý merzimin ótep, qolynan is keletindikten, lagerdiń barlyq jumysyn atqarysyp júrgen kókshetaýlyq Baıbolatpen tanysyp, bara-bara kóńilderi jarasady. Ol isker bolǵan soń basshylarmen jaqsy til tabysqan eken. Sodan retin taýyp, osynda kelip jumys isteıtin dinnen saýaty bar adamǵa jasyryn nekelerin qıdyrady.
Birde Látıpany on shaqty áıelmen birge aýyr jumysqa salady. Ony kótere almaǵan Látıpa esinen tanyp qulaıdy. Es-tússiz jatqan adamdy soldattar óldi dep máıithanaǵa aparyp, laqtyryp tastaı salady. Ony lagerde kópten otyrǵan ǵalym áıel baıqap, Látıpa ólgen joq shyǵar dep kúdiktenip, janyna keledi. Onyń murnynyń astyna aınanyń synyǵyn qoıyp, arada úsh saǵattaı ýaqyt ótkende odan sál dym kórip, dereý kezekshige habar berip, aýrýhanaǵa jetkizedi. Sondaǵy dárigerler kómektesip, Allanyń qalaýymen, áıteýir, aman alyp qalady. Dárigerler tolyq tekserip, aıaǵy aýyr ekenin aıtady.
Mine, osylaı tar qapastyń ishinde, 1947 jyly 24 naýryzda aman-esen bosanyp, mańdaıy torsyqtaı kishkentaı qyz shyr etip ómirge keledi. Náresteniń atyn ákesi anasymen aqyldasyp, Baqytjan dep qoıady. Lagerdiń zańy boıynsha balanyń úsh jasqa deıin anasynyń janynda bolýyna ruqsat etiledi de, úshke tolǵannan keıin «halyq jaýynyń» balasy retinde Balalar úıine berilip, anasy analyq quqyǵynan aıyrylady eken. Sony estip-bilgen balanyń ákesi sottalǵan merzimi aıaqtalyp, bostandyqqa shyǵar aldynda Látıpaǵa bárin túsindirip: «Meniń balam ǵoı. О́zimmen birge alyp ketip asyraıyn. Meniń aýylda zaıybym bar bolǵanymen, sábı súıe almaı júr edik», deıdi. «Al balany Balalar úıine áketse, keıin taba almaı qalasyń», degen soń, anasy qımaı-qımaı kónedi. «Biraq men qalaı bosaımyn, solaı ózim baryp alyp ketemin», dep kelisimin beredi.
Baıbolat úsh jasar qyzymen birge týǵan aýylyna oralǵanda týystary qýanyp, toı jasaıdy.
Látıpa tórt jyldan keıin, 1954 jyly jazasyn tolyq ótep bosap shyǵysymen eshqaıda soqpaı, Baıbolat bergen mekenjaımen qyzyn izdep, Býrabaı baýraıyndaǵy Kindikqaraǵaı aýylyna barady.
Balaǵa baýyr basyp qalǵan Baıbolat pen áıeli Látıpanyń kelýin kútpegen edi. Baıbolat aýyl aqsaqaldarymen aqyldasady. Sonda kópti kórgen bir aqsaqal: «Qyzyńmen jasty aýyldyń jeti qyzyn kıindirip, Látıpanyń aldyna alyp kel. Eger qyzyn tanysa, ertip jiber, tanymasa kete bersin» degen sheshim aıtady.
Baqytjan arada ótken jyldar ishinde týǵan anasy túrmede óz qolymen tigip bergen qamzolyn árkez kıip júredi eken. Bul joly da sol qamzolyn kıip keledi. Látıpa jeti qyzǵa jaǵalaı qaraı bergeninde ózi tikken qamzol kózine qyzymen birge ottaı basylady. «Mine, meniń qyzym», dep baýyryna basa bergende Baqytjan: «Áke, meni myna ájeden qutqaryńdar! Meni nege qushaqtaıdy?», dep jylaıdy. «Men – seniń týǵan anańmyn», dep balany áreń toqtatady. Buny kórgen úıdegi áıelder tegis jylap, tipti myqtymyn degen er adamdar da kózine jas alady. Jazyqsyz azap shekken ana men beıkúná sábı osylaı tabysady.
Látıpa qyzymen birge Astrahan aýdanynyń Kolýton stansasyna baryp qonystanyp, Baqytjandy mektepke beredi. Bastaýysh synypty bitirgen soń aǵasy Qorǵanbaı anasy men ekeýin Derjavınkaǵa kóshirip áketip, Baqytjan sonda oqýyn jalǵastyrady. Jastaıynan anasyna uqsap ósken qyz sabaqqa beıim, ustazyn bir aıtqannan qaǵyp alatyn quımaqulaq bolyp ósedi. Ásirese esepke júırik boldy.
Árıne, adam aýzyna qaqpaq bola alasyń ba, «Sheshesi otyryp shyqqan «halyq jaýy» degen qańqý sóz jas balanyń da qulaǵyna jetip, júregi aýyratyn. Biraq ony anasyna aıtpaı, ekeýi birine-biri demeý bolyp, aldaryna qoıǵan maqsattaryna jetýge talaptanatyn. Látıpa jalǵyzilikti bolsa da kúndiz-túni eńbek etip, balalaryn asyrady.
Baqytjan 18-ge tolǵannan keıin anasy syrqattanyp qalyp, qyzyn janyna shaqyryp alyp: «Balam, meni ońdap tyńdap al. Men kezinde týǵan ákeńe qııanat jasap, seni kishkentaı kúnińde odan alyp kettim. Endi sen ońyń men solyńdy tanydyń. Mynaý – ákeńniń mekenjaıy», dep, qanshama jyldardan beri saqtalyp, sarǵaısa da «Shýche aýdany, Urymqaı sovhozy, 2-shi bólimshe, Kindikqaraǵaı aýyly» degen jazý anyq kórinetin bir japyraq qaǵazdy qolyna ustatty. «Men analyq batamdy bereıin. Sen ákeńe baryp amandasyp kel, biraq úsh kúnnen artyq bolma», dep janyna Baqytjanmen qurdas, Shýchınsk qalasynda turatyn sińlisi Kamılanyń balasy, Baqytjannyń týǵan bólesi Qaıroshty qosyp jiberdi.
Týǵan qyzynyń ózin izdep kelgenin kórgen asyl áke tý bıesin soıyp, týystarynyń úlken-kishisin tegis shaqyryp, toı jasaıdy. Aǵaıyndary óte qonaqjaı, baýyrmal eken, kúnine tórt-bes úı qonaqqa shaqyryp, jeti kúnde áreń jiberedi.
Keıin Baqytjan Almaty qalasyndaǵy ekonomıkalyq kolledjde oqyp júrgeninde Selınograd pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqıtyn Edige degen jigitpen tanysyp, kóńilderi jarasyp, shańyraq qurady.
Edige nekelesken kúni Baqytjannyń tólqujatynan týǵan jeri «26-shy núkte» degen jazýdy kórip, bul qalaı dep suraıdy. Esin bilgennen osy kúnge deıin osy suraqqa jaýap berý – Baqytjannyń ómirindegi eń qolaısyz sát edi. Bireý surasa, qashqaqtap aıtpaıtyn, endi, mine, ómirinde teńin tapqan baqytty kúninde de aldynan kese-kóldeneń shyǵa keldi. Kishkene únsizdikten keıin Baqytjan: «Meni shyn súıseń, surama. Keıin ózim aıtamyn», degen eken qınala. Sózine berik Edige neshe jyldar birge tursa da qaıtyp surap kórmepti. Ekeýi Allanyń bergen jasyn jasap, el qatarly ómir súrdi. Balaly-shaǵaly boldy. Baqytjan óziniń súıikti mamandyǵynyń bilgiri bolyp, Marınov, Teńiz, Qorǵaljyn aýdandarynda bankterde bas esepshi bolyp qyzmet atqaryp, halyqtyń qurmetine bólendi. Bes qursaq kótergenimen, ómirden erte ótken eki balasynyń qaıǵysy aýyr tıip, syrqatqa ushyrady. О́z jaǵdaıyn sezgen bir kúni ómirlik jan serigi Edigege: «Saǵan kezi kelgende ózim aıtamyn dep edim. Mine, sol kez kelgen sııaqty. Qansha ǵumyrym qalǵanyn bir Alla biledi. Ońdap tyńdap al, ishimde ketpesin. Ata-anam adal adamdar bolsa da, «halyq jaýynyń» qyzy degen sózden ómir boıy qysylyp júrýshi edim, ishki zar-muńymdy bir bosataıynshy. Men olaı-bulaı bolyp ketsem, janazamdy shyǵarǵanda Baqytjan Baıbolatqyzy dep shyǵarsyn. Qujattaǵydaı Ahmetqyzy dep júrmeńder», dep Edigeniń qolyn qımastyqpen ustap otyryp, basynan ótken oqıǵalardy túgel aıtyp berdi.
Baqytjan sol syrqatynan aıyǵa almaı, 2008 jyly 14 qańtarda ómirden ótti. Jazyqsyz «halyq jaýy» atanǵan myńdaǵan adamnyń beıkúná sábı kezinen taǵdyr taýqymetin kórgen urpaqtary osylaı ómir boıy ishterinen tynyp, eshkimge tis jaryp aıtpaı kelgen muń-zaryn bir aqtaryp ómirden ótip barady...
Ospan SÚLEIMENULY,
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri,
mádenıet qaıratkeri
