Alǵashqy jyldary kolhozdar durys jumys istemedi. Baılardy qýdalaý, olardyń mal-múlkin tárkileý, kúshtep ujymdastyrý qalyptasqan áleýmettik qurylymdy buzdy. Jańa ókimet salyqty kóbeıtip, sharýalardyń seniminen aıyryldy. Aqyr sońynda Keńes Odaǵynda azyq-túlik tapshylyǵy týyndap, keı aımaqty asharshylyq jaılady.
Qazaqstannyń ózindik áleýmettik jáne ekonomıkalyq ereksheligi bar edi. Bolshevıkter saıasaty elge aýyr zardap ákeldi. Azyq-túlik daǵdarysynyń zulmatqa aınalýyna eki sebep bar. Birinshiden, kóshpendi jáne jartylaı otyryqshy qazaqtarǵa memleket et salyǵyn májbúrlep, búkil sharýasynan aıyrdy. Oǵan qosa, kúshtep otyryqshylandyrý toqtaǵan joq. Sondyqtan qazaqtyń jaǵdaıy qıyndap, basqa etnosqa qaraǵanda, asharshylyq zardabyn qatty tartty. Mal ósiretinder bosqynǵa aınaldy. О́ıtkeni bılik olardyń bar malyn tartyp aldy. Keńes Odaǵy bıligi ash qalǵan halyqty qoldaýǵa asyqqan joq ári olardy qaýipti topqa jatqyzdy. Memleketten berilgen bolmashy kómektiń ózi keshiktirildi. Sonyń saldarynan tıisti kómek jerine jetpeı, kóp adam zulmat qurbanyna aınaldy.
Ortalyq memlekettik arhıvtiń Halyq komıssarlar keńesi qoryndaǵy qujattar osy aıtylǵandardy tolyq dáleldeıdi. 1931 jyly 22 aqpanda OGPÝ qyzmetkerleri bergen esepte Oral okrýgine qarasty Jympıty aýdanynda azyq-túlik tapshylyǵynan ashyǵý deregi aıtylǵan. Mysaly, №6 aýylda 3 adam ashtyqtan qaıtys bolǵan, isiný jaǵdaıy tirkelgen. №24 aýylda 7 otbasy – 29 adam ashtyqtan isingen. Mundaı jaǵdaı sol oblystyń basqa aýyldarynda da bolǵan (QR OMA. 30-q. 7-t., 123-is. 10 p.).
1931 jylǵy málimetterge zer salsaq, halyqtyń ashyǵýyna sol kezdegi bılik saıasaty áser etkenin baıqaımyz. Almaty oblysynyń Sarqan aýdanynda jergilikti bıliktiń jappaı shekten shyǵýynan azyq-túlik tapshylyǵy týyndaǵan. Máselen, 15 aqpanda Osınovka aýylynda aýyldyq keńes janyna shamamen 150 adam – kedeıler men orta sharýalar top bolyp kelip, nan berýdi talap etken. «Eger astyq bermeseńder, astyq saqtalǵan qoımalardyń qulyptaryn buzamyz. Bizdi atsa, atsyn!» degen ashynǵan halyq (QR OMA. 30-q. 7-t., 123-is. 24 p).
Saıram aýdany Qarabulaq aýylyndaǵy azyq-túlik tapshylyǵyna baılanysty shilde aıynda 12 kolhozshy otbasy kolhoz músheliginen shyqqan. «Tamaq joqtyqtan kolhozshylardyń kóńil kúıi nashar. Alımov degen kolhozshy «kolhozda jumys isteý múmkin emes, óıtkeni nandy az beredi, eger osylaı bola berse, otbasymyz ashtan óledi. Men kolhozdan ketemin», degen. Kolhozshy Omarov ta «búkil otbasy ashtan ólip jatqan jaǵdaı bar, meniń úıimde 8 adam ashtyq zardabyn tartýda. Men buryn jaldamaly jumys istedim, buryn-sońdy mundaı aýyrtpalyqty bastan ótkermegem», degen (QR OMA. 30-q. 7-t., 123-is., 98 p). Bul qujattar bolshevıktik bıliktiń jergilikti halyqty ashtyqqa uryndyrý saıasatynyń betperdesin asha túsedi.
OGPÝ-dyń arnaıy bergen esepterine zer salsaq, ashtyq saldaryn keńestik bılik burynǵy baılardan kórgen. Oǵan mysal, 1932 jyly aqpan aıynda Qaratal óńirinde halyqtyń tamaq izdep bosyp ketýin «aımaq basshylyǵyna engen baı-ultshyl elementtiń dıversııalyq áreketi» dep baǵalaǵan. Sol jyly Aqjanovtyń basshylyǵymen qonys aýdarǵan №8 jáne №9 aýyl tolyǵymen joıyldy. Tek osy eki aýylda 420 adam ashtan ólgen. №2 aýylda 6 turǵyn ashtyqtan qaıtys bolǵan. Qańtardyń basynda ashtyqtan isingen 15 otbasy Balqash kóli aımaǵynan Keskental eldi mekenine jetkizilgen.
Pavlodar oblysynda azyq-túlik tapshylyǵynan jeltoqsannyń ekinshi jartysy men qańtar aılarynda kolhozshy otbasylarynan 60 adam ashyqqany tirkelgen. Olar №6 aýyldan – 26 adam, №11 aýyldan – 20 adam, №19 aýyldan – 13 adam. Kýlaktar men baılar ornalasqan kentke jaqyn bir aýylda 40 adam ashtan ólgen. Sondaı-aq jappaı ashtyq oryn alǵan jerlerde ólgen janýardyń eti men ıt etin jeý oqıǵalary tirkelgen.
Abyraly aýdanyndaǵy №6 aýyl turǵyny Bımurzın ıttiń etin tamaqqa paıdalanǵan. №14 aýylda kolhozshylar ólgen maldyń etin jegen.
Yrǵyz aýdanynda №1-3, 5, 15 aýyldardan kolhozshy otbasylarynan 10 adam ólgen. Tolyq emes málimetterge súıensek, 42 kolhoz sharýashylyǵy azyq-túlik qıyndyǵyn bastan keship, onyń 23-i ólgen mal eti men terisin tamaq etken. 32 kolhozshy otbasy durys tamaqtanbaý saldarynan ashtyqtan isingen. Olardyń 19-y – №1 aýyldan, 6-ýy – №2 aýyldan, 5-eýi – №15 aýyldan (QR OMA. 30-q. 7-t., 153-is. 2-16 pp).
1932 jyly 10 qazanda aýyldaǵy azyq-túlik tapshylyǵy týraly OGPÝ-dyń arnaıy esebine kóz salaıyq: «Bıylǵy kóktemde ólkeniń 70-ten astam aýdanyn qamtyǵan ótkir azyq-túlik qıyndyǵy keıbir aýdandarda áli de oryn alýda, al keıbir jaǵdaıda ahýal odan da aýyr (mysaly, Torǵaı jáne Batpaqqara aýdandary). Bizdiń málimet boıynsha, osy jyly óndiristik qıyndyqtarǵa baılanysty 14 549 adam qaıtys boldy, onyń 2500-i qyrkúıek-qazan aılarynda ólgen».
Aqtóbe oblysynyń Torǵaı aýdanynda 1931 jylǵy 15 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha 4 452 adam ashtyqtan qaıtys boldy. О́lim jalǵasýda. Kúnine orta eseppen 20 adam óledi. Aýdanda 7 700 adam múldem azyq-túliksiz qalǵandyǵy tirkelgen. Osyndaı jaǵdaı kórshiles Batpaqqara aýdanynda da bar, onda 8 400 adamnyń múldem tamaǵy joq.
Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qarsaqpaı aımaǵynda 23 maýsym men 23 shilde aralyǵynda 62 adam ashtyqtan qaıtys boldy. Kúnine orta eseppen 3 adam óledi.
Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdany ortalyǵynda 1 shildeden 20 tamyzǵa deıingi aralyqta ashtyqtan 20 adam qaıtys boldy, osy kezeńde oblysta barlyǵy 144 ashtan ólgen jáne 1947 adam ashtyqtan isingen.
Qaraǵandy oblysyndaǵy «Sevkazstroı» kásiporny shahtalarǵa kelgen mıgranttardy qabyldamady jáne olardy tamaq pen turǵyn úımen qamtýdan bas tartty. Sóıtip mıgranttar jappaı aýrýǵa shaldyǵyp, ashtan óle bastady. Qaıtqan adam sany kúnine 30-dan asty.
1 shilde men 25 tamyz aralyǵynda NKVD ishki bosqynshylyqtan qaıtys bolǵan 806 derekti anyqtady. Onyń birazyn bosqyndardyń ózderi jerlegendigi kórsetilgen. Qaıtys bolǵan mıgranttardyń arasynda buryn jumysta bolǵan, biraq óndiristik standarttarǵa sáıkes kelmegeni úshin jumystan shyǵarylǵandar da boldy (QR OMA. 30-q. 7-t., 164-is. 128-133 pp.).
Osy jylǵy OGPÝ málimetterinde azyq-túlik tapshylyǵyna baılanysty Pavlodar qalasy ashyqqan qańǵybas balaǵa tolǵany aıtylǵan. «Balalar sany turaqty túrde ósip keledi. 1932 jyly 29 qańtarda 43 adam bolsa, 1 aqpanda 65-ke jetti. Balalar bos, sýyq úıge ornalasqan, olarǵa tamaq múldem berilmeıdi, aldy ashtan óle bastady. 31 qańtarda júrgizilgen tekseris kezinde bir úıden 10 balanyń máıiti tabyldy, olar 1 men 8 jas aralyǵynda, deni – qazaqtar. О́lim aýzynda taǵy 8 bala jatyr», dep kórsetilgen. Aýdandyq atqarý komıteti men jaýapty basshylyq azyq-túlik tapshylyǵyn joıý úshin 10 myń som qarjy men azyq-túlik bólgen (QR OMA. 30-q. 7-t., 153-is. 20 p.).
Ashtyqpen qatar, el aýmaǵynda túrli indet tarap, jyǵylǵan ústine judyryq bolǵan. Mysaly, Áýlıeata aýdanynyń №36, 37, 38, 39 aýyldarynda jáne Mıhaılovka aýylynda qara sheshek epıdemııasy tarap, ólim-jitim edáýir ósken. «Naýqastar negizinen mektep jasyndaǵy balalar: Mıhaılov aýylynda 70 adam qaıtys boldy, joǵaryda kórsetilgen aýyldarda kúnine 10-15 adam óledi. Jergilikti bılik tarapynan epıdemııamen kúresý sharalary jetkiliksiz jáne dárigerlik biliktiliktiń tómendigi men dári-dármektiń jetkiliksizdiginen aýrýmen kúres qajetti nátıje bermeı tur», delingen qujatta (QR OMA. 30-q. 7-t., 158-is. 30 p.).
Shyǵys Qazaqstan oblysy Belaǵash aýdanyndaǵy OGPÝ bóliminiń aqparaty boıynsha, «nashar tamaqtaný men kútim joqtyǵynan balalar úıinde ólim deńgeıi joǵary, onyń kópshiligi – bosqyn qazaq balalary. Sondaı-aq Krasnyı aýylynda sáýir men 30 mamyr aralyǵynda 660 balanyń 259-y qaıtys boldy. Tiri qalǵandar arasynda aýrý kóp. Tamaqtaný men kútim óte nashar. Osy másele boıynsha is qozǵalyp, kináliler jaýapqa tartyldy. Dál osyndaı jaǵdaı Steklıanka aýylynda da baıqaldy, onda 170 adam qaıtys boldy. Balalar úıine azyq-túlik pen qarajat alǵan meńgerýshi Berejnenko qashyp ketti. Berejnenkony izdeý sharalary qabyldandy» (QR OMA. 30-q. 7-t., 158-is. 239 p.).
Alynǵan telegraf habarlamalaryna qarap, Aqtóbe men Semeı oblystarynda ish súzegi men sheshek epıdemııasy kúsheıe túskenin kórýge bolady. Mysaly, Torǵaı aýdanynda 800 adam sheshekpen aýyryp, onyń 150-i qaıtys bolǵan. Sondaı-aq Batpaqqarada birneshe adam ish súzegimen aýyrǵan. Onyń ústine, ashtan ólý kóbeıe túsken. «Qazirgi ýaqytta Torǵaıǵa 1025 sentner astyq bólindi. Oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy Torǵaıdan Batpaqqaraǵa tıfpen kúresý úshin bir dárigerdi jáne sheshekke qarsy vaksına egý úshin úsh tyńdaýshyny jiberdi», delingen.
Semeıde súzek epıdemııasy keń etek alǵan: «Aýrýhanalar naýqasqa toldy, kún saıyn súzekpen aýyrǵan 10-20 adam oryn joqtyqtan qabyldanbaıdy. Aımaqqa sanıtarlyq kómek berilmegen. Jergilikti uıymdar sheshimdi shara qabyldamaıdy. Aqsha, azyq-túlik, medısınalyq personal jáne dezınfeksııalyq jabdyq qajet. Qalalyq keńes 700 oryndyq barak ashýdy josparlap otyr. Dál osyndaı jaǵdaı Shyńǵystaý, Pavlodar jáne Qý aýdandarynda da oryn alǵan» (QR OMA. 30-q. 7-t., 158-is. 216 p.).
1932 jyldyń qyrkúıek aıynda Kókshetaýdaǵy balalar úıinde bir aıda 170 bala qaıtys bolǵany tirkelse, Aqmola qalasynda bir aıda 90 balanyń 30-y ashtan ólgen. Qaraǵandydaǵy balalar úıinde alǵashqy on kúndikte 100-ge deıin bala ólimi tirkelgen. «Eńbekshilder aýdanynda aýdandyq atqarý komıtetiniń ǵımaratyn balalar úıi úshin bosattyq, óıtkeni shamamen 400 bala óte qıyn jaǵdaıda. Olardy bos saraı men kıiz úılerge ornalastyrǵan. Kıiz úıde jatqan balalardyń kóbiniń ókpesine sýyq tıgen. Saraıdaǵy balalar bir bólmede 15-20 adamnan, tóseksiz, edende – aýrý bala men saý bala aralas jatyr. Aqmola qalasynda 300-ge jýyq bala bir dálizde as ishedi, ishi ótken naýqas balalar da sol jerge jiberiledi. Kókshetaýda balalar kóshede uıyqtaıdy, sebebi bólmeler jóndelmegen, áktelmegen. Túrli parazıt shekten tys kóbeıip, túnde uıqy bermeıdi», dep kórsetilgen (QR OMA. 30-q. 7-t., 161-is. 66-72 pp).
Alynǵan materıaldarǵa qaraǵanda, 1932 jyldyń jazynda Qaraǵandyǵa qonys aýdarýshylar legi kóp bolǵan. 1 maýsym men 1 tamyz aralyǵynda Qaraǵandyǵa jumys izdep bosyp kelgender sany 6 558 adamǵa jetken. Olardyń kóbi Baıanaýyl, Qarqaraly, Qý, Pavlodar, Aqmola, Telmanovka jáne basqa aýdandardan kelgen. Onyń ishinde 605 adam Qaraǵandyda jumysqa qabyldanyp, qalǵan 5300-ge jýyq adam burynǵy turǵylyqty jerine keri qaıtarylǵan. Bosqyndar arasynda 608 bala Qaraǵandy men basqa aýdandardyń balalar úılerine ornalastyrylǵan. «Sevkazstroı» mekemesi kelgen mıgranttardy qabyldamaı, olardyń arasynda aýrý men ashtan ólý kóbeıgen. Munda kúnine 300-den astam adam jumys izdep keledi. 1 shilde men 25 tamyz aralyǵynda polısııa bosqyndar arasynan ashtan ólgen 806 adamnyń máıitin anyqtaǵan. Marqumdardyń týǵan-týystary ózderi jerlegen adamdar bul esepke kirmegen (QR OMA. 30-q. 7-t., 161-is. 91-93 pp).
1932 jylǵy qarashada Qazaq AKSR Halyq Komıssarlary Keńesiniń qupııa bóliminiń aqparatynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Qarqaraly aýdanynda ish súzegi aýrýynyń jedel kóbeıip bara jatqany aıtylady. Máselen, maýsymda – 21, shildede – 45, tamyzda – 46 adam ish súzegimen tirkelse, qyrkúıekte 4 adamnan bórtpe súzek shyqqan. Sondaı-aq veterınar mamandar, dári-dármek jáne tıfpen kúresý quraldary jetpeıtini kórsetilgen. «Osyǵan oraı densaýlyq salasy basshylyǵynan kóterilgen másele boıynsha qabyldaǵan sharalar týraly habarlaýyńyzdy suraımyn», delingen málimette (QR OMA. 30-q. 8-t., 11-is. 21 p).
1933 jyly 17 qańtarda Oraz Jandosov ortalyq bılik oryndaryna aqpar joldaǵan: «8 qańtarda men Novo-Troıskde boldym (Shý aýdanynyń ortalyǵy – R.O.). Shý arqyly Qyrǵyzstanǵa ótkender – jańaarqalyqtar ekenin anyqtadym. Olar top-tobymen júrgen. Naqty sany belgisiz. OGPÝ-dyń aımaqtyq bólimi qorytyndy esebinde aımaq ekonomıkasy kúırep quldyraǵany týraly aıtqan, al Embaev joldas Gýlıaevskıı aýdanynda adam etin jeý tirkelgenin habarlaıdy. Novo-Troıskniń ózinde táýligine 10-12 mıgranttyń máıitin jınap alady. Talas aýdanynyń Úsharal jáne Baıqadam ýchaskelerinde de azyq-túlik tapshylyǵy kúshti, máselen, 5-10 qańtar aralyǵynda Áýlıeataǵa baratyn Úsharal joly boıynan 24 máıit tabyldy. О́lim deńgeıi joǵary. Qańtardyń 5-6 kúni bolǵan aıazda 84 adam qaıtys boldy. Olardyń 20-dan astamy – balalar. Baıǵustar bazardaǵy shaıhanalardyń peshterine tyǵylǵan. Jeltoqsannyń sońǵy kúnderinde de kóp adam ólgen. О́lim jappaı sıpat aldy. Kúnine on shaqty máıit jınalady. Balalardy ata-anasy sýǵa tastaǵan oqıǵa da bar. Muny kýágerler ǵana emes, resmı mekemeler de aıtady. Tósenishke orap, symmen baılap, elektr stansasy mańyndaǵy sýǵa tastaǵan bir bala qutqaryldy. Ol qazir qalalyq aýrýhanada jatyr. Qańǵybastyq kóbeıdi. Bazardaǵy júdeý adamdar satýshylarǵa shabýyl jasap, olardyń tamaǵyn tartyp alady. Mıgranttardyń arasynda jýyrda bórtpe súzek pen sheshek aýrýlary tirkelgen» (QR OMA. 30-q. 8-t., 12-is. 120-125 pp).
1933 jyly 12 aqpanda kelip túsken málimet boıynsha, Áýlıeata qalasynda ishki bosqynshylyq saldarynan 10 myńdaı adam jınalyp qalǵan. Onyń ishinde Qazaqstannyń ár aımaǵynan kelgen 2 myń bala bar. Mıgranttar arasynda ashtyq pen epıdemııadan myńnan astam ólim resmı tirkeldi. Tek qańtarda 251 adam, al aqpannyń 10 kúninde 713 adam qaıtys boldy. Qaraǵandy oblysynda ishki bosý, negizinen, tamyz-jeltoqsan aılarynda ótti. Sarysý aýdanynan 5 myńǵa jýyq sharýa qojalyǵy – Ońtústik Qazaqstan oblysy men Qyrǵyzstan baǵytyna, Jańaarqadan – 2195 sharýa qojalyǵy Qaraǵandy men Aqmolaǵa, Aıyrtaýdan 410 sharýa qojalyǵy – Oral oblysyna, Qyzyltýdan – 192 sharýa qojalyǵy Sibirge qaraı qonys aýdardy. Adam jeý faktileri Qyzyltý, Aıyrtaý aýdandary men Qaraǵandy qalasynda tirkelgen.
Jańaarqa aýdanynyń 7-shi aýylynda bir top ash adam aldyn ala jospar quryp, aýyldyq keńes tóraǵasyn óltirip, etin jemek bolǵan. Qaraǵandy qalasy men onyń mańynan 15 qarasha men 1 aqpan aralyǵynda 874 bosqynnyń ashtyq pen sýyqtan ólgen máıiti shyǵaryldy. Qalalarda epıdemııa kóbeıgen, ásirese Petropavl men Qaraǵandy qalalarynda halyqtyń 80%-yna deıin aýyrǵan. Jeltoqsan-aqpan aralyǵynda qalalarda 241 sheshek, 737 súzek, 38 ish aýrýy tirkelse, aımaqtarda da 167 sheshek, 803 súzek, 703 ish aýrýy anyqtalǵan (QR OMA. 30-q. 7-t., 186-is. 96-98, 197-168 pp).
1933 jyly О́zbekstanǵa ashtyq saldarynan bosyp barǵan qazaqtardyń taǵdyry týraly Ermuhamedovtiń ortalyqqa joldaǵan hattarynda mynadaı málimet bar: «Ashtyqtan bosqan 500 otbasy О́zbekstannyń Kamır qalasyna kóship keldi... Qazaqtarǵa bazardan azyq-túlik satyp alýǵa tyıym salyndy... Mundaı áreketke shydamaǵan qazaqtar aýyldan-aýylǵa kóship júredi. Aýylda da qazaqtarǵa jumys tabylmaıdy... Sondyqtan biz, Qazaqstannyń jumysshylary, О́zbekstandaǵy qazaqstandyqtardy ajaldan qutqarý úshin qonysqa jer berýdi jáne ashyqqandarǵa tıisti kómek kórsetýdi, jumyssyzdardy jumysqa ornalastyrýdy suraımyz». Mundaı mazmundaǵy hattar Qazaq Ortalyq atqarý komıtetine de joldanǵan.
Ashyqqan qazaqtar aman qalýdy oılap, ilip alar dúnıe-múlkin satty. Qazaqstandy tastap, Katty-Korezıan, Kitap, Jýrebýlak, Kyzyltóbe, Karısh, Stalınobad, tipti shyǵys Aýǵanstan shekarasyna deıin bosty. Olar 4-5 iri qarasyn qorǵaıtyn jer tappaı, bir jerden ekinshi jerge kóship júrdi. Kópshiligi tonaýǵa ushyrap, urylarǵa jem boldy. О́zbekstanda ornalasqan myńdaǵan qazaq otbasynyń birazy sonda qaıtys boldy. Al qalǵany jumys taba almaı, qystaqtan qystaqqa kóship júrdi. Jol boıy qazaqty tonamaǵan basmashy qalmady. Osyndaı qylmystyq isterdiń kórinisin tolyq beıneleý múmkin emes (QR OMA. 30-q. 7-t., 151-is. 130-131 pp).
Al qyrǵyz jerine bosyp barǵan qazaqtardyń taǵdyry myna málimette kórsetilgen: Qyrǵyz AKSR prokýrorynyń aıtýynsha, negizinen balalar qurban bolǵan. Kóshpeli qazaqtar arasynda adam etin jeý oqıǵalary jıilegen. 7 maýsym kúni Toqmaq qalasynyń Frýnze aýdanyndaǵy kóshpeli qazaqtardy tamaqtandyratyn jerdiń janynda 6 jasar qazaq qyzdyń máıiti tabyldy. Onyń ishek-qarny men basy jerde jatyr, al qalǵan denesi qazanǵa pisirilgen. Tergeý kezinde ol qyzdy 3 er adam men 1 áıel pyshaqtap óltirgeni anyqtaldy. Sol jerde taǵy bir qyzdyń máıiti tabyldy. Ony da soıyp, pisirip jeýge ázirlep qoıǵan. Jalpy, tamaqtaný pýnktiniń aınalasynan adam súıekteri – tós, qabyrǵa, jambas jilikter tabyldy. RKFSR Halyq Komıssarlary Keńesi 1933 jylǵy 21 naýryzda №246 sheshim shyǵaryp, qazaqtarǵa kómek retinde Qyrǵyz ASSR-inen – 1 225 000 som aqsha bóldirtken. О́kinishke qaraı, bul qarjy túspegen (QR OMA. 30-q. 7-t., 151-is. 100 p).
Bosqynǵa ushyryp, kórshiles elderge aýǵan qazaqtardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesin kóterip, sol jerdegi basqarý oryndaryna hattar túsirgen Turar Rysqulovtyń eńbegin erekshe atap ótken oryndy.
Mine, 1931-1933 jyldary qazaq dalasynda oryn alǵan alapat ashtyqty sıpattaǵan derekterdi múmkindiginshe sóıletýge tyrystyq. Bul qujattar Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń qorynda saqtaýly.
Rashıd ORAZOV,
Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy
tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
