Bul komıssııanyń basty mindeti – keńestik kezeńdegi saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń barlyq sanatyna qatysty tarıhı ádilettilikti tolyq qalpyna keltirý.
1937 jyly 28 jeltoqsanda Ortalyq Komıtet «jaýapqa tartylǵandardyń balalary men týystaryn oqýdan shyǵarý týraly» sheshim qabyldap, san myńdaǵan jazyqsyz balalardyń taǵdyryn oıynshyqqa aınaldyrdy. Qaýlynyń oryndalý barysyn sot-tergeý organdary qatań baqylap otyrǵan. Nátıjesinde, balaǵa tán kóńilmen aıtylǵan jeke pikirler men bolmashy isterge saıası mán berilip, olardyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan. Máselen, Almaty qalasyndaǵy mektepter men tehnıkýmdardaǵy saıası tárbıe men qoǵamdyq jumystardyń kemshilikteri týraly jasalǵan baıandamada (IIHK tarapynan ázirlengen) oqýshylardyń «keńesterge qarsy» isteri tizilgen.
Saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń naqty sanyn aıtý da óte qıyn. Repressııalyq baǵdarlamanyń negizi Stalınniń naqty «halyq jaýlaryn» tabý arqyly sosıalıstik qoǵamdy nyǵaıtý úshin taptyq kúresti kúsheıtý qaǵıdasyna súıenedi. Halyq jaýlaryn «partııa men halyqqa bóten elementter» arasynan izdeý kózdeledi. Mundaı «bógde elementter» eń aldymen, partııanyń óz ishinen, zııalylar qatarynan, eldiń «basqasha oılaıtyn» azamattary arasynan izdestiriledi. Aıaýsyz jazalaý ádisterin qoldaný arqyly «qylmyskerler» sany kúrt artqan. Bul jaǵdaıdy bıliktegiler halyqqa «tap kúresi saıasatynyń jemisti» bolýy dep «uǵyndyrǵan». Sot prosesteri A.Vyshınskııdiń «dálelderdiń hanshasy» (sarısa dokazatelstv) teorııasynyń nátıjesinde «jemisti» bolǵan. Ásirese 1937-1938 jyldary «konveıer» júıesimen tergeý isi IIHK organdarynyń basty tiregi boldy. Osy máseleni saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵan tulǵalar óz estelikterinde jıi jazady. Bekbolat Mustafın basynan keshken saıası qýǵyn-súrginde aıta kele «...túrmege alyp kelgen soń qujattarymdy laqtyryp, tabanǵa tastady. «Sen japonnyń shpıonysyń» dep urady. Itshe tepkileıdi. Eshkimdi eshnársege sendire almaısyń. Kún saıynǵy kóretin azap osyndaı. Olar meni únemi tik turǵyzyp qoıady. Uıqy joq, tergeý amaldarynyń bári osyndaı bolady eken ǵoı. Biraq men bárine tózdim, eshqandaı qujatqa qol qoımadym...», dep jazady.
Sol jyldary 100 myńǵa jýyq qazaqstandyq qýǵyn-súrgin kórdi degen derekter kezdesedi. Onyń ishinde 70 myńǵa jýyq kózi ashyq, zııaly qaýym atylyp ketken. Sol 70 myńǵa jýyq atylǵandardyń arasynda merkilik qaıratkerler Ysqaq Ásimov, Aıdarhan Sabetov, Sozaqbaı Qosbarmaqov ta bolǵan. Bular da stalındik saıası terrordyń jazyqsyz qurbandary.
Ysqaq Ásimov 1900 jyly (bir derekterde 1898 jyl dep jazylǵan – avtor) Merki aýdanynyń Aqtoǵan aýylynda dúnıege kelgen. Ol – jastardyń revolıýsııalyq odaǵyn qurýǵa belsene atsalysqan qaıratkerlerdiń biri. Bul týraly jazýshy Maqulbek Rysdáýlet óziniń «Taǵylymdy Merki» atty kitabynda: «Odaqqa múshe bolǵandar: Qabylbek Sarymoldaev, Maqsut Jylysbaev, Toroqul Januzaqov, Ivan Andreev, Kenebaı Barmaqov, Ysqaq Ásimov, Áshimjan jáne Úsipáli Nurshanovtar, Qalysh Qojabergenov, Ábdirazaq Kadenov, Sádýaqas Jamansartov, Jaqash Mamyrov, Rahmanqul Oryntaev, Áben Ásilov, Úsip Satybaldınev, Turdaly Toqbaev, Sydyq Ablanov, Júzbaı Myńbaev, Qarymbaı Qoshmambetov, Álimqul Jumaǵulov, Qojomurat Saryqulov jáne taǵy basqalar» dep mysal keltirgen.
Rasynda da, Ysqaq Ásimov árdaıym Turar Rysqulov, Qabylbek, Maqsut bastaǵan azamattardyń janynda júrdi. Odaq múshelerimen birge onyń ashtardy tamaqtandyrý oryndarynyń qoryn tolyqtyrýǵa belsene qatysty. Orys, ózbek baılarymen sóılesip, olardyń da ashtarǵa kómektesýine yqpal jasady. 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisinen keıin Merki óńiriniń revolıýsııalyq komıtetiniń tóraǵasy, mılısııa bastyǵy, odan keıin Áýlıeata ýezdik atqarý komıtetiniń komıssary bolǵan. 1922 jyldan 1932 jylǵa deıingi aralyqta Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saıram jáne Saryaǵash aýdandyq partııa komıtetteriniń hatshysy qyzmetterin atqardy. Máskeýde marksızm-lenınızm joǵarǵy partııa mektebin bitirgen soń Qostanaı oblysynda MTS-tyń saıası bóliminiń bastyǵy qyzmetin atqardy. Qaıda, qashan qyzmet etse de, ol bilimdiligimen, iskerligimen kózge tústi. 1937 jyly 14 tamyzda «halyq jaýy» retinde ustalǵan sátte Ysqaq Sábetuly Jýaly aýdandyq soveti atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen bolatyn. 1938 jyldyń 20 aqpanda atý jazasyna kesildi. Úkim sol kúni Shymkent qalasynyń mańynda oryndaldy. Qazir bul jerde úlken «Qasiret» atty tarıhı memorıal bar.
Ysqaq Ásimov týraly derekter Shyryn Mamaserikovanyń «О́leńimniń ár joly – ómirbaıan» atty kitabynda da aıtylady. Aqyn kórnekti qoǵam qaıratkeri Turar Rysqulovtyń zaıyby Ázızamen kózi tirisinde suhbattasqan eken. Sol suhbatynda qaıratkerdiń jary ótken ómir joly týraly baıandaıdy. Onda: «Ol bir baqytty kezeń edi-aý, shirkin?! Birde úıge qonaqqa kelgen Álpııa men Kúlpetaı (Y.Ásimovtiń áıeli, ol kezde Ysqaq aǵań VKP (b) Ortalyq Komıtetiniń janyndaǵy eki jyldyq kýrsta oqıtyn) maǵan:
– Ázıza, sen qandaı baqyttysyń?! Bilimdisiń ári ádemisiń. Kıgen kıimiń, qıylǵan qysqa shashyń qandaı jarasady! Bizdiń de shashymyzdy kesip, sándep bershi, aýylǵa maqtanyp baraıyq, jurt qyzyqsyn, – degeni. Oıymda túk joq, «jaraıdy» dep, qurbylarymnyń shashyn qyrqyp, sándep bergen em, osy qylyǵym úshin aǵań qatty urysqan, – dedi jeńeshem.
– Oıpyrmaı, aǵa, sizge urysty ma? – dedim men senbeı.
– Turardyń Merkide pir sanap, aǵa tutqan eki adamy bolǵanyn biletinmin. Biri 1916 jylǵy Merkidegi ult-azattyq kóterilistiń beldi sarbazy Qarabala Ásimov (Ysqaqtyń aǵasy) edi. Aqkóz batyr sol kóterilistiń qurbany bolsa, Qarabala Ásimov 97 jasqa deıin Dámeli kelininiń qolynda qumyraǵa qymyz ashytyp, qazaq úıde túıe men jylqy ustap, ǵumyr keshti. Jas shaǵynda aǵaıyndy Qarabala men Ysqaq tókpe aqyn, qyzyl tildiń dilmári atanypty. Kúlpetaı 18 jasynda Ysqaqpen toıda tanysypty» dep jazady.
Ysqaq ta aǵasy Qarabala da óleńnen qara jaıaý emes, aqyn bolǵan eken. Ol inisi Ysqaq úılengende:
–Shýdyń asaý ózeni Kerbulaǵy,
Jer jánnaty Jaısań ǵoı – er turaǵy.
Ysqaqpenen Aınaqul jar qylady,
Ǵashyq jardyń qushaǵy peıishke teń,
Joqtan qurap jaqsy áıel bar qylady, – dep qudalaryna jyr arnaǵan eken. Qudalary Qońyr, qudaǵıy Toqash Shýdaǵy eń dáýleti tóreler bolǵan kórinedi.
Qarabala Ásimovke Álibı Jangeldın de qurmetpen qaraǵan. «Birde úıge kelgen Á.Jangeldınge tamaq ústinde Turar Qarabala Ásimov týraly uzaq áńgimelegen. Onyń 1890, 1900, 1910-1913 jyldary Merkidegi orys sheneýnikteriniń áskerge at jınaý naýqany, jer bólý t.b. máselelerde zańsyz áreketterin áshkerelep, urys-keris uıymdastyrǵany úshin Áýlıeata, Sibir túrmelerinde úsh ret qamalyp shyqqanyn, 1916 jylǵy kóteriliske basshylyq etkenderdiń biri bolǵanyn, kollektıvtendirý kezinde kóptegen qyzmet atqarǵanyn, 1921 jyly partııanyń Máskeýdegi H sezine delegat bolǵanyn tilge tıek etip, Q.Ásimovke derbes pensııa taǵaıyndaýǵa járdem berýin ótingen bolatyn» dep jazady Shyryn Mamaserikova.
Ysqaq atamyz ustalǵanda Kúlpetaı anamyz úsh balasymen (Rymjan – 9 jasta, Raqymjan – 6 jasta, Sabyrjan – 3 jasta) qalypty. Ol kisi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qaratas aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetin atqaryp júrgen shaǵynda «halyq jaýy» bolyp ustalyp, áıeli «jaýdyń jary» atanyp, ańyrap qalǵan eken. Kúlpetaı hat tanymaıtyn adam bolypty. «Kúıeýińdi bosatamyz, myna jerge barmaǵyńdy bas dese, basa bergen kórinedi. Onyń barlyǵy Ysqaqty torǵa túsirýge baǵyttalǵan qýlyq, zulymdyq ekenin ańǵarmapty. Shymkentte kúıeýimen bettestirip jolyqtyrǵanda, Ysqaq: «Seni kinálaı almaımyn, saýatyń joq, oqytýym kerek edi... Nege qol qoıǵanyńdy báribir túsinip, sezinip otyrǵan joqsyń... Endi eń bolmasa, balalardy oqytyp, óziń jumys iste» degen eken.
Mundaı azapty taǵdyrdy Aıdarhan Sábetov te bastan keshken. Ol 1898 jyly ómirge kelgen, óte saýatty azamat bolypty. Qazaqdıhan aýylynyń tóraǵasy bolyp júrgeninde 1937 jyly 22 jeltoqsanda Merkiniń NKVD-si «halyq jaýy» dep ustap, 1938 jyly 8 jeltoqsanda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń NKVD-si atý jazasyna kesken. Aıdarhan babamyz týraly derekter óte az. Ol kisiniń qalaı atylǵany, tergeý amaldary, aıyp taqqan, úkim kesken qujattary týraly derekter tek qupııa arhıvte saqtalýy múmkin...
Sozaqbaı Qosbarmaqov – 1897 jyly dúnıege kelgen. 1937 jyldyń 4 shildesinde tutqynǵa alynǵan. 1937 jyldyń 1 qazanynda atý jazasyna kesilgen. Ashyq derekkózderde Sozaqbaı Qosbarmaqov týraly málimetter kezdespeıdi. «Arhıv isi – LS00001744» delingen.
Memleket basshysynyń «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa qurý týraly» Jarlyǵy zulmat jyldardaǵy aqtańdaqtardy zertteýge úlken múmkindik týǵyzyp otyr.
Sultanbek MÁKEJANOV,
senator
