Nıet pen ynta kerek
– Sofıa, aldymen Tokıo Olımpıadasynyń qola júldesimen quttyqtaımyz! Qazaqstanǵa kelgennen keıin elińiz qurmettep, qoshemettep jatyr. Jaqynda Prezıdenttiń Jarlyǵymen «Qurmet» ordenimen marapattaldyńyz. Bas basylymnyń atynan quttyqtaýymyzdy qabyl alyńyz...
– Rahmet. Munyń barlyǵy halyqtyń qoldaýymen bolyp jatqan dúnıe ǵoı. Sizderdiń gazetterińiz arqyly qalyń qazaq eline alǵys aıtamyn.
– Olımpıadada jýrnalıster saýalyna qazaq tilinde jaýap bergenińiz qýantty.
– Iá, men qazaq tilinen bólek, orys, aǵylshyn jáne túrik tilinde erkin sóıleı alamyn.
– Bárekeldi. Tórt tildi qalaı meńgerip júrsiz?
– Ár nárseni úırený úshin nıet pen ynta kerek. Kórshilerimizdiń kóbi – qazaq otbasylary. Kishkentaı kezimnen kórshilerimizdiń sóılegenine qatty qyzyǵatynmyn. Ata-anama qazaqsha sóılegim keledi deıtinmin. Sosyn olar meni balabaqshaǵa qazaq tobyna berdi. Kóp ýaqyt ótpeı-aq toptaǵy balalarmen, kórshilermen qazaq tilinde erkin sóıleı bastadym. Mektepti, ýnıversıtetti orys tilinde oqyǵanymmen búginde qazaq tilinde erkin sóıleı alamyn. Aǵylshyn tilin jaqsy meńgerdim. Túrik tilin de keıinnen úırenip aldym.
– О́kinishke qaraı, karate sporty 2024 jylǵy Parıj Olımpıadasy baǵdarlamasynda joq. Bul sizdiń josparyńyzǵa ózgeris alyp kele me?
– Shynymdy aıtsam, Olımpıadaǵa deıin osy habarǵa asa bir qatty nazar aýdarmadym. Meniń basty maqsatym Tokıoda top jarý edi. Buǵan deıin men qarsylastarym úshin «jumbaq» bolyp keldim ǵoı. Sonyń kóp kómegi tıdi. Olımpıadada karate saıysy joǵary deńgeıde ótti. Halyqaralyq olımpıada komıteti taǵy da oılana jatar. Qalaı bolǵanda da úmitimizdi úzbeımiz. Qandaı jaǵdaı bolsyn biz óz josparymyzben júre beremiz. Osyndaı ádemi sportty Olımpıadadan alyp tastaý durys emes.
– Iá, Tokıoda medaldar sarapqa salynǵan karateniń «kata» men «kýmıtesi» shynynda da ádemi sport túri eken. Osyndaı ádemi sportpen qansha jastan bastap aınalysyp júrsiz?
– Men Shymkent qalasynda týyp-óstim. Alty jasymnan bastap osy sportpen «dospyn». Otbasynyń jalǵyz perzentimin. Ákem osydan tórt jyl buryn o dúnıelik boldy. Qazir anam ekeýmiz birge turamyz.
Karateniń «kata» men «kýmıte» túrine toqtalsaq, kez kelgen karateshi aldymen «kata» sportymen mindetti túrde shuǵyldanady. Keıin qalaýy boıynsha «kýmıtemen» aınalysýǵa bolady. Men de osyndaı kezeńnen óttim. Ár jekpe-jektiń basynda attaryn jarııalaǵan kezde eki qatysýshy, bireýi qyzyl beldikpen, ekinshisi kók beldikpen alańnyń shetindegi syzyqta «katanyń» bas tóreshisine qarap turady. Tóreshiler brıgadasyna taǵzym etkennen keıin kók beldiktegi sportshy alańnyń syrtyndaǵy ornyna jaıǵasyp, qyzyl beldeýdegi qarsylasynyń ónerin tamashalaıdy. Qyzyl beldeýdegi sportshy birneshe bólimnen turatyn jattyǵýyn jasaǵannan keıin, kezek kók beldeýdegi karateshige tıedi. Jarys bitkennen keıin eki qatysýshy da alańnyń shetine oralyp, sýdıalardyń sheshimin kútedi. Al «kýmıtede» ózderińiz kórgendeı birneshe sporttyń ádisteri bar. Aıaqpen de, qolmen de ádis jasap, upaı alýyńa bolady.
Buıyrǵan ketpeıdi...
– Olımpıada joldamasyna qalaı ıe boldyńyz?
– Olımpıada baǵdarlamasyna karate sportynyń engeni týraly habardy estigende qatty qýandym. Olımpıadaǵa tikeleı joldama alý úshin álemdik reıtıngte 1-2-orynda bolsań, Darhan Asadilov sekildi birden joldama alasyń. Men buǵan deıin 68 kılodan joǵary salmaqta synǵa túsip júrgenmin. Alaıda Olımpıadaǵa joldama alý úshin meniń salmaǵym men 68 kıloǵa deıingi salmaq biriktirilip, álemdik reıtıng túzildi. Men ol reıtıngte úzdikter qatarynan kórine almadym. Shamamen 200 upaı jetpeı qaldy. Odan keıin Parıjde ótken irikteý týrnırine qatystym. Ol týrnırden de joldama ala almadym. Osylaısha, qansha júgirsem de Olımpıada joldamasy ýysyma birden túspedi. «Júgirgen jetpeıdi, buıyrǵan ketpeıdi», degen ras eken. Tokıodaǵy dodaǵa bir aı qalǵanda barlyq salmaq boıynsha Azııa aımaǵyna beriletin Olımpıadanyń jalǵyz joldamasy maǵan buıyrǵanda tóbem kókke eki eli jetpeı qaldy.
– Olımpıada jekpe-jekterine toqtalsaq. Shynymdy aıtsam, «A» tobyndaǵy qarsylastaryńyzdy kórip, sizdi toptan shyǵa almaıdy-aý degen kúmán boldy. Soǵan qaramastan toptan sýyrylyp shyqtyńyz. Alǵashqy qarsylasyńyz túrik sportshysyna qandaı taktıka qoldandyńyz?
– Iá, rasynda da qarsylastarym osal emes. Eýropa, álem chempıonattarynda júlde alǵan ákki karateshiler. Alǵashqy qarsylasym úsh dúrkin Eýropa chempıony, álem chempıonatynyń eki dúrkin júldegeri túrkııalyq Meltem Hodjaoglý edi. Kezdesý 5:5 esebimen aıaqtalyp, alǵashqy bir upaıymdy enshiledim. Teń túsken jaǵdaıda ereje boıynsha kezdesýde kim birinshi upaıyn enshileıdi, soǵan jeńis berilý kerek-tuǵyn. Alaıda túrik sportshysy jekpe-jek barysynda birneshe eskertý alǵannyń kesirinen teń nátıjege qanaǵat tutty.
– Kelesi qarsylasyńyz Eýropa oıyndarynyń jeńimpazy, álem chempıonatynyń birneshe dúrkin júldegeri Sılvııa Semeraro bolatyn. Mundaı azýly qarsylasty úlken upaı aıyrmashylyǵymen jeńý ońaı bolmaǵan shyǵar...
– Biz Olımpıada aldynda barlyq qarsylasymyzǵa tyńǵylyqty daıyndaldyq. Keıbirimen jarystarda kezdestik. Italııalyq karateshi jaqyn qashyqta aıaǵyn óte jyldam sermep upaı jınap alatynyn bilemiz. Sondyqtan oǵan ara qashyqtyqty ustap otyryp, qarymta shabýylǵa túspeı upaı jınap otyrdym. Nátıjesinde, qarsylasymnyń myqtylyǵyna qaramastan 5:1 esebimen uttym.
– Al álem chempıony, Eýropanyń eki dúrkin jeńimpazy Irına Zareskaıamen bolǵan jekpe-jekte qarsylasyńyzdan góri siz «favorıt» boldyńyz emes pe?!
– Kezinde Ýkraına atynan shyǵyp, álem, Eýropa chempıonatynyń qola júldegeri atanǵan, búginde Ázerbaıjan quramasy sapynda Eýropa oıyndarynyń, álem, Eýropa birinshilikteriniń bas júldesine ıe bolǵan Irına Zareskaıa – reıtıngte birinshi orynda turǵan sportshy. Bul qyzdy men burynnan tanımyn. Sondyqtan oǵan qarsy qurǵan taktıkamyz jemisin berdi. О́mirimdegi eń mańyzdy kezdesýimde jeńiske jetetinime senimdi boldym.
Bastapqy jıyrma sekýnd ishinde birden eki upaı jınadym. Mundaı belsendilikti menen kútpegen qarsylasym birden esin jınap, birneshe soqqy jasap 3:2 esebimen alǵa shyqty. Esepte jeńilip jatsam da saspadym, kerisinshe barynsha sabyrlylyq tanytyp, óz múmkindigimdi kúttim. Belsendi shabýyldardan keıin esep 4:4 boldy. Jekpe-jektiń aıaqtalýyna sanaýly sekýnd qalǵanda, jasaǵan soqqym dóp tıip, jeńisti julyp aldym. Nátıjesi – 5:4. Osy jeńisten keıin bes upaıǵa ıe bolyp, merziminen buryn jartylaı fınalǵa óttim.
– Sońǵy kezdesýde japondyq sportshydan oısyraı jeńilgenińizdiń sebebi nede?
– Mende jurt bile bermeıtin jaraqat kóp. Japonııalyq Aıýmı Ýekýsamen bolǵan sońǵy kezdesý eshteńe sheshpegendikten, jaraqat almaı, kezdesýdi tezirek aıaqtaý jospary boldy. Esepti japondyq ashqanymen, artynsha «ıýkı» alyp, 1:1 esebimen teńestirdim. Biraq moıyndaý kerek, Aıýmı maǵan qarsy jekpe-jekte belsendi boldy. Az ýaqyt ishinde dál soqqy bere aldy, sodan keıin «ıppon» jasady. Nátıjesinde, 5:1 esebimen jeńip ketti.
– Jartylaı fınalda mysyrlyq karateshiden bir ǵana upaımen jeńildińiz. Jeńiske jetý úshin ne jetpedi?
– Aıta bersek, sebep kóp. Menimen ekinshi jekpe-jekte kezdesken ıtalııalyq Sılvııa Semeraro men jartylaı fınalda «aıqasqa» túsken Ferııal Abdelazız bıyl Parıjde ótken Olımpıadalyq irikteý jarysynda fınalda kezdesip, ıtalııalyq jeńiske jetken edi. Sondyqtan ekeýin de jaqsy tanımyn. Mysyrlyq karateshi birneshe iri týrnırlerde olja salǵan. Soǵan qaramastan meniń odan basym túsetin múmkindigim kóp edi. Ádisterimdi durys paıdalana almadym. Babym kelip turǵanymen bul kezdesýde baǵym janbady. Sebebi, munyń aldyndaǵy kezdesýlerde 5:4, 5:5 esebi tirkelip, barlyǵy meniń paıdama sheshildi. Al Ferııal Abdelazızben ótken tartysty jekpe-jekte 4:5 esebimen qarsylasyma jol berdim.
– Qola júlde de keremet nátıje ǵoı. Marapattaý sátinde kóz jasyńyzǵa erik berdińiz. Bul qýanyshtyń kóz jasy ma, álde?..
– Oǵan da sebep kóp. Birinshiden, qarsylasymnan aıqyn jeńilgen joqpyn. Eger de taǵy 3-4 sekýnd ýaqyt bolǵanda ony aıqyn jeńetin edim. Fınalǵa joldama alǵan mysyrlyq qarsylasym Olımpıada chempıony atandy. Ekinshiden, Qazaq eline, jerlesterime altyn medal alyp bere almaǵanym úshin kúıindim. Úshinshiden, marqum bolǵan ákemniń, sondaı-aq byltyr 31 jeltoqsanda ómirden ótken ákemizdeı bolǵan ustazymyz Jastalap Sanaýovtyń osy jeńisimizdi kóre almaı ketkeni esime tústi. О́zderińiz bilesizder, Jastalap Sanaýov – elimizde karateniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan azamat.
Sońǵy múmkindikti múlt jiberýge bolmaıdy
– Tokıo dodasynda el Darhan Asadilovten altyn medal kútti. Oǵan bıik tuǵyrdan kóriný úshin ne jetpedi dep oılaısyz?
– Komandamyzdyń kóshbasshysy Darhan Asadilovten el altyn medal kútkeni ras. Oǵan sebep te joq emes edi. Darhan álemdik reıtıngte kósh bastap tur. 60 kılo Olımpıada baǵdarlamasynda bolmaǵandyqtan, Darhanǵa 67 kıloǵa deıingi salmaqta synǵa túsý qıyndyq týǵyzdy dep oılaımyn. Onyń ústine Olımpııa oıyndaryndaǵy qarsylastary da osal bolmady. Japonııalyq Naoto Sago 2018 jylǵy álem chempıonatynyń kúmis júldegeri, ıtalııalyq Andjelo Kreshenso 2018 jylǵy álem chempıony jáne fransııalyq Stıven Da Kosta 2018 jylǵy álem chempıony, úsh dúrkin Eýropa chempıony atanǵan ákki sportshylar edi. Naq osy fransýz jartylaı fınalda Darhannan basym túsip,
Tokıo Olımpıadasynyń chempıony atandy. Soǵan qaramastan Qazaqstannyń sport tarıhynda karateden tuńǵysh ret Olımpıadanyń júldesin alyp bergen Darhan jarady.
– Komandadaǵy eń jas sportshylardyń biri – Móldir Jańbyrbaıdyń da júldegerler qatarynan kórinýge zor múmkindigi bar edi ǵoı. Oǵan ne boldy?
– Móldir jarysty sátti bastaǵanymen, toptan shyǵa almaı qaldy. Ol aldymen Mysyr qyzyn utty. Ekinshi kezdesýde aýstrııalyq sportshydan basym túsip turyp, jeńilip qaldy. Keıin Ýkraına qyzyn da jeńip turyp, jekpe-jek aıaqtalýyna 2-3 sekýnd qalǵanda jeńisti berip qoıdy. Móldir V tobynda synǵa túsip, eki kezdesýde jeńildi. Bir kezdesýde teń tústi. Al bir jekpe-jekti jeńispen aıaqtady. Negizi, Móldirdiń daıyndyǵy óte joǵary edi. Alaıda bir qateni eki kezdesýde jiberip, esepte alda turǵan jerinen utyldy. Aýstrııalyq sportshymen ótken kezdesýde joq jerden qate jiberip, sol qatelik toptaǵy búkil jaǵdaıdy sheship ketti.
– Nurqanat Ájiqanov pen Danııar Iýldashevti mamandar aýyr topqa tústi deıdi...
– Komandamyzdyń eń jas múshesi 20 jastaǵy Nurqanat týraly biraz áńgime aıtýǵa bolady. Ol eresekter dodasyna bar-joǵy úshinshi ret qatysyp otyr. Tipti buryn-sońdy reıtıng úshin upaı beriletin Premer-lıga dodalaryna da qatyspaǵan. Jas mólsherine baılanysty iri básekelerden syrt qalsa da, Tokıo tórinde áıgili chempıondarmen terezesi teń óner kórsetti. Azýly qarsylastarynan osal bolǵan joq. Negizi, onyń salmaǵynda Ermek Aınazarov el namysyn qorǵap júrdi. Biraq tizesinen jaraqat alǵan soń, sońǵy lısenzııalyq týrnırde bapkerler Nurqanatqa senim artty. Fransııada ótken Olımpıadalyq irikteý týrnırinde top jaryp, kishigirim sensasııa jasady. Olımpıadada Nurqanat alǵashynda Aýstralııa ókili Sýnzarı Iаhırony senimdi utty. Al germanııalyq Noa Bıtshke kezdesýdiń aıaqtalýyna 3-4 sekýnd qalǵanda upaı berip qoıdy. Bul da tájirıbeniń azdyǵynan, iri jarystardyń dýyna túspegennen dep oılaımyn. Keıin ıtalııalyq sportshy, eki dúrkin álem chempıony Lýıdjı Býsany utqanda mamandardyń nazary Nurqanatqa birden aýdy. Sebebi Olımpıadada Býsany tek Nurqanat qana jeńdi. Keıin ázerbaıjandyq Rafael Agaevke 2:3 esebimen jol berdi. Tokıoda Nurqanat nemis sportshysyna upaı bermegende, toptan shyǵyp, kem degende qola medal jeńip alar edi. Al Danııar Iýldashev óte aýyr topqa tústi. Shyny kerek, osy salmaqta A jáne V toptarynda tepe-teńdik bolǵan joq deıdi mamandar. Úshinshi kezdesýge deıin Danııardyń jartylaı fınalǵa shyǵatyn múmkindigi boldy. Biraq reıtıngte birinshi turǵan túrkııalyq sportshydan jeńilgen soń, medaldan úmitin úzdi.
– Olımpıadaǵa deıin Tokıo dodasynan júldeli bolamyn dep oıladyńyz ba?
– Karate Olımpıada baǵdarlamasyna tuńǵysh ret engenin bilesizder. Onyń ústine, kelesi oıyn baǵdarlamasynda bolmaıtyndyqtan, men úshin bul jalǵyz ári úlken múmkindik edi. Barlyq sportshy muny jaqsy túsindi. Olımpıada aldynda árbir jekpe-jekte jeńiske jetemin dep maqsat qoıǵanmyn. Osy dodada barymdy saldym dep oılaımyn.
– Karateniń Qazaqstandaǵy deńgeıi qandaı?
– Karateden Qazaqstan sportshylarynyń bolashaǵy zor. О́ıtkeni komanda jas. 34 jastaǵy Darhan Asadilovten basqalary 20-22 jasta. О́zimiz de jaspyz. Elimizde ókshemizdi basyp kele jatqan júzdegen myqty sportshy bar. Básekelestik bar jerde nátıje de jaqsy bolady. Qazaqstan karateshileri álemde eń myqty komandalardyń biri ekenin Tokıoda dáleldedi dep oılaımyn. О́kinishtisi, bar bolǵany 60-qa jýyq sportshy Olımpıadaǵa qatysty. Bul shamamen 400-ge jýyq sportshy qatysqan dzıýdomen, 130-ǵa jýyq sportshy qatysqan taekvondomen, 300-ge jýyq sportshy qatysqan boksshylarmen salystyrýǵa kelmeıdi. 60 sportshy alty salmaq dárejesine bólinse, ár salmaqta on sportshydan ǵana baq synady. Keıbir atletter úshin Olımpıada chempıony atanǵannan góri, oıynǵa joldama alý qıynyraq soqty. Soǵan qaramastan alty salmaq dárejesinde Qazaqstan bes joldama aldy. Bul – úlken kórsetkish.
– Josparyńyzdy bólisseńiz?
– Qarasha, jeltoqsan aılarynda álem chempıonaty men Azııa chempıonaty ótedi. Buıyrtsa, sol dodalarda chempıon atanyp, eldi taǵy bir qýantsam deımin.
– Áńgimeńizge rahmet, altyn júldeńiz kóp bolsyn!
– Rahmet, aıtqanyńyz kelsin. Gazet ujymyna shyǵarmashylyq tabys tileımin. Oqyrmandaryńyz kóp bolsyn.
Áńgimelesken
Almas MANAP,
«Egemen Qazaqstan»
