Ýaqyt jaratqan uly jyr

Ýaqyt – uly synshy.

Ýaqyt – beımálim zamandardan, tu­many men kúmáni qalyń kóne ǵasyrlardan beri jumyr jerdi saýaldar qoryǵyna qamap kele jatqan Qudiretti Uǵym!

 «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», dep uly ǵalamǵa jar salǵan Abaı zama­nynda da, «Qudaı óldi!» dep ózderin qudaı sanaǵandardyń tusynda da kún tár­tibinen túspegen osy bir qatal, qatygez uǵym jumyrbasty pendege damý men órkendeýdiń aqylǵa yryq bermes qos myńjyldyq toǵysynda taǵy da asa kúrdeli suraqtardy kóldeneń tartyp otyr.

Ýaqytty jeńý úshin umtylǵan­dardyń jańa maıdany bastaldy...

Ulttyń rýhanı keńistiginde ult oıy men sanasyna shabýyl jasaýdyń aıla-tásili kóbeıip, shynaıy qundylyqtar men anaıy qundylyqtardy aıyrý qıyn­­daǵan osyndaı kúrdeli kezeńde ult­tyń uly aqyny – Muqaǵalı Maqa­taev­tyń 90 jyldyǵy respýblıka kóleminde ke­ńi­nen atalyp jatyr. Osy kúnderde aqyn­nyń týǵan jeri – Almaty obylysy Raıymbek aýdanynda – qasıetti Han Táńiri bókterinde mereıtoılyq is-sharalar ótýde.

Bul, birinshiden, ulttyń alpys eki tamyryn kezgen sóz ónerine degen qurmettiń qoz astynda jasyrynǵan qyzyl shoqtaı óshpes rýhyn ańǵartsa, ekinshiden, «qatal», «qatygez» minezdi ýaqyttyń shynaıy halyqtyq sıpatqa ıe bolyp, ult bıigine kóterilgen, adam­zattyq keńistikke shyqqan uly jyrdy moıyndaýyn, uly jyrdy jaratqan uly aqyndy tanýyn ańǵartady.

Aınalyp kelgende, ýaqyttyń uly jyrdy moıyndaýy da, uly tulǵasyn tanýy da – ulttyń, ult rýhanııatynyń jeńisi ekeni daýsyz.

* * *

Aqyn esimin aıtqanda, til ushyna, áýeli, Jıyrmasynshy ǵasyr degen sóz oralady. Aı emes, jyl emes, adamzat damýynyń tutas bir ǵasyry! О́ziniń qanatty bolmysymen, keń bitimdi keskinimen júrek tórine jaıǵasyp, aıdyndy kóline jarysa qonǵan aqqýdaı, aıbyndy kógin sharlap ushyp, qalqyǵan aqıyq qyrandaı elesteıdi...

«Qurmetteńder jıyrmasynshy ǵasyr­dy!» degen aqynnyń aq júrek, adal amanaty eske túsedi.

Janyn, júregin terbetip, kókiregin jaryp shyqqan ár óleńin birtutas О́mir atty alyp dastannyń bólshek-bólegindeı kóretin aqyn: «Meni óz óleńderimnen bóle-jara qaramaýlaryńyzdy ótinemin. Esterińizde bolsyn, meniń jeke óleńim ózinshe eshteńe quramaıdy. Ol poema ispetti birtutas. Basy jáne aıaǵy bar. Ol keıde shattanǵan, keıde túńilgen janymnyń únindeı...» dep jazady kúndeliginde. (14 aqpan, 1976 jyl; orys tilinen aýdarǵan Beksultan Nurjeke). Shynynda da, bajaılap, barlap, aqyn dúnıelerin júıeli túrde oqyǵan oıly oqyrmannyń osynaý kúndelik betine túsken qysqa jazbalar men aqyn óleńderiniń, tolǵaýlarynyń, dastandarynyń arasynda konsepsııalyq jandy baılanystyń baryn baıqamaýy múmkin emes.

Aınalyp kelgende, myna jaryq jalǵannyń qyzyǵy men qýanyshyn, azaby men mehnatyn qyryq bes jyl, nebári 45 kóktem, 45 jaz, 45 kúz, 45 qys kórgen aqynnyń kózmaıyn taýysyp, ulan-asyr mura qaldyrǵanyna ári súısinesiń, ári tańdana tańyrqaısyń!

«...Men izdegen nur-baqyt, ustatpasa,

zýlasyn.

Tek júregim bir ýaqyt,

Júksiz qarap turmasyn.

Júrek bolyp týǵasyn...»,

– degen minezdi jyrlardyń ıesi 1972 jyldyń 2 sáýiri kúngi kúndeligine jazǵan myna jazbalarǵa eriksiz nazar aýdarasyń. «...Búgin (dál qazir, 2 sáýir, túngi on eki­lerde) tyrnalar ushyp ótti. Stolǵa otyr­ǵanym sol edi, tyrnanyń daýysyn estidim. Bizdiń jaqqa qaraı ushyp ketti. «Aq tyrnalar aspanǵa syna qaǵyp...» ushyp ketti...

Pýshkın men Abaıǵa aınalyp soǵa berem, soǵa berem...

Apyrmaı, Pýshkın-aı, sonshanyń bárin qashan jazyp úlgerdi eken», – deıdi... Arýaqty uly jyr jaratýshylardyń rýhtaryna syıynyp otyryp, aqyn ózine ózi qamshy basqandaı bolady.

Maqataevtyń qyryqtan asar-aspas jasta óz ortasyn ǵana emes, qazaqtyń kúlli jyrsúıer qaýymyn aýzyna qara­typ, ulttyq jyrdyń olımpine qalaı kó­terilgeni esimizde... Jyrdy erte bastap jazǵanymen, ádebı ortaǵa, Almatyǵa kelýi keshteý bolǵan aqynnyń qysqa mer­zim ishinde esesi ketken jyldardyń ne­­sibesin qaıtarý úshin aıanbaı eńbek etken. El aýzynda ańyzdaı bolyp tara­ǵan «Qarlyǵashym keldiń be?» jyr jınaǵy Muqaǵalıdyń osyǵan deıingi áralýan minbeler men jyr keshterindegi úlkendi-kishili aýdıtorııalardy baýraǵan, tyńdaýshylaryn dýyldatqan abyroıyn resmı túrde bekitti. Jalyn júrek jastar men stýdentter qaýymynyń kýmıri bolyp kelgen arqaly aqyn birte-birte Alash jurtynyń súıiktisine aınaldy.

Bala shaǵyn órti men órteńi qatar órilgen jıyrmasynshy ǵasyrdyń uly soǵysy jutqan aqyn Qazaq óleńine dáýirlik jyr bolyp engen «Otyz besinshi kókteminde» bylaı jyrlaıdy.

«...Bári esimde – dalam da, turaǵym da,

Tek este joq, kúldim be, jyladym ba...

Balalyq shaq jarbıyp júretuǵyn

О́giz jekken soqanyń qulaǵynda.

Sharýanyń balasy bolǵasyn ba,

Sharýamen aınaldym on jasymda.

Maıdandaǵy ákeme oq jiberdim,

Aıyrbastap kúlshemdi qorǵasynǵa.

Ájem esimde.

Árnege qozbaıtuǵyn,

Áriden kóp áńgime qozǵaıtuǵyn.

Temir kerneı esimde...

Boran úrse,

Azaly únin ańyratyp bozdaıtuǵyn..».

Bas-aıaǵy on eki shýmaqtan turatyn aıtýly jyrdyń óne boıynan aqynnyń ǵana emes, balalyq shaǵy men bozbala kúnderi otyzynshy, qyrqynshy jyldardyń qoı­naý-qoltyǵynda ósip jetilip, at jalyn tartyp mingen býynnyń ómir shyndyǵyn kórýge bolady. Osydan tup-týra elý bes jyl buryn jazylǵan, tutas bir býynnyń ómirbaıandyq qysqa da nusqa ulttyq pas­portyndaı elester jyr – búginde qatar­y qatty sıregender men júregin ýa­qyt túıregender jaıly jazylǵan uly týyndy! Ár joldyń astarynan kózi­nen qýanysh pen qaıǵynyń burshaǵy atqaq­taǵan aqynnyń jan-dúnıesi sóılep tur. Ýaqyt sóılep tur.

«Sý surasa, sút bergen, aıran bergen,

Qartaıyp qalypsyń-aý,

qaıran jeńgem!

Qarǵanyń valetindeı edireıip,

Qasyńa myna bireý qaıdan kelgen?

...Jeńeshe-aý, esińde me bizdiń aǵaı?

Syılasyp otyrar ek biz qudadaı.

Qandy balaq soǵysty qarǵys atsyn,

Qaıran jeńgem, shyrqyńdy buzdy

qalaı?!

...Talaılardan ketýshi eń attap ótip,

Talaılardy júrýshi eń taptap ótip...

...Saǵynyp júrsiń be álde, qadirlim-aı,

Baıaǵy jastyǵyńdy maıdanda ólgen?..».

Jyrdan tumsa taǵdyrdyń tumadaı tunyq samaly ańqyp tur. Aýyldy – qalaǵa, qalany – dalaǵa, dalany ǵalamǵa jalǵaǵan «júrekten shyǵyp júrekke jeter» (M.Áýezov) keń tynysty, kemel minezdi sýretkerlik tereńdikti kóremiz. Dáýir tynysyn, adamnyń jan-dúnıesin keń, tereń kórkem sóıletý – Muqaǵalı poezııasynyń altyn arqaýy...

«Qarlyǵashym keldiń be?» jınaǵynyń qoldan-qolǵa kóshe bastaǵan 1968 jyldyń bir oqıǵasy meniń jadymdy jańǵyrtyp otyr. Arada attaı arqyrap elý úsh jyl ótkenimen, bári – qaz-qalpy kóz aldymda. Burynǵy Kommýnıstik – osy kúngi Abylaıhan dańǵylynyń boıymen eki-úsh stýdent KazGÝ-diń bas ǵımaratyna ma, álde Bas Poshtaǵa ma, bara jattyq. Aldymyzdan Jambyl kóshesiniń buryshynan Muhań jolyqty. Áýeli: «Áı, Nurlan!» degen daýysy sańq etti. «Aǵa, amansyz ba?!». «Aǵań aman... Má, myna gazetterdi us­ta!», dedi de meni jeteleı jóneldi. О́ńinde – qýanysh, júzinde – nur. «Aıt ana dostaryńa: «Maqataev ertip ketti, dep...» jadyraı kúldi. «Kettik úıge! Seniń búgingi «Lenınshil jas­ty» oqymaǵanyń kórinip tur. Maqataev týraly mynandaı (bas barmaǵyn shoshaıtyp) maqala bar! Ábishtiń maqalasy!» «Qutty bolsyn!..» «Úıge jeteıik. Tezdetip... Jańa osydan bir saǵattaı buryn maǵan Zeınolla men Asqar keldi... Ekeýiniń qolynda – eki gazet. Súıinshi surap, esimdi shyǵardy bátshaǵarlar... Jaraıdy... Súıinshileriń moınymda! Ákeleıin...» dedim de, joldan – kıoskiden myna bir býma gazetti satyp aldym. «Burylmaı, quthanańa tart!» degen Zeınollanyń tapsyrmasyn oryndap, úıge kele jatqan betim» dep ishek-silesi qata kúldi.

«Eki inimdi aldap kettim, Lashyn...», dep Internasıonal kóshesi, 129-úıdiń birinshi qabatyndaǵy páteriniń bosaǵasyn attady. «Súıinshi! Báıbishe!», dep meniń qolymdaǵy bir býma gazetti Lashyn táte­mizdiń qolyna ustatty... Sháı ishildi, et jelindi...

Esimde qalǵan taǵy bir sát. Muhań meni tórinde aıqush-uıqysh eki quraq kórpe jatqan ortadaǵy úlken bólmege alyp keldi. Úlken qus jastyqty umar-jumar búktep, qoltyǵyna basty da, aıaǵyn keń kósilip jata ketti. Sóıtti de maǵan buryldy. «Al bala, oqy daýystap andaǵy maqalany!» dedi. Muqań únsiz jatyp, men daýystap oqyǵan Ábish Kekilbaevtyń «Júrekten júrekke» degen maqalasyn bastan-aıaq bir dybys shyǵarmaı uıyp tyńdady. «Ne degen aqyl! Ne degen ıntellekt! Erteńgi kúnniń Áýezovi!..» dedi áldeqaıda kózin qadap. «Bizdiń jurtqa ne deýge bolady! Sóıtken Ábishti kórmeısiń be, syıǵyzbaı, áskerge jiberip jatyr...» degen keıisti daýysy qulaǵymda qalypty. Basylǵan mórdeı bolyp, taǵy bir jadymda qalǵan sát. «О́leńdi kóp jazý kerek. Izdenip jazý kerek!» degeni maǵan týra, barlaı qarap. «Seniń osy... Orysshań qalaı?» dedi. «Jaman emes...» Muqań buryshta edennen bastap qaz-qatar órleı tizilgen kitaptardy ıegimen nusqady. «Ana – joǵarydan tómen sanaǵandaǵy besinshi kitapty kórdiń be?». «Iá». «Anna Karenına». «Iá». «Tolstoı. Lev Nıkolaevıch. Uly shal. Jazǵandary janyma maıdaı jaǵady». «Al!» dedi. Aldym. «Pálensheshinshi betti ash» dedi. Ashtym. Kózime asty syzylǵan sóılemder tústi. Ne týraly ekeni, qaı bet ekeni esimde joq. Muqań jastyqtan basyn kóterip, jaılanyp maldas quryp otyrdy.

«Syzylǵan sóılemderdi oqy!» dedi jymıyp. Oqydym.

«Jaraıdy... Orysshańnyń jobasy keledi eken. Endi, meni tyńda... Sen kitaptan qadaǵalap otyr. Men Lev Nıkolaevıch bolyp oqıyn álgi sóılemderdi» dedi.

Muqań Tolstoı aqsaqaldyń salalas, sabaqtas sóılemderin náshine keltirip, áýezimen, sazymen álgi úzindini jatqa oqyp shyqty. Qaıran qaldym. Súısindim... Ol kezde asa mán bermep edim. Keıin sol sát esime túsken saıyn, Muqańnyń áńgime arasynda aıtqan eki sózi áli kúnge jadymda tur. «Joqshylyq qoı... Bar bolsa, myna kitaptarǵa bir shkaf satyp alyp berer edim» degeni. «Narynqoldan kóshkende, qımaı alyp kelip edim... Endi... Ara-tura qınalǵanda Lashynnyń sol kitaptardy «Býkınstke» jasyrynyp aparyp, satqan da kezi bar... Jasyratyny joq, kitap satyp kún kórdik... Tańǵalamyn. Osy quryp ketkir joqshylyq baıaǵyda-a Gogoldiń ókshesinen qalmapty deýshi edi... Bilgishter... «Iskýsstvo trebýet jertvý» degen sóz beker emes. Qasymnyń qyr sońynan qalmaǵan qý joqshylyq meni de shyr aınaldyrýyn qoıar emes. Búgin... Ábishtiń maqalasyn oqyp, ádebıet úshin tegin ter tógip júrmegenime taǵy bir márte kózim jetti...» dep salaly saýsaqtarymen uzyn shashyn qos qoldap, artyna qaıyrdy.

Sol kúni Muqań Maǵjan Jumabaev týraly qaıyra-qaıyra oralyp soǵyp, aqynnyń qasiretti taǵdyry jaıly kóp áńgime aıtty. Jazý stolynyń sýyrmasynan bir qyzyl muqabaly bloknot alyp: «Mine, Maǵjannyń jyrlary. Erinbeseń, kóshirip al!» dedi de ishinen eki-úsh óleńin oqydy. Aqynnyń metaly taza daýysy qulaǵymda tur. «Tere de júrip shómshegin, kókke saýyp emshegin... Qulynym qaıda? der me eken?..». Ekinshi óleń: «Táńirim be? Álde baıǵyz ba? Táńirim bolsań, kel bermen! Qolymdy kókke jaıǵyzba!». Eki úzindiniń ekeýi de júrek pen sanaǵa qona ketti. «Maǵjan – kazahskıı Blok! Onı oba poety ot Boga!» dedi. Sol sát Muqań jaly kúdireıip, janary ot shasha qaraǵan kók bórideı kórinip edi maǵan.

«Qane, óleń oqy! О́z óleńińdi!» dedi alpamsadaı denesimen burylyp. «О́leń oqyǵanda qysylmaý kerek!» dedi buıryq raıly daýyspen.

Men:

«Ataǵy joq Esenınder jyn qysqan,

Jańǵyrady jataqhana óleńi.

Meniń jıyrma jasym muń qushqan,

Tún ortasy... Kóshe boılap keledi...»,

– deıtin jáne «Men baqytyn qyzǵan­baımyn basqanyń...» deıtin eki óleńimdi oqydym.

«Kóńil kúı sýreti! Osyndaı jyrlardy jaza ber! Toqtama!» dedi. Dedi de stol ús­tinde jatqan jyr dápterin qolyna aldy.

«Al endi Maqataevty tyńda!» – dedi. Dedi de stýdentter qaýymyna keń tanys ataqty óleńin oqydy. Osy joldardy jazyp otyryp, qulaǵyma Muqańnyń óz daýysy kelgendeı boldy.

«Adamdy adam túsinbeý – bir aqyret,

Oıly jas, túsinipsiń, raqmet!

Raqmet!

Jassyń ǵoı jalyny mol,

Jalyny mol jáne de qýaty kóp...

Oıly jas!

О́leń – meniń bar tynysym,

Jaqsy sózim – jany ıgi halqym úshin.

Ataq qýyp, baq qýyp, dańq qýyp,

Bireýlerden júrgem joq artý úshin.

Ońashada oılaryn tynym etken.

Bizdeılerdiń myńy kep, myńy ketken.

Aqyndar bar amalsyz buǵyp ótken,

Aqyndar bar ishinen tynyp ótken.

Bizdeılerdiń myńy kep, myńy ketken.

Bizdi olardyń balama birine de,

Ulyǵa da sanama, irige de.

Qalam tartqan qazaqtyń bári de aqyn,

Abaı, biraq qaıtadan tirile me?..

Oıly jas!

О́leń meniń syrlasymdaı,

Syrlassam da qumarym júr basylmaı.

Aıtyp ótken aqynda arman bar ma

Júreginiń túbine kir jasyrmaı...

(10.12.1966 j.)

О́leń oqyp otyrǵanda aǵamyzdyń óńi býyrqanyp, kóńili alaburtqandaı kúıge tústi.

О́mirde de, jaratylysta da adam oıy men sanasy shegine jete bermes jum­baq kóp... Muqaǵalı fenomeni týraly oıla­ǵanda osyndaı bir oıǵa bata­myn. Maǵan keıde aqyn óz zamanynan kesh týǵan naǵyz has batyrlar keıpinde elesteıdi. Al jaraıdy... Muqa­ǵalı Ma­qataev baıaǵy, baǵzy zamandarda, óz dáýirinen sál burynyraq – eki-úsh ǵasyr erte týsa qaıter edi?! Bál­kim, er­te­gidegi apaıtós alyptarsha nemese «ja­ǵaǵa qoldyń tıgenin, jal­ǵyzdyq senen kóremin», dep basyn taýǵa da, tasqa da uryp, bir qolymen aq semserin qysyp, ýystap, ekinshi qolymen júrek atty jyr-qaýyrsynyn jelge tósep, Aqtamberdishilep atqa qo­nar ma edi? Qaıter edi? Osyndaı bir suraq týdy ishteı... Jaýaby da keshikpeı, ázir tur­dy. Qonar edi, árıne!.. Sóz joq, Uly Jaratýshyǵa sıynyp, ata-baba­synyń arýaǵyn shaqyryp, atoı sap maı­dan alańynda júrer edi... Áıtpese... My­nandaı óleń jazylar ma edi?!

«Iа, Allam!

Jaratýshy Jalǵyz Iem,

Medet ber, japandaǵy jalǵyz úı em!

Hal surar, jaı túsiner bir pende joq,

Júrek – jún, oıym – opat,

jandy – júıem,

Iа, Allam!

Jarylqaı gór, Jalǵyz Iem!».

Osy óleńdi oqyǵan saıyn meniń esime sol kúngi qaıtalanbas sát-saǵattar túsedi.

Muqańnyń ádebıet týraly oılary men tolǵamdary meni qatty qyzyqtyryp edi. Biliminiń tereńdigine, kóp oqyp, kóp izdenetin qasıetine ishteı súısinip em. Jarasyp órbigen áńgimeniń bir tusynda: «Sen osy qaı kýrsta oqısyń?» dedi. «Tórtinshi kýrstamyn». «Qalada qalý oıyńda bar ma?» Jaýap kútpeı, oıyn jalǵady. «Qalý kerek! Aýylǵa ketseń, baılanyp qalasyń. Oralý qıyn bolady. Ádebı ortadan alystama. Ádebı orta – qaınaǵan qara qazan. Pisesiń. Qalyptasasyń. Seniń óleńderiń maǵan unaıdy. Degenmen... Jalpy poezııaǵa tuzdyq keregin umytpa! Tuzdyq!» dep edi sóz arasynda. «О́tirik óleńnen aýlaq bol! Eń jaman nárse – jasandylyq! Búgingi qazaq óleńiniń sory – jasandylyq! Halyq – tarazy, ýaqyt – synshy. Ýaqyt súzgisinen ótý úshin, eń bastysy, halyq kóńilinen shyǵar sózdi taba bil! Sonda ǵana jasandy jyrdyń joly kesiledi. Qaıǵyrsań da, qýansań da jasandylyqqa jolama!», degeni esimde.

Ana ǵasyrdan talyp-talyp jetken aqynnyń osynaý arýaqty daýysy qulaǵyma búgin aıtylǵandaı estiledi...

* * *

Iá...

Qatal, qatygez ýaqyt bar esti ómirin jyrǵa esi kete arnaǵan Aqynnyń myna fánı-jalǵandaǵy birinshi ómirine tar­shylyq kórsetkenimen, ekinshi ómi­riniń – shyn ómiriniń qyzyǵy men qýa­nyshyn Alla taǵala mol ǵyp buıyrt­qan eken. О́zi ómir súrgen dáýirin bar kúngeı-kóleńkesimen aǵyl-tegil óleń ǵyp órgen jyr-júrek óz erteńin ózi bol­jaǵandaı...

«Jazylar estelikter men týraly,

Bireýler jan edi der ór tulǵaly.

Bireýler tulpar edi der de múmkin,

Bútindelmeı ketken bir er-turmany.

Jazylar estelikter neshelegen,

Kórermiz onyń bárin pesheneden.

Áıteýir, biletinim bir-aq nárse –

Kóshedi óleń nemese óshedi óleń!

...Qýlary, taýdyń qyzyl túlkisi der,

Momyndar, bizdiń úıdiń kirpishi der.

Máńgilikke ózimmen ala ketken,

Meniń názik janymdy kim túsiner!?»,

– dep ózi aıtqandaı, ózgergen dáýir, ózgergen ómir, ózgergen adamdar aqyn týraly biletinin burqyratyp jazyp jatqaly da, mine 45 jyl boldy.

Muqaǵalı ómirden ozǵaly da 45 jyl ótipti...

Bes jyly kem jarty ǵasyr!

Turlaýly tarıhtyń enshisine aınalyp bara jatqan órti men derti qalyń dáýirdiń rýhanı keńistigimizge tartý etken osy bir qazaqqa qadiri asqan uly esimdi eske alǵan saıyn, týǵan halqynyń júregine ólsheýsiz tereń boılap, eliniń sheksiz mahabbatyna bólengen, aıdyny keń, asqary bıik alyp Jyrdyń ulan-ǵaıyr keńistigi sana tórinde jańǵyrary daýsyz. Maqataev esimi búgin de jan men júrekke azyq bolar qýatty jyrdyń qazaqy balamasyna aınaldy. Halqymyzdyń ómirtaný bolmysymen bite qaınasyp ketti. Qazaq dalasynyń qaı qıyryna barsańyz da aqyn Jyry aldan shyǵady.

Qalaǵa da, dalaǵa da ortaq, hanǵa da, qaraǵa da birdeı, kóńil aýanyn tap basyp aıtý da dál Muqaǵalıdaı jeńiske jetken armansyz aqyn kemde-kem...

Nurlan ORAZALIN,

Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty

(Jalǵasy bar)