Ýaqyt ótken saıyn arany ashyla túsken, toıymsyz, ǵylymda «sýısıd» dep atalyp ketken bul báleket jasyńdy da, jasamysyńdy da «jutyp» jatyr. О́limge óz erkimen ıyǵyn berip, jurt kózinen sytylyp tasaǵa shyqqannyń áp-sátte julynyn úzetin bul «ishki jaýdan» jyl saıyn álem boıynsha mıllıondaı adam kóz jumady eken. Buǵan qosa, jahanda bir jylda 20 mıllıonǵa jýyq adam ózin ózi óltirýge árekettenetin kórinedi. Bul sandardyń osynsha kóp bolýyna Qazaqstan da ózindik «úlesin» qosyp otyr. Olaı bolsa, elimiz ózine ózi qol salý sındromyn ózekti máselelerdiń biri, dáliregi – ekonomıkalyq, demografııalyq shyǵyn, qoǵamdyq kóńil kúıdi tómenge tartatyn jaǵymsyz úrdis retinde qarastyryp, onymen el-jurt bolyp kúresýdiń utymdy jolyn aıqyndaýy qajet dep bilemiz.
Keshegi ata-babalarymyzdyń zamanynda ózine ózi qol salatyndar neken-saıaq, tipti múlde bolmaǵan desedi. О́ıtkeni salt-dástúrge, dinge beriktigi, tyıymy, sol kezdegi týystyq qatynastardyń shynaıylyǵy, kimniń bolsyn basyna túsken aýyrtpalyqty qoǵamdasyp kóterip alý, bir-birin tyńdaı bilý mádenıetiniń joǵarylyǵy, otbasylyq qundylyqtardyń qasterlenýi, árbir adamnyń óz ata-anasynyń, baýyrlarynyń aldynda aman-esen júrý jaýapkershiliginiń bıiktigi jáne basqa da mańyzdy jaǵdaıattar ata-babalarymyzdy ózine ózi qol salý sııaqty jat qylyqqa jaqyndatpaq túgil, tipti ol týraly oılatpaǵan, ıaǵnı, ózine ózi qol salý pıǵylynan sanasy taza bolǵan.
Ata-babalarymyzdyń óz ómirlerine ustyn etken berik qaǵıdalarynan qatal taǵdyrdan qanshama soqqy jese de aınymaǵan. HH ǵasyrdyń ón boıynda nebir náýbetti kórgen qazaq ashtan buratylyp, eseńgirep, ózegi talyp ólgen, bala-shaǵasynyń, baýyrynyń, Qudaı qosqan qosaǵynyń, ata-anasynyń bir túıir dánge zar bolyp jantásilim etkenin kórip zar jylaǵan, «halyq jaýy» retinde ıttiń basyna tilemeıtin azaptyń neshe atasyn bastan ótkergen, qandy soǵysta ajal tónip tursa da qaltyramaı, ómirden ózinshe mán izdegen, konslagerlerde bu dúnıeniń naǵyz tozaǵyna túsip, alys túkpirlerde aýyr eńbekke jegilip, eline qaıtý oryndalmas armany bolǵan, biraq basqa túsken taýqymetten qutylýdyń sheshimi retinde ózine ózi qol salý amalyna júginbegen.
Búgingi qoǵamda da jeke basy óte aýyr qasiretke tap bolsa da ata-babalarymyz ustanǵan qaǵıdalarymen, hám boıyndaǵy ıman kúshimen Allanyń, salt-dástúrdiń tyıymynan attap ótpeı, talaılar sekildi bolmashyǵa bola synyp ketpeı, basyndaǵy qaıǵysyn qaısarlyqpen kúrese júrip jeńip, qoǵamǵa da, óz ortasyna da paıdasyn tıgizip júrgender az emes. Olar – qapylysta erlerinen, ul-qyzdarynan aıyrylyp ańyrap qalǵan analar, jubaılary, perzentteri oqys oqıǵadan kóz jumyp qý basy qalǵan ákeler, ata-analarynan, týǵan baýyrlarynan ajal ajyratyp ketip, zar jylap jalǵyz qalǵan ul men qyz, oılamaǵan jerden múgedek bolyp qalǵan ne týǵannan táninde kináraty bar ár jastaǵy adamdar jáne taǵy basqalar.
Elimizde sýısıdke baryp ólgenderdiń, ne ózine ózi qol salý áreketin jasaǵandardyń basym kópshiliginiń ómirden baz keshýge ıtermelegen sebep-saldarlaryn zerdelegende túıgenimiz mynaý boldy: olardyń basyna túsken is (emosııalyq kúızelister, psıhologııalyq faktorlar, otbasy problemalary, qarjy tapshylyǵy jáne t.b.) biz joǵaryda úlgi ete aıtqan adamdardyń basyna túsken qıyndyqtardyń janynda túkke turǵysyz sekildi. Osyndaıda Allaǵa degen senimin, ımandylyq kúshin, salt-dástúr tyıymyn tý etip, qandaı qıyndyq kórse de moıymaı, erik-jigerin tanytyp júrgenderge razy bolasyń.
Qazirgi tańda tıisti organdar tarapynan sýısıdtiń arynyn basý amaldary qolǵa alynyp jatqanymen, olardyń oń áseri tómen. Máselen, bilim berý júıesinde 7 myńnan astam pedagog-psıholog kúndelikti ómirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalarǵa kómek kórsetedi. Alaıda olardyń basym bóligi sheteldik, onyń ishinde batystyq tanym-túsinikke, oılaý júıesine negizdelgen teorııalardan, zertteýlerden, tujyrymdardan, ateıstik kózqarastarǵa shyrmalǵan ıdeıalardan sýsyndaǵan. Olardyń osyndaı bilim-biligi qazaqstandyq áleýmetke, qazaq qoǵamyna zııanyn tıgizbese, biz kútkendeı paıdasyn bermeıdi desek, qatelespespiz. Sondyqtan otandyq pedagog-psıhologterdiń batystan kelgen teorııalar men tujyrymdardyń, kózqarastardyń jetegine kózsiz erip ketpeý jaǵyn oılastyra otyryp, shyǵys danalyǵynan, halqymyzdyń ulttyq qundylyqtarynan, salt-dástúrinen, halyqtyq pedagogıkadan jaqsy deńgeıde habary bar mamandar daıarlaý máselesin qolǵa alǵanymyz jón. Mundaı mamandardyń dinnen de bilgeni mol bolǵany óte mańyzdy. О́ıtkeni sýısıdke qarsy kúreste ımamdardyń áleýetin paıdalaný da qajet bolǵanymen, olardy qosymsha tirek ete otyryp, negizinen, din salasynan habary mol psıholog mamandardyń qyzmetin paıdalanǵan oryndy. О́ıtkeni olar arnaıy shtattar negizinde tıisti oryndarda jumys isteıdi. Naqtylaı aıtqanda, biz sýısıdke qarsy is-qımylda jaqsy nátıjege qol jetkizý úshin pedagog-psıhologterdiń qyzmetine súıengimiz kelse, aldymen olardyń jan dúnıelerin, bilim-biligin, rýhanı ustanymyn batystyq emes, óz qoǵamymyzdyń bolmysyna, óz halqymyzdyń qundylyqtaryna sáıkestendirý jaǵyn oılastyrǵanymyz jón. Sol úshin bolashaq pedagog-psıholog mamandardy daıarlaý, bul baǵyttaǵy semınar-trenıngterdi ótkizý isin ulttyq bolmys, kózqaras aıasynda uıymdastyratyn ýaqyt keldi.
Ádette, halyqtyq sanada sýısıdtiń beleń alýy eldegi áleýmettik-turmystyq jaǵdaıdyń tómendigimen baılanystyra qarastyrylady. Shyn máninde, muny durys kózqaras deý qıyn. О́ıtkeni birinshiden, halqymyzdyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy talaı elden joǵary bolmasa tómen emes. Ekinshiden, halqynyń aýzynan aq maı aqtarylyp otyr dep eseptelinetin elderde de ózine ózi qol salýshylar sany damýshy ne damýy kenjelep qalǵan memleketterdikinen áldeqaıda kóp. Mysaly, sońǵy kezderi Majarstan, Fınlıandııa, Estonııa, Lıtva, Latvııa, Germanııa, Aýstrııa, Shveısarııa, Nıderland, Japonııa syndy memleketterde «sýısıd sındromy» asqynyp tur. DDU sýısıd kedeı elderde emes, damyǵan elderde kóp tirkeletinin aıtýda. Bul tusta ózine ózi qol salý sındromynyń órshýin materıaldyq turǵyda az qamtamasyz etilýden emes, qoǵam músheleriniń rýhanı jutańdyqqa dýshar bolýynan izdegen jón sekildi. Naqtylaı aıtqanda, mádenı-rýhanı qundylyqtar shetke ysyrylǵan jerde adamdardyń ómirge degen qulshynysy tómendep, basyna túsken kez kelgen isti taqsiret sanap, odan ólim arqyly qutylyp ketý ádisine júgingisi kelip turady. Ataqty áleýmettanýshy Emıl Dıýrkgeım «Qoǵamdyq qarym-qatynas álsiregen jáne adam boıyndaǵy senim men rýhanı qundylyq joıylǵan jerde sýısıd kóbeıedi», depti.
Mamandardyń zertteýine qaraǵanda, ózine ózi qol jumsaý áreketi kóbine ateıster arasynda kóp kezdesetin kórinedi. Onyń sebebi – dinsizderdiń Allaǵa jáne aqyretke ıman keltirmeýlerinde. Osy arada bir kóńil aýdararlyq jaıt, halqy Islam dinin jappaı ustanatyn elderde sýısıd óte tómen: 100 myń adamǵa shaqqanda 0,1 adam. Al ózge dinderdi ustanatyn qoǵamdarda bul sındrom joǵary: 100 myń adamǵa 11,2 adamnan keledi.
Iá, sýısıdke barlyq dinder qarsy. Solardyń ishinde Islam dininiń ózine ózi qol salý áreketine degen ustanymy óte qatal. Sondyqtan da sýısıd máselesiniń sheshimin Islam dininen izdeý tıimdi sııaqty. О́ıtkeni ózine ózi qol jumsaý – Islamda óte aýyr kúná. Bul Jaratqannyń peshenege jazǵanyna qarsy shyǵý. Alla taǵala «Sondaı-aq bir-birińdi (óz-ózderińdi) óltirmeńder. Shúbásiz, Alla senderge óte meıirimdi. Kimde-kim osy aıtylǵandardy qasaqana istep, shekten shyǵyp, ózine hám ózgelerge qııanat jasaıtyn bolsa, biz ony shyjǵyryp azaptaý úshin alapat otqa tastaımyz. Bul Alla úshin op-ońaı» (Nısa, 29-30), deıdi.
Negizinde, ózin ózi óltirý – kóbine asqynǵan egoısterdiń isi. Ondaılar ózgeni emes, ózin ǵana oılap, basyna túsken isten ólim arqyly azat bolýdy ǵana oılaıdy. Olar sońynda ańyrap qalatyn ata-anasyn, baýyrlaryn, et jaqyndaryn qaperine de almaıdy.
Islam dini ómirdegi qıynshylyqtardy jaı ǵana synaqtar dep túsindiredi, onyń artynan jaqsylyq bolatynyn uqtyrady. Bul óz kezeginde Alladan úmit úzdirmeıdi, sabyr saqtatady, ózin ózi óltirýden tyıady.
Elimizde atalǵan jaǵymsyz úrdistiń beleń alýyna burynǵy ateıstik qoǵamnyń saldarlarynyń azaımaı otyrǵany, qoǵamdaǵy rýhanı jutańdyq jáne Islam dininen habarymyzdyń azdyǵy áser etip otyr. Sol úshin elimizde osy baǵytta jan-jaqty zertteýler júrgizý qajettigi aıqyn kórinip tur.
Sýısıd qurbany bolǵandardyń joıdasyz amalyna, ózine ózi qol salýǵa boı aldyrǵandardyń áreketterine olardyń ata-analary, muǵalimderi, kórshileri, birge júrgen joldastary jáne osynaý qaterli úrdisti aýyzdyqtaı almaǵan memleket te jaýapty. Memleket qoǵamdy sýısıd sındromynan «emdeý» isin óz deńgeıinde uıymdastyrýy qajet.
Bizdiń qoǵamda Islam dini keń taraǵan. Bul – bizdiń baǵa jetpes múmkindigimiz. Biraq osy qolda bar áleýetti tıimdi paıdalaný isinde kinárattar bar. Osy kináratty joıý basty mindetterdiń biri bolýǵa tıis.
Iá, bizdiń ata-babalarymyz ózine ózi qol salǵandarǵa salqyn ári teris qaraǵan. Olardyń múrdeleri bólek kómilgen degen sóz bar. Basqa elderde de, máselen, Grekııada ózin ózi óltirgen adamdardyń máıitin órtep jiberetin bolǵan. О́tken ǵasyrlarda Eýropanyń birqatar memleketinde ózin ózi óltirgen adamdardy dinı kózqaraspen qylmyskerler dep eseptegen eken. Búginde basqasyn aıtpaǵanda, qoǵamymyzda sýısıdpen ólgenderge degen kózqaras aıqyn emes. Mundaı sanattaǵy qazany tabıǵı nemese túrli sebeptermen bolǵan qazamen qatar qarastyramyz.
Qaıdan engeni belgisiz, el ishinde sýısıdke barǵandardyń janazasy shyǵarylmaýy kerek degen sóz jıi aıtylady. Shyn máninde, solaı ma? Olardyń janazalary oqylyp jatyr. Muny keıbir aǵaıyn ımamdardyń sharıǵat talabyn buzýy dep qaraıdy. Shyn máninde, bulaı topshylaý durys emes.
QMDB Sharıǵat jáne pátýa bólimi meńgerýshisiniń orynbasary Hasan Amanqul: «Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy shyǵarǵan «Janaza jáne jerleý rásimderi» kitabynda ózin ózi óltirgen adamnyń janazasy týraly bylaı delingen: «Adam balasynyń óz ózine qol jumsaýy – adamdyq turǵydan da, din turǵysynan da úlken kúná. О́ıtkeni jan – Allanyń adam balasyna bergen eń qasıetti amanaty. О́z ómirin qııý – sol amanatqa jasalǵan qııanat ári úlken kúná. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) kóptegen hadıste ózine qol jumsaǵan adamnyń úlken kúnáǵa batatynyn, tozaqta azap shegetinin aıtqan. О́zine qol jumsaý burynǵy úmbette de tyıym salynǵan. Bir hadıste: «Sizderden burynǵy úmbetter arasynda jaralanǵan bir adam aýrýyna shydaı almaı qolyn pyshaqpen kesip, qan toqtamaı qansyrap óldi. Sonda Alla taǵala: «Qulym men bergen janymdy qoldan aldy. Men oǵan jumaqty haram (maqurym) ettim», degen. О́zin ózi óltirgen adamnyń janazasyn Paıǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) oqymaǵandyǵy aıtylady (Múslim rıýaıat etken). Alaıda sahabalarǵa ózin ózi óltirgenge janaza namazyn oqýǵa tyıym salmaǵan. Sondyqtan burynǵy ýaqytta bizde kúnániń aýyrlyǵyn bildirý ári basqalarǵa sabaq bolý maqsatynda ózine qol jumsaǵan adamdardyń janazasy oqylmaǵan. Al búginde QMDB mundaı janazalardy kóp adam jınamaı, barynsha tezirek ótkizý kerektigin aıtady. Bul da jastarǵa jáne rýhanı óresi tómen kisilerge ǵıbrat bolary anyq», deıdi.
Qalaı desek te, qoǵamymyzda ózine ózi qol salý sındromyn boldyrmaý mańyzdy. Bul jalpyhalyqtyq mindet ekenin qaperden shyǵarmalyq.
