Osy otyz jyl ishinde qazaq qalamgerleri oqyrman súıip oqıtyn tańdaýly shyǵarmalar jazdy, olardyń qalamy ult ádebıetiniń damýyna kúsh qosty. Ábish Kekilbaev, Muhtar Maǵaýın, Qabdesh Jumadilov, Ákim Tarazı, Tólen Ábdik, Tynymbaı Nurmaǵanbetov bolyp jalǵasyp kete beretin esimder ult oqyrmandaryna máńgilik azyq bolarlyqtaı kórkem eńbekter syılady. Olardyń jazǵan ár shyǵarmasy táýelsizdikke qoly jetken qazaq halqynyń keshegi ótken tarıhyn túgendep, erteńgi ómirine degen úmitin nyǵaıtty.
Qazaq jazýshylarynyń qara shańyraǵy sanalatyn Qazaqstan Jazýshylar odaǵy da bul turǵydan qalamgerlerimizge uıytqy bola bildi.
Bul uıymnyń ádebı baılanystar barysyndaǵy istegen izgi sharýalary birshama kóp. Aıtalyq, 2018 jyldyń 20-21 qyrkúıek aralyǵynda Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazirgi zamanǵy sóz energııasy» atty Eýrazııalyq ádebı forýmyn ótkizdi. Forýmǵa Ulybrıtanııa, Germanııa, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Latvııa, Majarstan, Polsha, Moldova, Armenııa, Ýkraına, Bolgarııa, Mońǵolııa, Ázerbaıjan jáne ózge de memleketterdiń qalamgerleri qatysty.Elordada uıymdastyrylǵan bul ádebı forýmda jan-jaqty ádebı baılanys, ózara túsinistik, aýdarma máselesi sııaqty túıtkilder talqylandy.
Al 2019 jyldyń 4-6 qyrkúıek kúnderi Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiliginiń jáne Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen Nur-Sultan qalasynda Azııa elderi qalamgerleriniń I forýmyn ótkizdi. Tuńǵysh ret uıymdastyrylǵan bul forým Azııa kontınentinde ornalasqan elder arasyndaǵy ádebı-mádenı baılanystardy nyǵaıtý, odan ári damytýmen qatar elimizdiń búgingi keskin-kelbetin, Qazaqstannyń ádebıetin, rýhanı qundylyqtaryn ózge elderge tanystyryp, ádebı úderistiń damýyna qatysty Azııa elderimen tájirıbe almasý syndy birqatar maqsat-mindetti negiz ete otyryp uıymdastyryldy. Azııa elderi qalamgerleriniń I forýmyna 44 memleketten álemge bedeldi halyqaralyq syılyqtardyń júldegerleri, ulttyq, memlekettik syılyqtardyń laýreattary hám Jazýshylar odaǵy men assosıasııalarynyń tóraǵalarynan quralǵan 100-ge jýyq aqyn-jazýshy men elimizdiń túkpir-túkpirinen shaqyrylǵan 50-den astam qalamger bas qosty. Olardyń arasynda Nobel syılyǵynyń nomınanttary, Býker jáne ASEAN syılyqtarynyń laýreattary bar. Osy forýmǵa qonaq retinde qatysqan arab jazýshysy Ibragım Násirolla: «bul forým qalamgerler úshin óte mańyzdy, osy múmkindik arqyly alýan ult jazýshylary bir-birimen tanysyp, pikir almasýy – eń basty jetistik bolyp tabylady. Biz bir-birimizden óte alysta, Azııanyń ár qıyrynda turǵanymyzben, maqsatymyz bir. Ol – jaqsy shyǵarma jazý», degen oıyn aıtsa, al Ońtústik Koreıadan kelip qatysqan aqyn Ko Yn: «Nur-Sultan – álemdik astanalardyń ishinde jasy, tipti óte jasy», dep elordamyzǵa degen baǵasyn, áserin aıtqan edi. Ol qazaq aqyn-jazýshylary arasynan uly Abaıdyń shyǵarmalaryn oqyǵanyn sóz etti.
Táýelsizdik jyldaryndaǵy ádebıettiń deńgeıin kóterý úshin jasalǵan mańyzdy qadamnyń taǵy biri – qazaq qalamgerleriniń týyndylaryn alty tilge aýdarý jobasy bolmaq. Bul joba Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bastamasymen «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda júzege asty. Atalǵan joba táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq ádebıeti men mádenıetin, mýzykasy men beıneleý ónerin, horeografııa, kıno jáne teatr salasyndaǵy jetistikterin álemge tanytýdy basty maqsat etti.
Poezııa jáne proza jınaqtarynyń tanystyrylymyna osy jobaǵa qatysqan Ulybrıtanııa, Ispanııa, Fransııa, Reseı, Qytaı, Mysyr jáne Taıaý Shyǵys elderi aýdarmashylary men ádebıettanýshylary, baspa uıymdarynyń ókilderi elimizge kelip, avtorlarmen kezdesip, tyǵyz baılanysta jumys istedi.
Sol kezdegi Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasyn iske asyrýǵa jaýapty jumys tobynyń jetekshisi Aıda Balaeva atalǵan joba týraly: «Qazaq ádebıetiniń úzdik úlgilerin BUU-nyń 6 tiline aýdaryp, taratý – ult tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan, qazaq mádenıetin álemge tanystyrý turǵysynan teńdesi joq bastama» degen bolatyn. Ádebıetke kóńil bólýdi maqsat etken joba qazaqstandyq 60 avtordyń jurt súıip oqıtyn shyǵarmalary álemniń 6 tiline aýdarylyp, sol tilderde jumys isteıtin eń bedeldi baspalardan kitap bolyp shyǵyp, 5 qurlyqtaǵy 90-nan asa eldiń joǵary oqý oryndary, kitaphanalary men ǵylymı ortalyqtaryna taratyldy.
Osy joba barysynda aýdarma sapasyna nazar aýdarý túıtkildi máseleniń biri boldy. Qazaq avtorlarynyń shyǵarmalaryn 6 tilge aýdaratyn sheteldik aýdarmashylar men baspagerler Qazaqstanǵa arnaıy kelip, elimizdiń tarıhymen, mádenıetimen tanysty. Aıtalyq, Ulybrıtanııa, Ispanııa, Reseı, Fransııa jáne Qytaı elderinen kelgen aýdarmashylar qazaq jazýshylarymen jeke-jeke kezdesip, ózara suhbattasyp, aýdarma barysynda týyndaǵan suraqtarǵa jaýap izdedi. Bul kezdesý – aýdarmany túpnusqa mátinge meılinshe jaqyndatyp, aýdaratyn shyǵarmalardyń kórkemdik óresin bıiktetýge jaqsy múmkindik boldy.
Osy joba jetistikteriniń biri qazirgi qazaq ádebıeti shyǵarmalaryn aǵylshyn tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne taratý jumysy Kembrıdj ýnıversıteti baspasynyń qatysýymen júzege asqandyǵy edi. Kúlli álemge tanymal ýnıversıtet baspasy atalǵan jobaǵa myqty aýdarmashylar men tanymal ádebıetshilermen birigip jumys istedi. Al ıspan tiline aýdaryp, shyǵarýǵa Ispanııa Mádenıet mınıstrligi qoldaý kórsetip, «Servantes ınstıtýtynyń» keńesi boıynsha kitaptardy basyp, taratýǵa ádebı aýdarmaǵa mamandanǵan Visor baspasy jaýapty boldy. Fransýz tilindegi aýdarmasyn isteýge Parıj qalasynyń merııasy qamqorlyq jasap, jınaqtardy shyǵarý «Mıshel de Mol» atty bedeldi fransýz baspa úıine berildi. Al orys tilindegi aýdarma men ádebı redaksııa jumysyn úılestirýge Reseı Jazýshylar odaǵynyń máskeýlik uıymy uıtqy bolyp, jınaqty basyp shyǵarý men taratýǵa M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń baspasy nıet bildirdi. Atalǵan antologııany qytaı tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne taratýǵa Qytaı Halyq Respýblıkasynyń «Ulttar baspasy» óz moınyna aldy. Arab tiline Egıpet Arab Respýblıkasynyń Mádenıet jáne bilim ortalyǵynyń qoldaýymen Taıaý Shyǵys elderine tanymal MediaHub baspasy jumys istedi. Bunyń ózi qazirgi ádebıetimizdi nasıhattaý úshin jasalǵan naqty qadamdar deýimizge ábden bolady.
Cambridge University Press delegasııasynyń jetekshisi Djeın Mann osy joba týraly: Qazirgi ýaqytta ulttyq reformalar ózderin basqalardan ereksheleý baǵytynda júredi. Biraq Qazaqstan tek qana bilim salasynda ǵana emes, «Rýhanı jańǵyrý» sııaqty memlekettik baǵdarlamalardy iske qosý arqyly da qazaq qoǵamynyń bet-beınesin qalyptastyrýda jańa sıpat aldy. HIH ǵasyrdaǵy aǵylshyn aqyny ári synshysy Metıý Arnold aıtqandaı: «Mádenıet – álemge sózimizdi, oıymyzdy jetkizip, rýhanı kemeldenýdi izdeýdiń bir joly». Birneshe aı buryn Londonda alǵash ret qazirgi qazaq óneriniń kórmesi ótti. Bul óte keremet kórme boldy. О́ıtkeni biz odan ulttyń qazirgi mádenıeti men bet-beınesi óz shekarasynda shektelip qalmaı, álemdik keńistikke erkin shyqqanyn kórdik. Osy sııaqty qazaq ádebıeti de óz shekarasynda shektelmeı álem tilderine aýdarylyp jatyr. Ulttyq aýdarma bıýrosynan qazaq ádebıetin aýdarý týraly usynys túskende, biz qýana kelistik» dep atap kórsetti. Bizdiń eldiń ádebıetke degen yqylasy jóninde sheteldik mamandar joǵary baǵa berip jatqanynyń ózi bir jetistik bolmaq. Osy joba barysynda joǵaryda biz aıtyp ótken aýdarma, basyp shyǵarý, taratý, nasıhattaý jumystaryna jalpy 70-ten astam maman tartyldy. Joba Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysy boıynsha «Ulttyq aýdarma bıýrosy» qoǵamdyq qorynyń úılestirýimen júzege asqanyn aıta ketken durys.
Adamzat oıshylynyń biri sanalatyn Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyq mereıtoıy aıasynda Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen uly aqyn, oıshyl, aǵartýshynyń shyǵarmalary álemniń 10 tiline aýdaryldy. Atap aıtsaq, Abaı shyǵarmalary aǵylshyn, arab, qytaı, ıspan, ıtalıan, nemis, orys, túrik, fransýz jáne japon tilderinde sóıledi. Aýdarma jınaqtarǵa aqynnyń 145 óleńi, 3 poemasy men 45 qara sózi endi. Bul da táýelsiz eldiń ádebıeti men mádenıetine degen yntasynyń bir kórinisi.
Memlekettiń qoldaýymen sheteldegi tańdaýly shyǵarmalardy qazaq tiline aýdarý jumysy da jandanyp keledi. Sheteldik ádebıetshiler qaýymy men joǵary oqý oryndarynda moıyndalǵan álem ádebıeti teorııasynyń negizi eńbegi retinde sanalatyn «Ádebıet teorııasy» kóp tomdyqtary qazaq tiline aýdarylyp, ult ádebıeti men onyń oqyrmandaryna ózgeshe jańalyq syılady. Bul eńbekterde sheteldik 75 avtordyń shyǵarmalaryna taldaý jasaı otyryp, álem ádebıetiniń jalpy teorııasy túsindirgen. Osyndaı tańdaýly oqýlyqtyń ana tilimizde sóıleýi de búgingi ádebıetimizdiń damýyna kúsh ústine kúsh qospaq. Árıne, bul jobanyń júzege asýyna da memleket tarapynan qoldaý kórsetilgen.
Ordaly eldiń ótken osy otyz jyly tynysty da yrysty kezeń boldy. Ádebıetke degen ynta kúsheımese, sýyǵan joq. Qazaq qalamgerleri táýelsiz eldiń tuǵyrynda tyń tebin baıqatyp, oıdaǵy jaýhar dúnıelerin qaǵazǵa túsirip, oqyrmanǵa usynýda. Oqyrman sany da óspese, óshken joq. Budan bylaıǵy jerde Táýelsizdik órken jaıǵan elde ádebıettiń de órisi keńeıe bermek.
