Kóne eskertkishter kózden tasa qalýda

Sondaı-aq Taraz qalasyndaǵy Ha­san Bekturǵanov, Aleksandr Pýsh­kın, Asan­baı Asqarov kósheleriniń boıyn­daǵy ǵımarattardy da tarıhtan tamyr tartyp, ótken shaqtan syr shertip turǵan baǵa jetpes jádigerler qatary­na jatqyzýǵa bolady. Salynǵanyna al­dy bir ǵasyrdan asqan nysandar kóne shahardyń sol kezdegi sáýlettik kel­betin aıshyqtap, kórkem keńistigin kóz aldy­myzǵa ákelip turǵandaı áser qaldyrady.

Máselen, Pýshkın kóshesindegi eń kóne ǵımarat 1898 jyly salynǵan. Bul tarıhı nysan kópes Gýbanovtyń azyq-túlik dúkeni bolǵan. HH ǵasyrdyń bas kezindegi qoǵamdyq ǵımarat sıpatynda saqtalǵan birden-bir saýda orny. Búginde bul ǵımarat «Býkınıst» kitap dúkeni retinde jumys istep tur. Al 1907 jyly akademık K.I.Skrıabınniń úıi retinde salynǵan ǵımarat ta áli bar. Atalǵan nysan keńes kezinde ekskýrsııalyq ny­san retinde Búkilodaqtyq týrıstik mar­shrýtqa engizilgen. Bul nysan búgingi Asqarov kóshesinde tur. Sol sııaqty, qazirgi Pýshkın kóshesinde 1910 jyly saýda uıymy retinde salynǵan dárihana ǵımaraty ornalasqan. Al Áýlıeata kezeńindegi turǵyn úı sáýlet óneriniń eskertkishi bolyp sanalatyn tarıhı ǵımarat sol kezdegi «Sovremennık» koo­peratıvi retinde 1910 jyly salyn­ǵan. Sonymen qatar bul kóshelerde 1904 jyly salynǵan mal dárigerlik dárihanasynyń, 1910 jyly salynǵan №1 qalalyq monshanyń ǵımaraty jáne ózge de tarıhı nysandar bar. Atalǵan ­tarıhı eskertkishter negizinen «Áýlıeata» ke­zeńine jatqyzylady. Búginde Taraz qala­syndaǵy Bekturǵanov, Pýshkın, Asqa­rov kóshelerinde ornalasqan XIX-XX ǵasyrdyń basynda salynǵan osyn­daı 24 mádenı eskertkish bar. Atal­ǵan aýmaq «Kóne Taraz» qalashyǵy aýma­ǵymen shektesedi. Alaıda qazirgi kez­de shahardaǵy birqatar tarıhı nysan­dardyń tozyǵy jetip tur. Osy kúnge deıin ýaqyttyń daýyly men jaýynyna tótep bergen ǵımarattardyń syrt­qy sylaǵy túsip, ishi opyrylyp, tip­ti qulaýǵa aınalǵan. Memlekettiń qorǵa­ýynda turǵan keıbir nysandar endi qa­zir qaraýsyz qalǵandaı kúı keship tur. Máselen, búgingi Bekturǵanov kóshesinde orna­lasqan bir kezdegi kópester úıi bol­ǵan ǵımarattyń toz-tozy shyqqan. Tipti bul oryn qańǵybastardyń mekenine aınalyp úlgergen. Nysannyń qabyrǵasynda «Áýlıeata kezeńindegi arhıtektýralyq eskertkishi memleket qorǵaýynda» degen jazý bolǵanymen, onyń qorǵalyp turǵan syńaıy baıqalmaıdy. Kóńilden umyt, kózden tasa qalǵan eskertkishti elep jatqan da eshkim joq.

Ákimderdiń óńirdi damytý týraly túr­li jıyndarynda «Áýlıeata» kezeńine jatatyn eskertkishter turǵan aýmaqty abattandyrý jaıly aıtylǵanymen, ol is júzinde oryndalmaı keledi. Byl­tyr Taraz qalasynyń ákimi Erjan Jylqybaev tıisti azamattardy jınap, osy máseleni kóterip edi. Biraq sodan beri bir jyl ótse de, qalpyna kelgen nysan kórinbeıdi. «Bul nysan memleket tarapynan qorǵalyp emes, qorlanyp tur. Osy jaıdy qala ákimi Erjan Jyl­qybaev ardagerler ókilderimen kez­desip, áńgimeleskeninde eks-senator Aleksandr Savchenko alǵash aıtyp edi. Odan beri arada on aı ótipti. О́zgergen eshteńe joq. «Baıaǵy jartas, sol jartas» kúıinde. Mańaıynan ary-beri ótip júrip, bul úıdiń qańǵybastar baspanasyna aınalyp úlgergenin, tipti ishki qabyrǵasy tolaıym qulap qalǵanyn baıqadyq. Shynyn aıtqanda, ákimniń aqsaqaldarmen aqyldasýyn jaqsylyqqa joryp, qalany kórkeıtý jolyndaǵy berekeli iske bilek sybana kirisetin-aq shyǵar dep kútken edik», deıdi qala turǵyny Baımahanbet Ahmet. Sol jerde keleli keńes ótkenimen, keıinnen munyń sońy saıabyrsyp qalǵan. Kóne shahar tórindegi tarıhı nysandardyń búgingi jaı-kúıi osyndaı bolyp tur.

Jambyl oblystyq mádenıet, arhıv­ter jáne qujattama basqarmasynyń «Tarıhı-mádenı eskertkishterdi qorǵaý jáne qalpyna keltirý dıreksııasy» mekemesiniń dırektory Qýanysh Dáý­renbekov oblys ortalyǵyndaǵy bul nysandardyń shyn máninde tarıhı jádiger ekenin aıtyp, olardyń ókinishke qaraı, búginde jekeniń qolyna ótip ket­kenin jetkizdi. Sonymen qatar atal­ǵan ǵımarattardy abattandyrý jáne ınfra­qurylym jumystaryna qala ákimdigi jaýapty eken. Osy oraıda Taraz qala­lyq arhıtektýra bóliminiń basshysy Almasbek Bóbeev atalǵan másele jó­nin­degi jumystarǵa toqtaldy. «Taraz qala­synda arnaıy qorǵaýda turǵan 119 máde­nıet jáne sáýlettik eskertkish bar. Osy­ǵan oraı atalǵan aýmaqty qaıta qurý boıynsha eskızdik jobasy usynylyp otyr. Jobanyń jalpy uzyndyǵy 800 metrdi quraıdy. Bekturǵanov kóshe­sindegi ǵımarattardy sol baıaǵy kezdegi úlgisimen qaıta jobalaý jáne jol jıe­gindegi jaıaý júrginshiler joldaryn keńeı­tip, velojoldar salý josparlanyp otyr. Pýshkın kóshesiniń birjaqty jol bo­lýyna oraı joldyń bir bóligin «Kóne Taraz» kesheni aýmaǵyna deıin jal­ǵastyrý usynylýda. Sonymen qa­tar jobada kishi arhıtektýralyq for­malar, oryndyqtar, trenajerlyq ele­mentter qarastyrylǵan. Aldaǵy ýaqyt­ta joba júzege asqan jaǵdaıda bul qala turǵyndarynyń demalys orny­na aınalady. Taraz qalalyq turǵyn jaı-kom­mýnaldyq sharýashylyq, jolaý­­shylar tasymaly jáne avtomobıl jol­dary bóliminiń tarapynan joba­lyq-smetalyq qujattary ázirlenip, al­daǵy ýaqytta qurylys-montajdaý jumys­taryna jergilikti bıýdjetten qara­jat qarastyrylyp, tıisti jumystar júrgi­ziletin bolady», deıdi bólim basshysy.

Qazirgi kezde tarıhı Taraz qalasyn abattandyrý jóninde birqatar joba qolǵa alynýda. Bir sózben aıtqanda, kóne shahardyń tarıhı-mádenı keńis­ti­gin qaıta jańǵyrtyp, tutas galereıa­syn jasaý jospary tur. «Áýlıeata» kezeńine jatatyn kóne nysandardyń endi ózine de, aýmaǵyna da abattandyrý jumystaryn júrgizip, týrıstik ortalyqqa aınaldyrsa, Tarazdyń sáý­le­ti budan da artyp, kelbeti odan ári aıshyqtala túsetin edi...