Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bul kúnde esimi jıi atala bermeıtin jampoz aqyn Jaqan Syzdyqov sonaý 1927 jyly jaryq kórgen «Áli qarttyń áńgimesi» men 1927 jyly basylyp shyqqan «Maıkól tamy» dastandarynda revolıýsııadan burynǵy qazaq kedeıleriniń aıanyshty da aýyr turmysyn shynaıy sýretteıdi. Biz bul joly «Áli qarttyń áńgimesi» poemasyndaǵy qıly-qıly kezeńder, aýmaly-tókpeli zamandaǵy sumdyq asharshylyq, tórtkúl dúnıeni tegis jalmaǵan jut zapyrany kilkildep turǵan sherli shyǵarmaǵa toqtalmaqpyz. Zamanynda oqý quraly retinde paıdalanylǵan bul týyndynyń keler urpaq tárbıesindegi orny erekshe.
Álqıssa. Poema keıipkeri kópti kórgen Áli qarttyń áńgimesi arqyly jaraly jyldar jylnamasy, ashtyq jyldaryndaǵy azap órbıdi. Avtor «el ishinde syr da kóp, syry tereń jyr da kóp, sonyń birin jyrlaıyn! Aýyl qarty Áliniń, kópti kórgen káriniń áńgimesin tyńdaıyn» dep sabaqtalar sóz, aıtylar aqıqattyń óriler órisin aıqyndap alady. Aldymen qyraýly qys qasireti, odan sońǵy aqsúıek jut. Adam qolymen jasalǵan, Alash balasyna tóngen náýbet. Altaıdan Atyraýǵa deıingi ushqan qustyń qanatyn, júgirgen ańnyń tuıaǵyn tozdyratyn Uly dala alapat ashtyqqa ilingeli tur. Tula boıy titirkenip, seskenip selt etpegen jan joqtaı.
«Keshegi ashtyq bolǵanda,
Adam júzi solǵanda.
Kimder asyp-saspady,
Esi ketip, jańylyp,
Sapyrylyp, sabylyp,
Kimder aıaq baspady.
Jutqa salyp ylańyn.
Oınatyp, jyn-boranyn,
Kimge zárin shashpady.
Talaılary arandap,
Surqııa ashtyq jalańdap,
Kimge aranyn ashpady?»
«Áli qarttyń áńgimesi» sum zamannyń surqyltaı náýbeti týraly ashy syrdy aqtaryp sala beredi. Saryarqany jaılaǵan, syńsyǵan eldiń tórt túligi túgelge jýyq ıt-qusqa jem bolǵan. Tipti jaılaýdaǵy úıir-úıir jylqydan tigerge tuıaǵy qalmaǵan. Qalǵanynyń quny bir tilim nan. Mal túgili adam ıt-qusqa jem bolyp jatyr. О́zek jalǵar azyq kórse, bir-birin talap-jeýge taıaý turǵan, ashtyqtan ábden keýip, isip bara jatqan beıkúná jurt seńdeı soǵylysyp, aıdalada qańǵyryp qalǵan. Áli qarttyń aıtýyna qaraǵanda, bir japyraq «qyzyldy» neshe kúndeı nár qylǵan, býyn býyp, ál ketken, álmen birge jan ketken.
Meshin jyry – aýyr jyr. Endi bir kezek Saǵynbaı esimdi azamattyń basynan keshken, kátepti qara narǵa júk bolar qasiret baıandalady. Jumyryna juq bolar adal dám taba almaı, Saǵynbaı balasyn ertip shyǵady. Ekidegi bala. Esimi Ádil. Anasynyń esimi Jańyl. Júrekteri úzilip, ashtyqtan qaraýytqan ash kózderi súzilip, ilbip keledi. Tamaq tabar jer bar ma?! Meńireý, jazyq, sary dala. Sary dalany ashtyqtyń aıaýsyz sheńgeli qursaýlaǵan. Eki kózden jas aǵyp, eki aıaqty tas tilip, ilbip kele jatyp kórgeni aqsúıek bolǵan meńireý. Avtor bylaı deıdi:
«Sasyp, qurttap, shirigen,
Jıdip, borsyp, irigen.
О́limtik boldy tamaǵy,
Bezip týǵan baýyrdan,
Tamaq úshin aýyldan,
Saǵynbaı kezdi dalany».
Aldy jar, arty soqpaq. Bas saýǵalap qaıda barsa da kórgen kúni osy. Dalanyń súreńsiz sýreti adam janynyń amalsyzdan qýarǵan, úzilýge taıaý turǵan úmitsiz kúnin kórsetetindeı. Jer ústinde kózge qarasyn shalynbaǵanymen, zeńgir aspanda noqattaı bolyp jalǵyz qus ushyp júr. Qanǵa meltektep toıǵan. Ash, aryq, aram ólgen mal men jannyń múrdesine. Endi birde qara bulttaı qaptaǵan qasirettiń qarasyny ispetti álgi qus alǵa bir qadam attaýǵa áli qalmaǵan Saǵynbaıdyń sýsyldap ústinen ushyp ótedi. Beınebir Alash balasynyń basyna tóngen náýbettiń kóleńkesi ispetti. Ozbyrlyq pen obyrlyqtyń aıaýdy bilmes, sezimnen ada kórinisindeı.
Qýat kemigen, ál quryǵan. Saǵynbaı ishteı altyn besik aýyly men aǵaıyn-týys baýyrymen qoshtasady. Birese Jańylyn súıedi, endi birde Ádilin. Aıdalada ıt pen qusqa jem bolyp óletin boldyq qoı dep zarlaıdy. Saǵy synǵan Saǵynbaıdyń zar ılegen daýysyna Jańyl da qosylady. Saǵynbaı da basqa laj joq.
«Jańylǵa tónip qarady,
Qýsyrylyp tanaýy,
Kóterip basyn alady.
Kógerip dene, buzylyp,
Kezerip erni, súzilip,
Eseńgirep qalady.
Jantalasqan ashýǵa,
Ashtyq zaryn basýǵa,
О́zinshe amal tabady.
Qımasa da, amal joq,
Sodan basqa tabar joq.
Jemek boldy balany».
Osy jerge kelgende tóbe shashyń tik turady. Sumdyq oqıǵalardyń kýási bolǵan surapyl jyldar týraly «Áli qarttyń áńgimesine» shúbá keltireıin deseń de, kónekóz qarııalar sybyrlap qana syr qylyp aıtqan qupııa syrdyń kúmánsiz bolýy da. Ashtyqtan aqyl-estiń aýysýy da ábden múmkin ǵoı.
«Ashtyq ajal kebin ǵoı,
Ashtyq essiz jebir ǵoı.
Shydatpady sabyrǵa,
Býyndy alyp dirildep,
Áldeneni kúbirlep,
Ý jaıyldy tamyrǵa».
Jaratqan ıe endi qaıtyp jalpaq álemge, aıaýly Alash balasynyń basyna bermesin dep tilek tiledik. Sanamyzǵa salmaq túsirip, ishki jan-dúnıemizdi iritip bara jatsa da shyǵarmany túgel oqýǵa tıistimiz. О́tkenniń shyndyǵyn bilýimiz kerek.
Uly dala qasiretke bógip jatyr. Onyń da qara topyraǵy qanǵa toıǵandaı. Japan túzde jalǵyz dán tappaı áli quryǵan, aqyl-esten ada Saǵynbaı bylaı deıdi:
«Tarshylyqty bir kórgen,
Shalǵaı qara kún kórgen.
Shyn joldasym sen ediń,
Jastan oınap-kúlisken,
Syryn túıip bilisken,
Saǵynbaıyń men edim.
Tiri júrsek ekeýmiz,
Oıǵa alǵanǵa jetermiz.
Kem bolmaspyz dep edim.
Aýyr kúnge jettik biz,
Qarmaǵyna iliktik biz,
Ashtyq ajal kemeniń.
Qımasaq ta amal joq,
Qımaıtuǵyn zaman joq.
Ádildi endi jer edim,
Ál jetkenshe qarmanyp,
Aıdalada sandalyp,
Taryltty ashtyq únimdi.
Mundaı kúıge túsirdi,
Kózden bir-bir ushyrdy,
Tamaǵy toq kúnimdi».
Saǵynbaıǵa qosylyp Jańyl jylaıdy, zarlaıdy. Tar qursaǵyn keńitken, tas emshegin jibitken Ádildeı botasy. Qalaısha dáti shydap, qoly barar. Aqyr sońynda ashtyq aran jeńgenshe, artyq edi ólgenim dep ah urady. Saı-súıegin syrqyratyp, Saryarqanyń doly jelimen qosylyp sarnaıdy. Eki kózden jas emes, qan aǵady. Amal joq, sarnaǵannan shara joq. Muńyn estir dala joq. Dala mylqaý, býaldyr saǵym ǵana áldeneni meńzeıtindeı.
Bala ananyń tynysy, bala ananyń qolqasy, qolqanyń jan ortasy. Qaıtip qoly kóterilmek. Zilmaýyr oılar tumshalap, barar jer, panalar oryn tappaǵan Jańyl kózdiń jasyn tyıa almaı, es-túsinen aıyrylyp, qulap túsedi. Qulaǵannan ne shara, aldaǵy kúnniń arbaǵany aýyr. Aldaǵy kúndi aıtasyz, sol sát, sol mezettegi ashtyqtyń azaby jan shydatar emes. Eki jasar Ádildi aldyna qoıyp, súıip-súıip alady. Birese esten jańylyp, birese júrek qaǵynyp, tula boıy jybyrlap, tóbe shashy shymyrlap, júregin azap tilgileıdi.
Jańyl jylap júrip asýǵa jetken. Ashy, qaıǵyly oı meńdegende eteginen ustap kele jatqan Ádilin joǵaltyp alady. Ana qaıǵysy eseleı túsken. Kúńirenedi, zarlaıdy. Álden ýaqytta qaıǵy bulty torlaǵan qara aspannan jemtik izdegen quzǵyn kózge ilingendeı. Kóziniń aǵy men qarasyn, baýyr eti balasyn ilip ketpedi me eken? «Jep qoıdy ma Ádildi, jegen shyǵar janymdy» dep júregi qabynady. Túrli qııal dert bolyp, dert emes-aý órt bolyp sandaltady. Aıaǵy jerge tımeı, júgirýmen bolady. Júgirip kele jatyp Saǵynbaıdyń qarasyn kóredi. Aspandaǵy bult emes, balany aldyna salǵan Saǵynbaı eken.
Búrkit kıikke túsipti. Kesh kórgen. Erterek kórse, Ádil aman qalar ma edi. Áli de kesh emes, jelkesin búrkit qıǵan kıikke jetse, ash ózekterin jalǵap, adam qataryna qosylyp ketýi ábden múmkin. Kıikke de jetti, ishtegi kúıikti de shyǵardy. Bar ýaıym sap bolǵandaı. Aýyzdary aqqa tıgendeı. Mine, úsheýi ilbip jaıaýlap keledi. Toq elge jetpekshi. Bir úmit, izgi úmit jetelep alǵan.
Oqyǵan saıyn adam janyn shyryldatyp, nala-muńǵa bóleıtin shyǵarmanyń sońy áıteýir shyraıly bitipti. Oǵan jetkenshe qanshama azap, ashtyqtyń saldarynan es ketip, jan shyqqan jaraly jyldardyń ashy zapyrany.
Sherli shyǵarmanyń sońǵy betin jaýyp jatyp, Alash balasy endi mundaı azap kórmese eken dep tileısiń. Shyn nıetińmen, bar peıilińmen. Al myna oqıǵany oqyrmannyń bilgeni durys. Oıyńdy on sanǵa bólse de tálim úshin taǵylymyn uǵý úshin. Iá, alapat ashtyq kimdi aıaǵan?!.
Kókshetaý
