Tóleýǵalı Ábdibekov týraly gazet-jýrnal betterinde buǵan deıin az jarııalanǵan joq. Erligi laıyqty dárejede elenbegeni san ret aıtyldy, jazyldy. Tarıhı ádildiktiń túbi ornaıtyny aqıqat edi. Uly Jeńis merekesiniń qarsańynda bul jańalyq Shyǵys úshin súıinshili boldy.
Qazaqtyń surmergeni laıyqty óz baǵasyn ala sala quttyqtap, týǵan-týystaryna habarlastyq, tarıhı derekterdi qaıta bir sholyp shyqtyq.
Fashısterdiń Tóleýǵalı Nasyrhanulynan seskengenderi sondaı, ony «Qara ólim» atap ketken eken. Atqan oǵy múlt ketpeýiniń sebebi, beıbit ómirde qarapaıym ańshy bolypty. Al soǵys aldyndaǵy kýrs onyń qabiletin odan saıyn shyńdaı túsken. Aınaldyrǵan eki jyl ishinde 400-ge taıaý fashıstiń kózin joıǵan. Onyń kózsiz erligi zamanynda radıodan jıi-jıi habarlanyp turǵanymen, ýaqyt óte umytyla bastaǵan. Umytyla bastaýy, týys aǵasy Kemelbaı Nasyrhanov repressııaǵa ushyraýymen baılanysty bolýy múmkin.
Tóleýǵalı Ábdibekov 1916 jyly Jarma aýdanynda týǵan. Ákesi Nasyrhan ulyn kishkentaıynan ańshylyqqa ilestire ala shyǵyp, myltyq ustaýǵa úıretken. Mergendik qanynda da bolsa kerek, qaraıǵan ańdy múlt jibermeıdi eken. Jas balanyń ákkiligine tis qaqqan ańshylardyń ózi tańǵalysypty. Keıin ol Ońtústik Qazaqstanǵa kóship, maqtashy bolyp jumys istegen. Jasy tola sala ásker qataryna shaqyrylyp, Otan aldyndaǵy boryshyn óteıdi. Áskerden kelgen soń ózi qyzmet etken keńsharǵa qaıta jumysqa ornalasady. Otbasyn quryp, balaly bolady. О́kinishtisi, eki balasy da erte qaıtys bolyp ketedi. Baýyr et balalarynan aıyrylǵan jastardyń kóz jasy keýip úlgermeı soǵys bastalyp ketedi. Buǵan deıin áskerı boryshyn ótegen T. Ábdibekov 1942 jyldyń mamyrynda Kalının maıdanyna attandy. Basshylar onyń quralaıdy kózge atqan mergen ekenin birden baıqap, mergenderdiń qataryna alǵan eken. Segizinshi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń quramynda bolǵan ol eki-aq jyldyń ishinde 397 fashısti jer jastandyrǵan.
Surmergen T.Ábdibekov sonymen qatar óz polkinde otyzdan astam mergendi daıarlaǵan. Ol mergender qanshama jaýdyń kózin joıdy, bir qudaıǵa aıan. Qalaı degenmen jarmalyq jaýyngerdiń Jeńiske qosqan úlesi ushan-teńiz.
Taǵy da ashyq ınternet kózderinen qarap otyrmyn: 1942 jyldyń 18 qyrkúıeginde «Otan úshin» gazetinde «Mergen Ábdibekovtiń esebinde. 102 gıtlerlik soldat bar» dep basylǵan eken. Sondaı-aq «meniń kózim kórip, qolym vıntovka ustap turǵanynda, fashısterge kún kórsetpeımin» dep pikir bildirgen eken mergen. Jalpy, 1942 jyldyń qorytyndy esebinde serjant Ábdibekovtiń 219 fashısti joıǵany týraly aıtylǵan. Sol ýaqytta onyń esimi maıdan dalasynda dúrkirep turǵan edi. Qazaqtyń surmergeni 1944 jyly 23 aqpanda jaý oǵynan qaza tapty. Onyń ózinde, qarsy oq atqan nemistiń mergenin atyp túsirip, esebin 397-ge jetkizgen. Tarıhı jazbalarǵa súıensek, Tóleýǵalı Ábdibekov oq tıgen maıdan dalasynda emes, gospıtalde kóz jumǵan. Jaýdy bas kótertpeı qyrǵan batyr Kalının oblysynda jerlenip, vıntovkasy shákirti Áshiráli Osmanolıevke tapsyryldy degen derekti kózimiz shaldy.
Serjant T. Ábdibekov qaza bolǵannan keıin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynylǵanymen, I dárejeli «Otan soǵysy» ordeni ǵana berilgen eken. Batyr ataǵyna ábden laıyq tulǵa ekeni BAQ betterinde qansha jazylǵanymen, osy kúnge deıin elenbeı keldi. Iá, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen batyr atamyz memleketten laıyqty baǵasyn aldy. Tarıhı ádildik ornady. Endi jaýyngerdiń ár erligin indete zertteı túsý kerek. Erteńgi urpaq umytpaýy úshin tabylǵan dáıekti derekter kitap bolyp qattalýy qajet. Kórkem fılm túsirilse de artyq etpeıdi. Fılm degendeı, Tóleýǵalı Ábdibekovtiń nemere qaryndasy Aıgúl Kemelbaeva kıno túsirýdi oılastyryp júr.
– Negizi Tóleýǵalı atamnyń aǵasynyń balasy. Nasyrhannyń nemeresi. Alaıda qujattarda Nasyrhanuly dep júr. Atamyzǵa «Halyq qaharmany» ataǵy berilgenine shyn qýandyq. Buǵan deıin ózim de zerttedim, jýrnalıster, jazýshylar qansha jazdy?! Tarıhı ádildiktiń ornaýyna áýeli qoǵamdyq pikir qalyptastyr dep aqyl-keńesin bergen Medeý Sársekege myń alǵys. Eń alǵash 2005 jyly Tileý Kólbaevtyń maqalasyn oqyp, zertteı bastadym. Oǵan deıin aıtylmaı kelgen edi. Maqalasynda Kemelbaı men Nasyrhan atamnyń esimderi júr. Tańqaldym. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵyna oraı atamyzdyń erligi týraly «Snaıper» degen áńgime jazdym. Áńgime eki bólip jazyldy. Ekinshisinde qosymsha tarıhı derekter qostym. Jumabek Ashýuly Podolsk arhıvinen anyqtama alyp berdi. Jýrnalıst Azamat Esenjoldyń maqalasynan tyń derekter taptym. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory Amantaı Shárip batyrdyń áıeli týraly málimetter jınastyrýǵa kómek etti. Tórebek Aıtpaev atalarynyń aty aýysyp ketkendigi jóninde aqparat aıtty. Endi kıno túsirgim keledi. Sebebi kıno arqyly jastar batyrdyń erligin tez qabyldaıdy. Jalpy, atamyzdyń batyrlyǵyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevqa jetkizýge úles qosqan Berik Ábdiǵalı, Erlan Qarınderdiń eńbegi zor. Ádildik bolsa, atamyz úsh márte Keńes Odaǵy Batyry ataǵyn alýy kerek eken. Eń bastysy, esimi endi óshpeıdi, – deıdi jazýshy, kınodramatýrg Aıgúl Kemelbaeva.
Batyrdyń nemere qaryndasy Aıgúl Kemelbaevanyń aıtýynsha, Tóleýǵalı Ábdibekovtiń negizgi týǵan jeri Abaı aýdany Qundyzdy aýyly eken. Asharshylyq jyldary taýdan asyp, Jarmaǵa jetip turaqtapty. Qalaı desek te, qazaqqa ortaq tulǵa. Ertedegi áskerı gazetterdi áli de qarap, erlikteri týraly zertteýimiz kerek. Áskerı erlikteri týraly derekterdiń biri, ári qundysy elimizge jetken. Onymen birge T.Ábdibekovtiń №2916 vıntovkasy áskerı tólqujatymen qosa jetkizilip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq memlekettik mýzeıine qoıylǵan.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
