Han Kene

Patsha ókimeti 1822-1824 jyldary Orta júz ben Kishi júzde engizgen basqarý erejeleri qazaq jurtynyń dás­túrli memlekettik júıesin joıyp, ornyna okrýgtik jáne shekaralyq bas­qarý mekemelerin ashty. Patsha ókimeti qazaqtyń shuraıly jerlerin tartyp alyp, Aqtaý, Aqmola, Qyzyljar, Kókshetaý, t.b jerlerge óktemdikpen bekinis, dýandaryn sala bastady. Imperııanyń ozbyr saıasatyna qarsy alǵashynda Abylaı hannyń urpaqtary Ǵubaıdolla sultan, keıinnen Qasym tóreniń uly Sarjan sultan bastap azattyq qozǵalysyn óristetti. Sarjan, Kenesary bastaǵan kóterilisshilerdiń tolqýy patsha ókimetiniń otarlyq saıasatyn jaqtaǵan opasyz sultandar men bılerdiń aýylyn shaýyp, Kókshetaý, Aqmola okrýgtik dýandaryn qurýǵa qar­sylyq qımylynan bastaý alyp údeı tústi. Kenesary han: «Kúnnen-kúnge bizdiń jerimizdi basyp alyp, óz bekinisterin soǵa bastaǵan patsha ákimshiligi halyqtyń ashý-yzasyn týdyrýda. Bul bizdiń keleshegimiz úshin ǵana emes, búgingi kúnimiz úshin de asa qaýipti», degen urandy hattaryn úzdiksiz taratty.

Barsha qazaqtyń bas adamdary bas qosqan 1841 jylǵy qyrkúıektegi qu­ryl­taıda Ulytaýdyń tústigi Arǵanaty taýy­nyń baýraıynda Kenesary aq kıizge kóterilip, han saılanyp, qazaq mem­lekettigi qalpyna keledi. 1844 jyly qazaq hany retine ony Orta Azııa bıleýshileri moıyndap, elshilerin tartý-taralǵysy­men jiberdi. Qazaq ordasynyń sońǵy hany, 1837-1847 jyldardaǵy ult-azat­tyq qozǵalysynyń kósemi, áıgili áskerı qol­­basshy, Shyńǵys hannyń jıyrma jetinshi urpaǵy, Abylaı hannyń neme­resi, Kenesary Qasymuly utymdy dıp­lomatııalyq kelissózder arqyly qys­qa merzimde qoldaýǵa ıe bolady. Ási­rese Buqara ámiri men Hıýa hany Kene­sarynyń kúresine dem berdi. Buqara ámiri Kenesaryǵa 60 myltyq, 15 zeńbirek, oq-saıman, al Hıýa hany 15 arǵymaq, 2 altyn er-turman, 2 zeńbirek, 2 túıe oq-dári jáne kele-kele túıeler bergen degen derek bar.

Kenesarynyń kóterilisin qarýdyń kúshimen basa almaıtynyn túsingen patsha ókimeti onymen kelissóz júrgizip, aılakerlikpen shyrǵalaǵysy da keledi. Bul mezette Kenesary beıbit bitim arqyly basqynshylar basyp alǵan qazaqtyń jeri men tutqyndaǵy sarbazdaryn, týys-týǵandaryn qaıtaryp alýdy oılastyrady. Osy mezgilde han Kene eki maıdanda, Qoqan handyǵy men Reseı patshalyǵyna qatar shaıqas ashý tıimsiz ekenin bilip, ýaqytsha ymyraǵa kelýdi kózdeıdi. 1845 jyly qańtarda Orynborda patsha ókimetimen jasalǵan kelisimde Reseı syrtqy ister mınıstrligi ruqsaty­men hannyń jaqyndary men súıikti jary Kúnimjandy qaıtarýǵa sheshim qabyldanady, basqadaı máselelerdi sheshý úshin Dolgov bastaǵan elshilik toby taǵaıyndalady. Han ordasyna bas shtab porýchıgi Gern bastaǵan arnaıy elshi jasaqtalyp attanady, bularǵa patsha ókimeti kóteriliske shyqqan qazaqtardyń teń ortasyn bólip tastaý úshin Yrǵyz ben Torǵaı ózenderiniń boıynan bekinis salatyn jer baıqaýǵa jasyryn tapsyrma beredi. Hannyń kúdigin týǵyzbaý úshin tutqyndaǵy Kúnimjandy ordaǵa jetkizý degen syltaýmen Gern bastaǵan delegasııa keledi. Kóshpeli jurttyń etnografııasyn zertteý maqsatynda degen jeleýmen doktor Maıdel de elshilik quramyna enedi. Elshilik 45 kún jol júrip, 1845 jyly sáýir aıynda ordaǵa jetedi. Kenesary bul elshi tobynyń astyrtyn maqsaty patshanyń ýaqytsha kózboıaýshylyǵy ekenin túsinip, 2 aı boıy tolassyz kóship, elshilerdiń aınala tóńirekti tanyp, el-jurtpen aralasýyna jol bermeıdi, sondyqtan sharasy qalmaǵan Dolgov keri qaıtýǵa májbúr bolady. Onyń qolyna Kenesary han hat tapsyryp, patsha ókimeti qazaq jerine zańsyz salǵan áskerı bekinisterin joıyp, jazalaý otrıadtarymen aýyldardy tonap, elge zorlyq-zombylyq jasaýyn dereý toqtatýdy talap etedi. Áıtkenmen patsha ókimeti qazaq dalasyna sheńgelin myqtap salyp, Oral, Orynbor bekinisteri ornaǵan soń, kóterilisshilerdiń keńistigi tarylyp, kósh joldary kesilip, patshanyń jazalaýshy jendetteri kún saıyn shabýyl jasaýǵa múmkindik alady. Sol sebepten Kenesary kóterilistiń ortalyǵyn Jetisý ólkesine kóshirýdi jón sanaıdy. Bul tyń ólkege taban tiregen han Uly júz qazaqtary men baýyrlas qyrǵyzdarǵa arqa súıep, patsha ókimetiniń ozbyr saıasaty men Qoqan bıleýshilerine qarsy kúres júrgizý alańyna aınaldyrýdy maqsat etedi.

Jetisý ólkesine kelgende handy Uly júzdiń Suranshy, Toıshybek, Baı­seıit sekildi batyrlary qarsy alady. Kenesary han Manjur-sın patsha­lyǵyna dıplomatııalyq qatynasty jań­ǵyrtyp, Abylaıdan beri jalǵasqan jol-joralǵymen Qudaımendi sultan bastaǵan elshiligin Iledegi ákimshiligine joldaǵanymen, olar óz ıelikterindegi uıǵyr men dúngender kóterilis jasap jatqandyqtan seskenip ári patshadan saqtanyp, beıtaraptyq qatynas tanytady. Qudaımendi sultanǵa mol tartý-taralǵy, eki sheneýnigin qosyp berip jóneltedi.

Kenesary kóterilisin qazaqtyń úsh júziniń ıgi-jaqsylary tize qosyp bas­qardy. Olar shubyrtpaly Aǵybaı batyr, arǵyn súıindik Janaıdar batyr, tabyn Jolaman Tilenshi, tabyn Buqarbaı batyr, tama Tanash batyr, qypshaq Iman batyr, arǵyn ishindegi qyrǵyz butaǵynan taralǵan Tólebaı (Jeke batyr) batyr, qypshaq Basyǵara batyr, atyǵaı Ańǵal batyr, Shapyrashty Buǵybaı, Saýryq batyr sekildi elge belgili erler edi. Kenesarynyń qaryndasy, erekshe ójet Bopaı hanym Qasymqyzy kóteriliske uranshy bolyp, 17 jastaǵy balasymen birge shaıqastyń belortasynda júredi, jaý tylyna enip, barlaý jumystary men urystardy uıymdastyrady. Ol 500 adamdyq arnaıy jasaqty basqarady, áskerlerdi as-sýmen, kerek-jaraqpen qamtamasyz etý isimen de aınalysty. Kóteriliske qatysqandar arasynda ózge ult ókilderi – patsha ákimshiliginen qashqan tatarlar men bashqurttar, orystar men polıaktar da boldy. Bul týraly bas shtab porýchıgi Gern «Kenesarynyń qol astynda Orynbor, Sibirdegi qazaqtar­dyń ártúrli rýlarynyń kóptegen ókil­i toptasqan. Sonymen birge ózge ult ókilderi, atap aıtqanda bes orys, tórt bashqurt, alty tatar bar. Olardyń keıbiri Kenesary ­armııasyna qarý-jaraq, oq-dári ázirleý­men shuǵyldanady. Men onda bolǵa­nym­da Kenesarynyń ókimimen ár­bir úıden bir-bir temir oshaq-mosy, te­mir ketpen jınastyrylyp, ony bashqurt­qa zeńbirek quıǵyzý úshin tapsyrdy», dep jazady. Sonymen qatar kóteriliske qaraqalpaq, túrikmen, ózbek, qyrǵyzdar da qatysty. Máselen, Samarqan men Buqaradan bilim alǵan ózbek Saıdaq qoja Ospanov Kenesarynyń serigi retinde dıplomatııalyq kelissózderge qatysyp, basqarý isine járdem jasaıdy. Osydan Kenesary batyrdyń mańaıyna ártúrli jurttyń ókilderi toptasqany ańǵarylady. Olardyń keıbiri qazaq hanynyń erekshe senimine ıe bolyp, jaýapty qyzmetter atqardy. Mysaly, Kenesarynyń jeke hatshysy burynǵy orys soldaty bolsa, kishi inisi Naýryzbaıdyń jeke jalshysy Nıkolaı Gýbın degen adam bolǵandyǵy týraly málimet bar. Meıer ol týraly: «Ol orys tutqyndaryna erekshe meıirimmen qarady. Onyń bul áreketi kópke úlgi boldy. Adamdy tartyp alatyn erekshe qasıetiniń arqasynda onyń áskeriniń qatarynda birneshe orys qashqyny boldy», dep jazady.

Kenesary kóterilisin birtindep dúıim qazaq qoldady, onyń qamtylý aımaǵy qazaq dalasynyń tórt qıyryna teń ja­ıylyp, ýaqyt ótken saıyn keńı berdi, Kishi júz qolyn bastap Jolaman Tilenshi batyr alǵashqy lekte qoldady. Otarshyl saıasattyń eldiń bútindigi men jerdiń tutastyǵyna ákeletin lańyn dúrkin-dúrkin áshkerelegen Kenesarynyń úndeý hattary halqynyń kóteriliske atoılap shyǵyp, bas biriktirýine senimdi tirek boldy. Álim Janqoja batyr Qoqan bekterine qarsy soǵysyn qoldap otyrdy. Jyr-ańyzdarda Naýryzbaı batyrdyń Syr boıyna kelip kómek alǵandyǵy, eldiń has batyrdyń erligin synaǵandyǵy, Kenesary han men Janqoja batyr tize qosyp, Sozaq bekinisin azat ketkeni aıtylady. Han Jetisý jerine kelgende patsha ókimetiniń qıturqy arandatýymen Lepsi ózeni bo­ıynda 1846 jyly 23 maýsymda keńes degen jeleýmen jıyn ótip, basybaıly bodandyqty moıyndaǵan tóreler men aǵa sultandardan patsha ókimetin qoldaýǵa ýáde alynyp, el birligine syzat túsiredi. Áıtkenmen, jıynda bas shulǵyǵany­men, keıbir ıgi-jaqsylar Kenesary hanǵa bolǵan oqıǵalar týraly astyrtyn habar berip, qoldaý kórsetedi, al Abylaı han­nyń tuqymy Álı sultan Ádilov: «Kenesa­ry­ǵa osy otyrǵan bizder qol tıgizbeı­miz», dep ashyq aıtady. Aıagózden kelgen Sultan Beksultan jıynǵa kelgender­diń barlyǵy Kenesaryǵa qarsy attansa, óz qaramaǵyndaǵy naımandardyń bul maıdanǵa qatyspaıtynyn málimdeıdi. Patshanyń quryǵyna iline qoımaǵan Uly júz qazaqtary handy kádeli joralǵymen qarsy alyp, tóńiregine jedel toptasqany baıqalady. Aldyńǵy shepte botbaı Toıshybek, onyń uly Baıseıit, shapyrashty Saýryq, Buǵybaı, Suranshy, dýlat Baızaq, janys Shanshar, alban Atamqul sekildi batyrlar men bıler Kenesaryny qoldap, eldiktiń týyn kóterip kelgen Orta Júz ben Kishi júz batyrlarymen tize qosty. Kenesary qonystan aýǵanda jyr tolǵaǵan Dosqoja bı: «Qonystan aýmaq bolsańyz, Jiberińiz tez habar, Joǵarǵy Dýlat tórt aýyl, Jazı, Saýyryq erlermen, Baızaq batyr, Begenge», dep Jetisý jerindegi erlerge úmit artqany, aqyn ataǵan osy tulǵalar hannyń qasyna shoǵyrlanǵany baıqalady. Osy qıyn kezeńde Kenesary han arttaǵy elmen baılanysty úzbeý úshin Jalmambet bı bastaǵan qupııa elshilerdi Kishi júzge, Arqadaǵy elge attandyryp, olar 69 kún jol júrip qazirgi Aqtóbeniń Temir ózenine jetip, hannyń hatyn belgili bıler men sultandarǵa jetkizgen.

Otarshyl patshanyń ozbyrlyǵyna qarsy on jyl boıy jaraly jolbarys­taı arpalysqan han Keneniń qapııada qaza bolýy qazaq halqyn aýyr qasiretke, bodandyq qapastyń tuıyq túnegine tirep, ar-namysyna aýyr daq saldy. Han Keneniń joryqshy jyraýy Nysanbaı aıtqandaı «Halyq ıesi handardy, Qalaı aıtsam min bar ma?! Shegirtkege talanǵan, Qyrǵaýylda jún bar ma?! Handarynan aıyrylǵan, Qarashyda syn bar ma?» degen zulmat zaman bastalady. Osylaısha, bostandyq jolynda Kenesary han opat bolǵanymen, endi onyń asyl rýhy Alashty azattyqqa shaqyratyn, tar jol, taıǵaq ­keshýde jebeıtin kıeli uranǵa aınalady.

Aqyn-jyrshylar el ómiriniń túıindi sátterinde han Keneni jyrǵa qosyp, rýhyn joqtady, Kenesary taqyryby qazaq poezııasynda eldik pen erliktiń máńgilik aıshyqty rámizine aınaldy. Halyq Kenesary han, Sarjan, Naýryzbaı sultandar men batyrlar týraly asqaq án-jyr, tamasha kúıler týdyrǵan. «Naýryzbaı batyr» jyryn el aýzynan estip hatqa túsirgen áıgili kompozıtor A.Zataevıch: «Bul epıkalyq erekshe jyr qazaq sımfonııasynyń qýatty túıininiń sulbasy sekildi. Jyrdyń bastalý arnasy, qaz-qatar quıqyljyp shyqqan qýatty sazdar halyqtyń súıikti batyrynyń saltanatty oralýy men asqaq jeńisin beınelep turǵandaı áser qaldyrady», dep jazady. Kenesary týraly epostyń el arasynda týyp jatqanyn sol dúbir­li kezeńde qazaq dalasynda bolǵan A.Iаnýsh­kevıch kózimen kórip, aqyndar aǵaıyndy Kenesary, Sarjan týraly aıryqsha rýhpen tebirenip jyrlaıtynyn jazady. Ny­sanbaı jyraý, Dosqoja, J.Jabaev, A.Tobylbaıuly, M.Seralın, K.Ja­nataıuly, J.Shaıhyslam, I.Jyl­­qy­aıdaruly, D.Álimbaıuly, O.Shıpın, Sh.Sultanbaıuly, K.Eleýov, N.Ahmet­bekov, S.Kerimbekuly sekildi halyq aqyn­­dary bastaǵan joldy M.Jumabaev, Q.Bekqojın, dramada M.Áýezov, prozada I.Esenberlın jalǵastyrady. Jambyldyń Kenesarynyń uly Syzdyq tóreni aýylynda qarsy alyp, áıgili sardarmen birge uly hannyń súıegin izdep qyrǵyzǵa barýy – eldik rýhtyń jańǵyryq jarshysyndaı.

Ýaqyt kerýeniniń tozańy, totalıtarlyq saıası qýǵyn-súrginniń alapat zobalańy Alashtyń aıbyndy hany Kenesary men onyń aınalasyndaǵy jaýjúrek batyrlardy halyq jadynan óshirmek bolǵanymen, qaımana qazaq aqyrǵy hanynyń, eldik jolynda qaısarlyqpen arpalysyp sheıit bolǵan kókjal Kene men onyń baha­dúrlerin eshqashan umytpaǵan. Qazaq eliniń altyn taǵy, jeriniń tutastyǵy men jurtynyń bútindigi úshin kirpik qaq­paı kúresip, Abylaıdyń aq týyn jelbire­tip, ondaǵan jyl attan túspeı, ult-azat­tyq qozǵalysyn sheber uıymdasty­ryp, otar­shyldyń úreıin ushyryp, dúnıe­ni dúbir­letken han Keneniń áziz beınesi halqynyń júreginiń túbinde saqtalyp, abyz jyraýlardyń aýzynan marjan jyr bolyp tógilgen edi.

Han Kenesary men onyń sarbazdaryna halyq ańyz-jyr arqyly jaýhar eskertkish soǵyp, ǵasyrlar boıy bul dástúr úzilmeı búgingi kúnge ulasty. Kenesary atynyń dúbirin estigende júrek qaby jaryla jazdap qorqatyn patshanyń sheneýnikteri onyń basyn asa qupııa saqtaýdy uıǵarady. Áziz sheıittiń ómirden ótkenin kýálendirip resimdegen soń keıingileri Kenesary hanǵa qarsy jańasha turpatta kúres jalǵastyrady. Olar hannyń arýaǵymen alysyp, atyn tarıhtan birjolata óshirýge raqymsyz maıdan ashady. Buǵan – uly han týraly qalam tartqan tarıhshy E.Bekmahanov pen ádebıettanýshy ǵalym E.Ysmaıylov­tyń 25 jylǵa naqaq sottalýy, M.Áýezov, Q.Sátbaev, Q.Bekqojın sekildi tulǵa­lardyń qýǵyn-súrgin zobalańyn bastan keshýi aıǵaq. Áıtkenmen, halqy han Kene­niń ór tulǵasyn júreginde terbetip, arnaly ańyz-jyrǵa aınaldyryp, aýyzdan-aýyzǵa taratyp, tumar etip kelgen.

Negizinen HVIII ǵasyrdaǵy qaharman­dyq epostardyń altyn qazyǵy Abylaı han bolsa, bul aıbyndy dástúr jalǵastyǵyn taýyp, Kenesary dáýirindegi tutas tarıhı jyrlardyń altyn dińgegi Kenesary hannyń ózi bolyp, jeliles epostar týǵany baıqalady. Kenesary han jyrlarda bas qolbasshy, saltanatty ordada otyrǵan han beınesinde keskindelip, onyń jarlyǵymen joryqqa attanatyn Aǵybaı, Naýryzbaı, Tólebaı sekildi sardarlardyń soǵys qımyly keń kólemde sýretteledi. Kenesarynyń aǵasy Sarjan, Esengeldiniń erligi de jeke-jeke jyrǵa aınalady. Jyrlaýshylar jas bóri Naýryzbaıdy jaýdan beti qaıtpaǵan batyl júrek sardar, symbatty qurysh tulǵasy úıles­ken bahadúr, qaısar erlikke yntyzar tákappar minezdi albyrt jas pishininde somdaıdy. Kenesarynyń asyl muraty qyrǵyzǵa elshi attandyryp, baýyrlas halyqty yntymaqqa shaqyrǵan sózinde aıshyqtalady. Kóptegen jyr-ańyzda elshilikke qaraýyl Bógenbaı bı, arǵyn ishindegi qyrǵyz tarmaǵynan taraıtyn Tólebaı bastaǵan ókilder qyrǵyzǵa saparlap barǵandyǵy aıtylady. Halyq aqyndarynyń jyrlaýynsha Kenesary baýyrlas jurtqa bylaısha úndeý tastaıdy:

«Qyrǵyz-qazaq balasy,

Otyrǵan kórshi el ediń.

Saltanatyń jarasqan,

Erkin ósken er ediń.

Basyńdy qosyp bárińniń,

El qylaıyn dep edim.

Saldyrǵan patsha qalasyn

Jer qylaıyn dep edim...

Terezesin patshamen,

Teń qylaıyn dep edim.

Maqul kórseń sońyma er!»

Qyrǵyz folklorynda da Kenesary hannyń oqıǵasy týraly ańyz-jyrlar saqtalǵan. Han Keneniń týysqan elge at­tandyrǵan elshisiniń sálemi qyrǵyzda bylaı bolyp keledi: «Qyrǵyzdan habar aldy, Ormanǵa elshi saldy. Oraldan asyp, Ombyny basyp, Aýzy túkti orys keledi, Jolyqqandy soryp keledi... Endi qyrǵyz saǵan barat, Búlikti myqtap salat... Arba menen shanasy bar, Ár qandaı túrli sanasy bar... Labaqty degen ory bar, Jaıyp qoıǵan tory bar». Alaıda, ókinishtisi, syrtqy jaýmen jasyryn ymyralasyp, bereke-birlikti setinetip, iritki salǵan opasyzdar halyqtyń múddesin, hannyń asqaq armanyn kúıretip, eldi bodan­dyq ezgige salýǵa esik ashqany málim. Shaı­qas kezinde Tashkent tarapynan kóterilip kele jatqan úısin qolyna, Arqadan atqa mingen ereýilshi qosynǵa tosqaýyl jasap, Aıagózden Qyzylaǵashqa otrıad bastap jetken Abakýmov pen esaýyl Nıýholov­­tar qyrǵyz manaptaryna «Kenesary – qyr­ǵyz ben orys ókimetiniń ortaq dushpa­ny, onymen eshqandaı kelissóz júrgizbeý kerek, eger ony joısa, meıirimdi patsha qyrǵyzdardy qamqorlyqqa alyp, syı-syıapatpen jarylqaýǵa daıyn ekenin» ýáde etip Muhamed Tagırovtan hat berip, otqa maı quıa túsedi. Al han Kene qapyda qaza bolǵanda ózin han dep órekpigen Orman manapqa orys patsha ákimshiligi polkovnık shenin taǵady. Áıtse de Ormannyń arty qaıyrly bolmaı, qandy bolyp, buǵy manaby Boranbaı bıdiń týysy Balbaıdyń soqqysynan qaza tabady. Boranbaı bı Shoqan Ýálıhanovtyń Qashqarııa saparyna járdem etip, meımandostyqpen qarsy alyp, aýylynda uly ǵalymǵa «Manasty» jyrlatyp, qazaq pen qyrǵyzdyń rýhanı baılanysy osyndaı ıgi-jaqsylardyń sharapatymen jaqsylyqpen jalǵasady.

Tarıhı jyr-ańyzdardy aýyr zoba­lańǵa, búlik topalańǵa tap bolǵan ashy shyndyqty óksik-ókinishpen jyrlap, qara basyn kúıttegen satqyndardy aıaý­syz aıyptaıdy. Jambyl «Kenesary, Naýryzbaı zamanynda jannan asqan er boldy. Qazaqty orysqa bermeımin dep, Saryarqada soǵys saldy. Aqmolany, Aqtaýdy, Adyrly qalalaryn alyp, soldat­tardy qoıdaı qyrdy. Biraq jer-dúnıeni alyp qaptaǵan patsha áskeri azaımady, kún saıyn kóbeıe berdi, zeńbire­gin súıretip, Kenesary, Naýryzbaıdyń sońynan qalmady. Qazaqtyń Kókshetaý, Esil, Nura, Baıanaýyl, Qarqaraly sııaqty jaqsy jerlerin tartyp aldy. Eldi qoıǵa tıgen qasqyrdaı talady. Kenesary, Naýryzbaı sol talanǵan eldi qorǵaı­myn dep, qasyna myń san batyr qol ertip júrdi. Biraq Kenesary jaǵadan al­ǵan jaý­dan jeńiletin er me edi? Ol etekten alǵan «ıtterden» jeńildi ǵoı», dep kúıinetini bar. Álbette, halyq jyrlarynda bul eli men jerin satqan anturǵandyq ótkir sheneledi: «Opasyz bolsa týǵan ul, О́limen teń baǵasy. Elin satsa jaýyna, Ol – jú­rektiń qarasy. Nagrad berem degen soń, Qypshaqtan ketti Ybyraı. Sovet­nık bop Turlybek, Ol da ketti sumyraı». (Doskeı Álimbaıuly. «Kenesary»)

Ult-azattyq qozǵalysynda Kene hannyń joryqshy jyraýy bolǵan, sheıit ­bol­ǵan erlerdiń amanatyn arqalap eli­ne jetkiz­gen jampoz Nysanbaı Jaman­qululynyń jasyndaı jyry eńiregen eldiń azaly úni ǵana emes, Alashtyń bola­shaǵyna degen úmiti men jigerine rýh berip, ar-namysyn oıatqan otty, ýytty sher tol­ǵaý boldy. Jastaıynan ordada bolyp tárbıelenip sáýe jasap, bal ashatyn abyz Nysanbaı tarıh pen taǵdyrdyń qasiretti paraqtaryn bylaısha jyrmen toltyrady:

«Kenekem meniń ketken soń,

Zamanym qaldy tarylyp.

Halyq ıesi – handardan

Jetim qaldyq aıyrylyp...

Kemshilik tústi basyma,

Kóringennen qaımyǵyp...

Kenesary ketken soń,

Iesiz qaldy taǵymyz.

Naýryzbaı tóre ketken soń,

Bastan taıdy baǵymyz».

Otarshyl ozbyr bılik han Keneniń altyn basyn alǵanymen, onyń ór rýhy, ónegeli ǵumyry qapasta qalǵan qalyń eline kıeli uran bolyp ulasyp, azattyqtyń aq tańymen birge baıtaq-tórimizge máńgi oraldy. Sansyz sheıitterdiń alqyzyl qany azattyqtyń óteýi, eldik tuǵyrymyzdyń taǵany boldy. Han Keneniń arman-muraty júzege asyp, jasyl baıraǵyn jelbiretip jaýdy qýyp, arǵymaǵyn orǵytqan Esildiń jaǵalaýyna Alashtyń astanasy keń qanat jaıyp, eńiregen erdiń eńseli eskertkishi elordaǵa qaratyla ornatyldy.

Han Keneniń amanaty men asyl mırasy qazaq dalasynyń tórt qıyrynda saırap jatyr. Hannyń myltyǵy Omby mýzeıinde, qylyshy Ońtústik Qazaqstan oblysynyń tarıhı-ólketaný mýzeıinde saqtalyp búginge jetti. Qoqandyqtardan azat etken Sozaq bekinisi kóne tarıhtyń tiri kýásindeı. Qazaq dalasynda Kenesary bastaǵan ult-azattyq qozǵalysy sardarlaryna qatysty qanshama tarıhı mekender, kıeli oryndar, qasıetti qorymdar bar. Kenesary hannyń 220 jyldyǵyna oraı osyndaı kıeli jerlerge eskertkish-belgiler ornatylsa, jas urpaqqa ónege bolary anyq. Alashtyń aıbyndy hany, dala syrttany Kenesarynyń arýaǵy azat eline jar bolsyn!