Qubylys

Halqymyzda «jaqsyǵa eshkimniń de jattyǵy joq» degen taǵylymdy támsil bar. Jurtshylyq Syraǵańdy Syr men qyrǵa ortaq ul retinde dáripteıdi. Onyń sebebi de bar. Aqynnyń atamekeni Torǵaı ólkesi bolǵanymen, ol kisi 1922 jyly Syr boıynda ómirge kelgen. Sol jyly Torǵaıda qýańshylyq bolyp, bir qaýym el aıdyny shalqyǵan Syr boıyn kelip panalapty.Sodan oǵan «Syrbaı» dep at qoıǵan. Shildehanasynda Torǵaıdan Sarysý ózenine aǵaıyndaryn saǵalap kelgen Tosynbaıdyń Álıi degen aýyl aqyny batyrlar jyryn tolǵap, jaryq dúnıe esigin ashqan sábıdiń qulaǵyn óleńniń azanymen ashypty. Sondyqtan da aqyndy qyzylordalyqtar da jerlesimiz dep qadir tutady. Alaıda aqyn Syr bo­ıynda dúnıe esigin ashqanymen, ósken, tárbıe alǵan jeri, ata-babasynyń mekeni – kóne Torǵaı dalasy. Ol jaıynda aqyn «О́mir joly – óleń joly» atty esteliginde: «Meniń kindik qanym tamyp, keń dúnıege kózimdi ashyp qaraǵan jerim – Qyzyljyńǵyl da, náreste oıym­dy, bala qııalymdy terbegen besigim, tabıǵattyń taza aýasyn, jazyq dalasyn, ózen-sýyn aldyma tosqan, alǵash maǵan ómir esigin ashqan, bilim bosaǵasyn attatqan qasıetti shańyraǵym – Torǵaı boıy, Tosyn toǵaıy. Osy ortada meni tabıǵattyń san túrli qustarynan bastap, jergilikti aqyn-ánshilerdiń jyrlaryn tyńdap óstim. Jasymnan dastandardy jattadym. Bizdiń úıge meniń dastan oqyǵanymdy qyzyq kórip, janymyzdaǵy aǵaıyn-týǵandar, kórshi-kólemder jıi jınalatyn. Solardyń qoshemeti qoltyǵymnan demep, qııal aspanyna shyrqatyp, sonaý bulttardyń arǵy jaǵyna alyp ketetindeı kórinetin», dep jazady.

Halqymyz «At aýnaǵan jerde túk qalady» deıdi. Tuǵyrly tulǵanyń arǵy babalary da zamanynda sóz ustaǵan, elge tanymal bolǵan. Qazaqy shejirege júginsek, aqynnyń arǵy túbi, eńsegeı boıly er Esimniń qolbasshylarynyń biri Shaqshaq Amanjolulynan taraıdy. Shaqshaqtyń taǵy bir urpaǵy – joń­ǵarlarǵa qarsy kúreste dańqy shyqqan batyr tarhan Jánibek Qoshqaruly. Belgili satırık, etnograf Seıit Kenjeah­met­ulynyń aıtýynsha, aqynnyń atasy Taı zor deneli bolypty. Sol kisi Syr boıyna barǵanda, ol jaqtyń el aǵalary: «Oıpyrmaı, arǵynnyń Taıy mynadaı, bolǵanda qunany qandaı boldy eken?» dep tańdanypty. Sol Taıdan Máýlen týady. Bul kisi de zor adam bolǵan. Al Syraǵań da iri deneli, bıik adam. Soǵan qaramastan Torǵaıdaǵy Taıdy, Máýlendi kórgen aqsaqaldar Syrbaıdy kórgende «Mynany Taıdyń nemeresi dep qalaı aıtamyz, shaǵyn ǵoı», dep kóńilderi tolmapty desedi.

Ardaqty aqyn on jasynda Torǵaıdan taǵy Syr boıyna kelip, balalyq kezi men jasóspirim shaǵyn Qyzylorda qalasynda ótkizdi. Alǵashqy óleńderi Syr boıynda jazyldy. Qyzylordada oqyp júrgende jyrlary oblystyq gazette jarııalandy. Aqyndyq ta adamǵa taqyr jerden darymaıdy. Syraǵań ósken Torǵaı jeri – ejelden ór minezdi batyrlarymen, oraq aýyz, ot tildi bılerimen, eshkimge sózben keýdesin bastyrmaǵan sheshenderimen, kósh bastaǵan kósemderimen jalpaq jurtqa tanyldy. Aqyndyqtyń da týy jyǵylmaǵan ólke. Osynda uly aǵartýshy Ybyraı Altynsarın alǵash mektep ashty. Belgili ǵalym, synshy Esmaǵambet Ysmaıylov «Aqyndar» atty irgeli eńbeginde Torǵaı topyraǵynda úlken aqyndyq mektep bolǵandyǵyn jazady. Keıin osy aqyndyq mektep týraly aqyn Nazarbek Bektemisov «Ahmet ushqan altyn uıa», qalamger, ǵalym Serikbaı Ospanuly «Ahmet ósken aqyndyq orta» jáne fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, aıtysker aqyn Aıbek Qalıev «Torǵaı aqyndarynyń dástúrli poezııa­sy» atty zerdeli jınaqtarynda barynsha baıypty baıandady. Torǵaıdyń aqyndyq mektebi Ýaq Jumabaıdan bastaý aldy, onyń óleńderi otty, jigerli, metaforaǵa baı. Odan keıingi atalǵan mekteptiń taǵy bir túlegi – Seıdahmet Beısenuly. Bul kisi aqyn ǵana emes, sheshen, temirden túıin túıgen usta bolǵan. Seıdahmet óleńderi Ybyraı Altynsarın qurastyrǵan hrestomatııaǵa endi. Sondaı-aq Torǵaı aqyndyq mektebiniń týyn Ábiqaı, Kúderi, Esenjol, Qubash, Ahmethan, Sát, Qarsaq, Mátibaı sekildi aqyndar da bıikke kóterdi. Osylardyń izin basqan aıtýly aqyndyq mekteptiń kórnekti ókiliniń biri – Qazaqstannyń halyq aqyny Nurhan Ahmetbekov. Arqaly aqyn sýyryp salma ónerdiń dúldúli ǵana emes, jazba poezııanyń da júırigi edi. Birneshe márte respýblıkalyq aıtystarda top jardy. Nurhan Ahmetbekovtiń klassıkalyq shyǵys úlgileri jelisimen jazylǵan «Qamarly zaman», «Alban Jupar hanym» jáne tarıhı oqıǵalar týraly tolǵaǵan «Esim seri», «Qarǵa», «Amangeldi», «Jasaýyl qyrǵyny», «Kúlándam» sekildi dastandary kezinde oqyrmandardyń joǵary baǵasyn aldy. 1951 jyly Memlekettik syılyqtyń laý­reaty atandy. Arǵy jaǵynda osyn­daı tegeýrini tekti aqyndar mekte­bi turǵan Syrbaı Máýlenovtiń osal bolý­ǵa qaqysy da joq. Syraǵań Nur­han aqynmen jaqyn aralasyp, aǵaly-inideı syılasqan. Bala kúninen Nur­han jyrlaryn tyńdap, qanattanǵan. Ol týraly aqynnyń «Topjarǵan» atty dúnıesinde: «Men bala kezimde Torǵaı qalasyndaǵy Sardar aǵaıdyń qolynda turdym. Bertin kele oılasam, óleń jazýyma sol orta sebep bolǵan sııaqty. Torǵaı torabynyń ataqty aqyn, ánshileri, ortalaryna kelse, eń aldymen aǵaıdyń úıine qanat qaǵa bastaǵan jıyrmanyń ústindegi Nurhan aqyn, Aqkólden shyqqan ánshi áıel Bıbijan, ózimizdiń týys, qobyzshy Qamıdollalar bolatyn. Osy toptyń ortasynda ári aqyn, ári ánshi, ári kúıshi Nurhan juldyzy joǵary turatyn», dep aıtady.

Syraǵań týraly sóz qozǵaǵanda, egizdiń syńaryndaı bolǵan, bir topy­raqtan jaralǵan arqaly aqyn Ǵafekeńdi – Ǵafý Qaıyrbekovti attap óte almaımyz. Ǵafekeńniń ózi aqyn aǵasy týraly jazǵan maqalasynda: «Syrbaıdy aıtqanda, Nurhandy aıtpaý, eske almaý múmkin emes. Iаǵnı Syrbaıdy aıtý – biz úsheýmizdi de aıtý degen sóz. Syrbaı maǵan dúnıejúzilik poezııanyń, professıonaldyq poezııanyń úlgisin kórsetti. О́ıtken men ol kezde sol zamandaǵy úzdik aýdarmalar arqyly Pýshkındi, Lermontovty, Baırondy, Shyǵystan Nızamıdi tıip-qashyp bolsa da oqyp alǵan edim. Sol marjandardyń, jyr balynyń dámin tatyp úlgergen edim. Syrbaı maǵan qazaqtaǵy sondaı jańa poezııanyń alǵashqy qarlyǵashtarynyń biri bolyp kórindi», deıdi.

* * *

Shynynda, Syrbaı Máýlenov – qazaq poezııasyna jańa lep, ózgeshe órnek, sazdy yrǵaq, ásem ún ákelgen lırık aqyn. Onyń názik sezimge toly óleńderinen syrshyldyq pen sulýlyqty kóresiz. Jastyq shaqtyń jalyndaǵan únin estısiz. Adamdy ómirdi súıýge, onyń qadirin bilýge úndeıdi. Jyrlarynda eshqandaı jasandylyq joq. Tańǵy shyqtaı móldirep turady.

Zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń ózi: «... Lırıkaǵa oralǵanda, ásirese Ǵalı, Qasym, Syrbaı úsheýiniń ár alýan jaıǵa arnaǵan, ásirese qysqa qaıyrǵan óleńderi ózgeshe súısindiredi. Bular keıde babyna jetip, balqyp-tolqyǵan kúıshiniń sheber qolyndaǵy sheshen dombyradaı, qońyr kúılerimen boı eritedi...» dese, syrshyl sýretker Ǵabıt Músirepov: «Qoǵamnyń aqynyna qoıar talaby ne bolar edi? Ol talap osy «Jelpı ber jyly kúlkińmen» degen Syrbaıdyń bir jol óleńine syıyp tur. Aqynnyń qoǵamyna qoıar tilegi men nazy da osy bir jol óleńnen túgel tabylady. Bir jol óleńge ári talap, ári tilek syıysyp tur. Shynynda, talap pen tilek biri joǵarydan, biri tómennen shyǵar eki óristiń únderi emes pe. Az sózben aýmaqty oı salar aqyndyq dep osyny aıtamyz», dep joǵary baǵa beripti.

Tabıǵatty talaı aqyn jyrlady, biraq Syraǵańnyń tabıǵat týraly óleńderi eshkimge uqsamaıdy. О́zinshe órnekteıdi. Ony oqyǵanda dalanyń saýmal samalyn jutqandaı bolasyz, boıyńyzǵa kúsh bitedi. Tabıǵat qubylystaryn kórkem sýretteıdi. Tamyljyǵan tabıǵatty tamsana jyrlaǵan aqyn teńeýleri tosyn, maıdan qyl sýyrǵan sheberlikti kóresiz. Osyny tap basa bilgen memleket jáne qoǵam qaıratkeri, rýhanııat janashyry Ilııas Omarov: «Tabıǵatty jyrlamaǵan aqyn joq, biraq ta sol jyrlaýda eki ózgeshelik bar. Birinshisi – tabıǵatqa súısiný, dáldikpen sýretteý, kórgen jerdiń fılosofııasyn berý. Ekinshisi – tabıǵatqa jan berý, tiriltý, adammen, qoǵam ómirimen teńeý. Syrbaı óleńderinde osynyń ekeýi de bar, degenmen ekinshisi basymdaý», dep jyly lebizin bildiripti.

Sonymen qatar Syrbaı Máýlenov – qazaq lırıkasyn klassıkalyq úlgige jetkizgen, búkil aqyndyq qýatyn, talantyn osy salaǵa arnaǵan birtýar tulǵa. Aqyn lırıkasynyń syry men boıaýy da ózgeshe. Ǵafý Qaıyrbekovtiń pikirinshe, ol bar shyǵarmashylyq ómirinde lırıka janrynyń alýan túrleri men múmkinshilikterin synap, baıqap, saraptap, laboratorııalyq qyrýar jumys júrgizgen. «Syrbaıdyń aıryqsha bir qasıeti ózinikin emes, ózgeniń sheber jasaǵan óleńderin, meıli, ol kim bolsa, ol bolsyn – orys pa, ózbek pe, ázerbaıjan ba, ýkraın ba – bárin de jadynda ustap, jattap alyp, únemi aıtyp júretindigi. Bul – ózge aqyndarda men kóp baıqamaǵan qubylys», deıdi Ǵafekeń. Al ádebıet synshysy Muhametjan Qarataev syrshyl sýretkerdiń lırıkasyn túrli túspen qulpyryp turatyn gaýhar tasqa teńeıdi. «Qalaı qulpyrsa da sol jańa tús avtordyń qandaı da bir tapqan, ashqan jańalyǵynyń jemisi retinde kórinis beredi. Mysaly, «Beriktik» degen úsh shýmaq óleńde lırıkalyq qaharman ózine sengen syrdy qalaı berik saqtaǵanyn bylaı túıedi:

«Joǵalttym jastyq jyldardy

Kúz bulty tónip surlandy,

Bári de kózden urlandy.

Aıtpa dep óziń tapsyrǵan

Kóńilde so bir syr qaldy.

Qyzǵandym ony daýyldan,

Qyzǵandym ony aǵynnan,

Qyzǵandym jastan, káriden,

Qyzǵandym jurttyń bárinen,

О́zińnen shyqqan sol syrdy.

Kelemin saqtap áli men».

Kim bolǵanymen, jastyq jyldardy qoldan bermeıdi, joǵaltady, urlatady, opyq jeıdi. Mine, osy bir tabıǵı jaǵdaı tamasha poezııalyq til tapqan myna óleńde», deı kelip: «Osy qasıet oqýshy júregine jetkizý úshin qanshama surapyl kúshterden qyzǵanyp qorǵaýy syrdyń asyldyǵyna, saqtaýshynyń beriktigine tánti etedi. Bul sezimdi ótkirlep, qýat berip turǵan álgi mazmunyna saı alynǵan óleńdik forma: bes joldan turatyn shýmaqtyń úshinshi jolynyń besinshi jolymen uıqasýy («urlandy» men «syr qaldy», «káriden» men «áli men»), sóz joq, óleń qurylysynda Syrbaı tapqan jańalyq. Osy úlgide jazylǵan «Týǵan jerim, ystyqsyń sen birtúrli» degen óleńi de Syrbaıdyń tógilip turǵan poe­zııa marjanyna jatady dep bilemin», deıdi akademık.

Qazaq poezııasy Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń jańa tynys alyp, qaıta túledi. Qandy qyrǵynnan aman-esen oralǵan Qasym, Hamıt, Syrbaı jáne t.b. maıdanger aqyndar ózderi kórgen soǵystyń qasiretin býyrqanyp jazyp, eldiń eńsesin kóterdi. Olardyń shyǵarmashylyǵynda ot keshken eren urpaqtyń ómirbaıany jyr bolyp tógildi. Syraǵańnyń ózi ómir men ólim beldesken qaharly kúnderdi basynan ótkizip, maıdannan jaraly bolyp oralsa da soǵystyń qasiretin óleńmen órdi. Otansúıgishtik pen beıbitshilikti tebirenip tolǵady. Osy turǵydan alǵanda Syrbaı Máýlenov orys poezııasyndaǵy soǵys taqyrybynda biregeı týyndylar týǵyzǵan M.Lýkonın, S.Orlov, M.Lvov, S.Narovchatov sekildi aqyndar­men ıyqtasyp turady.

Mysaly:

«Myń qoldar saý bolsyn dep,

Men bir qolymdy berdim.

Myń joldar jalǵansyn dep,

Men bir jolymdy berdim»,

– degen jyr joldarynda qanshama ma­ǵyna syıyp tur. Sondaı-aq «Soǵys­tan qaıtqan soldattar» atty óleńin oqyǵanda kóz aldyńyzǵa qasiretti jyldar qabyrǵasyn qaýsatqan ata men ananyń, maıdanǵa attanǵan kókesin izdep, janary jaýtańdaǵan jas balanyń beınesi kóz aldyńyzǵa kelip, júregińizdi muń basady. Talantty tulǵanyń osy taqy­rypqa jazǵan «Qulyn» atty óleńin aýzy dýaly ádebıet synshylary men qatarlas zamandastary joǵary baǵa­lady. «Bul ózi 17 joldyq qana óleń, óleń bolǵanda qandaı ómirsheń, órnekti, ótkir sıýjetti!

«Shashyraǵan kók jalynnan

búrkip temir,

Ormannyń ishi úreıli.

Al ottyń ortasynda

Shirkin ómir

Qulyn bop kisineıdi».

Jasaryp, jańalanyp, jańǵyryp jatqan dúnıe-tirlik fılosofııasy osyndaı. «О́leńniń jurtty nurlandyrar sulýlyǵy, áserlendirer ásemdigi» osyndaı. Syrbaıdyń «Qulyny» – qazaq poezııasynyń qanatty tulparlarynyń biri. Izdengish aqynnyń izgilik teńizinen tergen injýleri osyndaı bolyp keledi», deıdi belgili aqyn Muzafar Álimbaev.

Shyn máninde, Syrbaı Máýlenov qazaq óleńine qubylys ákeldi. Ony túrlentip, túrli izdenisterge batyl bardy. Jáne ony oqyrmandar da jyly qabyldady. Aqynnyń sıýjettik jyrlary da kórkemdiktiń úzdik úlgilerine aınaldy. Osy izetti izdenisteri keıingi jas aqyndarǵa úlgi boldy. Ádebıet synshysy Serik Qırabaev aqynnyń áıgili «Aq tún» óleńin osy joldaǵy izdenisiniń basy dep pikirin bildirdi.

«Onda sýretteletin Lenıngradtyń aq túni ol úshin álemniń appaq nuryndaı elesteıdi.

«Aq tún –

Álemniń appaq nury.

Aq tún –

Qýady qýystardan

Kóleńke,

Qarańǵyny.

Aq tún –

Jetken talaı jyl boldyryp,

Atalardyń aq armany

Aq túndi – aq armandy

Tur qondyryp:

Lenıngrad alańdary,

Neva araldary,

Kronshtad qamaldary,

Smolnyı jalaýlary».

О́leń tek túr jańalyǵyn qýyp ketpeıdi, onda kúshti mazmun, rýh bar. Lenıngrad alańdary, Neva araldary, Kronshtad qamaldary, Smolnyı jalaýlary» degen sózderimen zamannyń ozyq ıdeıasyn da tereń jetkizedi», deıdi aıtýly ǵalym.

Ǵafekeńniń sózimen aıtqanda, Syr­baı Máýlenov shyǵarmashylyǵy ishinde kóz tartar múlki kóp, jıhazy mol óner saraıyna uqsaıdy. Ǵajaıyp talant ıesiniń shyǵarmashylyǵy san qyrly. Ony shaǵyn maqalamyzda taýy­syp aıtý múmkin emes. Syraǵańnyń aýdarmashylyq sheberligi de – úlken mektep. Orys jáne týysqan halyqtar ádebıetiniń klassıkteri A.Pýshkın, M.Lermontov, N.Nekrasov, T.Shevchenko, V.Maıakovskıı, A.Blok, S.Esenın, N.Tıhonov, M.Sholohov, Á.Naýaı jáne t.b. shyǵarmalaryn ana tilimizge sheber tárjimalap, ádebıetimizdiń asyl qazynasyn baıytty.

* * *

Syrbaı Máýlenovti jurtshylyq sondaı-aq talantty pýblısıst, belgili jýrnalıst retinde jaqsy biledi. Ulttyq baspasózimizdiń damýyna aıtarlyqtaı úles qosty. Soǵystan keıingi jyldary Qostanaı oblystyq gazetinde qyzmet istegende el aralap, eńbek adamdarymen júzdesip, olar jaıynda kólemdi ocherk­ter jazdy. Ásirese ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldary «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory bolǵanda ulttyq sanany oıatýǵa zor yqpalyn tıgizdi. Osy jyldary keńestik saıasattyń qyly­shynan qan tamyp turǵanyna qaramastan ultqa qatysty máselelerdi batyl kóterdi. Ol kezde ult týraly sóz aıtý qaýip­ti edi. Aqyry ardaqty azamatqa ult­shyldyq degen aıyp taǵylyp, qyz­metinen bosatyldy. «Juldyz» jýrnalyn basqarǵanda ádebıetimizdiń keńi­rek óristeýine jol ashyp, jastarǵa jana­shyr boldy. Syraǵańnyń ázil áńgime­leriniń ózi ańyzǵa aınalyp ketken. Azamat­tyq bolmysyn da zamandastary joǵary baǵalaǵan. Otbasylyq ómirde de Kúljamal apamen uzaq ta baıandy ómir súrdi.

Qabyrǵaly qalamger Ábish Kekil­baıuly «Syrshyldyq pen sýretkerlik Syrbaıy» atty maqalasynda óz býy­nyn bala kúninen Syrbaısha oqýǵa, Syr­baısha jazýǵa, Syrbaısha sóıleýge um­ty­lyp ósken urpaq ekendigin aıtypty.

«Qazirgi ádebıettegi alpysqa kelgender men tómengi býynnyń barlyǵynyń ádebı bolmysynda Syrbaıdyń rýhy, Syrbaıdyń áseri bar desem, asyra aıtqan bolmaspyn. Syrbaı – tek óz mektebi bar aqyn ǵana emes, qazaq poezııa­syn jarqyraǵan jańa kezeńge kóterip bere alǵan kemel tulǵa. Bul turǵydan kelgende, Syrbaı – qazaqtyń ulttyq ádebıetiniń klassıgi. Klassık degen uǵym kez kelgen kisige aıtylýǵa tıis emes. Kez kelgen daryndy, talantty adam klassık bola almaıdy. Tek qana ózi emes, búkil ulttyq ádebı bolmysqa óziniń izin, ónegesin tastaǵan adam ǵana osyndaı atqa laıyq bolýǵa tıis. Bul retten kelsek, qazirgi qazaq poezııasynyń kósh basyndaǵy sarbazdary Syrbaıdy da aldymen aýyzǵa alady dep oılaımyn», depti. Asyl aqyn týraly aq jarylyp jazǵan Ábish aǵamyzdan asyryp aıta almaımyz.

Bıyl Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Syrbaı Máýlenovtiń týǵanyna 100 jyl tolady. Torǵaı tósinen qanattanyp ushqan aqıyq aqyn qazaq poezııasynyń kóginde erkin samǵady. Jarty ǵasyrlyq shyǵarmashylyq jolynda ádebıet maıdanynda ónimdi eńbek etip, mol mura qaldyrdy. Qyryqqa jýyq jyr jınaǵy jaryq kórdi. Týǵan halqynyń qushaǵynda baqytty ǵumyr keshti. Bir sózben aıtqanda, aqynnyń ómiri de, óneri de, óleńi de qubylys der edik.