«О́mir-ózen» (2010), «Meıirim ǵalamshary» (2015), «Máńgilik gúl» (2021) jyr kitaptary jaryq kórip, Jazýshylar Odaǵynyń múshesi atandy. Halyqaralyq «Shabyt» festıvaliniń Bas júldesin ıelendi. Reseıde ótken Delfı baıqaýynda (2019) úzdik atanyp, óleńderi«Moskva» jýrnalynda jarııalandy. «Daryn» Memlekettik jastar syılyǵyna da laıyq dep tanyldy. Batyrhan Sársenhan kúni keshe ǵana márege jetken Mádenıet jáne sport mınıstrligi bıyl tuńǵysh ret uıymdastyrǵan «Aıboz» ulttyq ádebı syılyǵyn «Úzdik poezııa» nomınasııasy boıynsha jeńip aldy. Kóptiń ishinen oza shapqan aqynnyń dúbirli dodaǵa qosqan «Jumbaq aral» poemasyn oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.
JUMBAQ ARAL
Balalar sekildi bolyńdar!
Injil (Mf. 18:3)
Jumarlana aspanda aı tolady,
ıir-qıyr toǵaıdyń saıtan áni.
shegirtke men top shymshyq, syńsyp dala,
jýan aǵash belinen maı tamady.
árirekte doly ózen shaıqalady.
Túni ortasy... ymyrtta bala jylar,
súıir ǵana kirpikten sel aǵylar.
ómir menen ólimdi, dúnıeni,
jan ushymen sezýge talaby bar –
jumbaq bala men be ekem dala qumar?
Tún ortasy... aı ǵana dos bolatyn,
aı dep nege qoımaǵam dastan atyn?
aqkerbez aı, syńarym, jan syrlasym,
jastyǵymdaı baýyrǵa ap jastanatyn.
ińkárim eń bir ánmen bastalatyn.
Ne bilemin sen jaıly, buryn jaıly?
jaıdaq ýaqyt jabysy burylmaıdy.
tún sorǵalap kóz ilsem, tastóbemnen
qaraqustyń qanaty sýyldaıdy.
bir ókinish keýdemdi jyrymdaıdy.
Já, qazbalap qaıtemin kómilgendi,
qum astynda qumyqqan ómirlerdi.
biraq árkez keshemen qýattanyp,
elesimen kezemin óńir-jerdi.
ótken kúnim jiger men senim berdi.
O, balalyq! kók aıdyn, appaq aıdyn,
jolyńdy izdep ertemen joq qaraımyn.
bir hikaıa bastaıyn óziń jaıly,
qaýashaqta gúldegen maqtadaıyn,
appaq-appaq qyryńa attanaıyn.
2.
Tory aýyldy kezemin jaýyndary,
Aıkezbelik dertimen aýyrǵaly.
Aıkezbelik degenim, kezi kelse,
Aı torýlap júrý ǵoı, baýyrlarym.
Teńbil túni oıanar jer daýysy,
jer kótergen ógizdiń pań daýysy.
kúlgin túni oıanar sheksizdik pen
jabyrqaǵan kóńildiń jolbarysy.
Jalǵyzdyqtyń ymyrtta úni estiler,
bir-aq sátte dáýir men jyl eskirer.
jalqylyqtyń ymyrtta máni asqaqtar,
sol mán bizge ǵybrat úlestirer.
Mımyrt túni. Aınala sıqyrly edi,
shoq juldyzdyń jaıylǵan túr-túrleri.
...Bir Úreıge keziktim jol boıynda,
keıýana ájeıdiń keıpindegi.
– Keshir meni, jan balam, bir dáýirde,
Mahabbat em baǵynbas qulja kúnge.
Mahabbat em sekildi pil súıegi,
sý qaıyqtaı qaltyldap turǵanym ne?
Mahabbatym aınalyp samuryqqa,
taý aralap apardy qalyń otqa.
mine, búgin uqsaımyn doly Úreıge,
jazataıym tastalǵan jalyn otqa...
Qaldym únsiz. Shanshylyp dert keseli,
kúıinish pen mehnat bettesedi.
Kim jazyqty, ájetaı?
adamdar ma?
adamdyq pen jaýyzdyq sheptes edi.
Kim jazyqty?
qanaty qaırylǵandar,
balalyqtan máńgilik aırylǵandar!
Iá, úlkender! Baısaldy, salqynqandy,
Qasiretin ózgeniń toı qylǵandar!
Úlken bolý – miz baqpaý qaıǵylyǵa,
Ý shashý ǵoı mahabbat aıdynyna.
Tańdanýdy umytý báısheshekke,
jylynýdy sezinbeý aı nuryna.
Úlken bolý – janyńnan ary attaný,
Úlken bolý – tán úshin taǵat tabý.
móldirlikke tas atý jyraq baryp,
toǵysharlyq dertimen jaraqtaný.
Sharbolat tún, súmbil aı, móltek kúnmen,
О́mirde úlken bolmaýǵa sert ettim men!
Úlken bolyp júrmeýge sert ettim men,
Úlkenderdeı kúlmeýge sert ettim men!
3.
Sol aýylda arý bar Kórkem atty,
alqa moıyn, altyn shash, saltanatty.
kirsiz tisi tógiler jıeginen,
názik úni úıirgen shartarapty.
Kórgen jan: «Kórkem dese kórkem!» – degen,
kóńilinde qoshqyl sezim jelkendegen.
darıǵa-aı, bet ushynyń qyzarysy,
mıýaly, maısaly órteń der em!
Aı betinen kirerdeı jymıǵanda,
kún betinen shyǵardaı jymıǵanda.
bult qaýyzyn ashqandaı qaraǵanda,
tabanyna sulýlyq syıynǵan ba?
Altyn shashy keshqurym sýǵa enedi,
qart zamanǵy keskindeı beınedegi.
ómir sonda ózgerip salar edi,
kóńil sonda sıqyrǵa senbek edi.
Keshkiǵurym kógildir sýǵa kirdi,
appaq meken áınegi býlanýly,
appaq meken boıymen tuıyqtalyp,
sý ernindeı dirildep turǵanymdy
sezseń edi, sáýirdiń bulttary!
álsin-álsin jazyqtar jumyrtqaly,
álsin-álsin aǵashtar altyndandy,
altyndandy aqyryn tynyp bári.
Keýdemdegi et emes, altyn deımin,
shapaq toly shuǵyla qalpym deımin,
kúbir-kúbir ózenmen tildesemin,
peri shalǵan sezimdeı búlkildeımin.
Bir júremiz uzyna qos seleýdeı,
erte kezden otymyz óshpegendeı.
bir shyǵamyz jóńkeli jasyl baqtan,
qýalasyp, shýlasyp kóshken eldeı.
Tańsáriden ashylar kún jańasy,
keshqurymmen kórkeıer syr qalasy.
jyldar jyljyp jazylar aramyzda,
jip-jińishke mahabbat jylnamasy.
Únsizdik pen júrektiń jelkeni egiz,
О́mirde úlken bolmaýǵa sert etemiz,
Úlken bolyp júrmeýge sert etemiz,
Úlkenderdeı kúlmeýge sert etemiz!
4.
Esińde me, qalqataı, nazdanǵanyń?
bolmashyǵa shattanyp máz bolǵanyń.
kibirtiktep oqýshy ek, tabıǵat pen
adamdardyń júzine jazǵan zańyn.
Tamyz túni jelimen jebegende,
sensiz jalǵyz qalardaı bar álemde.
– Tastamashy, – degenim esińde me?
– Tastamaımyn...– dediń sen qarap órge.
Besindegi butadaı qubalanyp,
bulaq únsiz jatatyn jylap aǵyp.
burymyńdy qyzyqtap bulyqsımyn,
kúlgendegi kózińmen dýalanyp.
Keńistikte torǵyn aı, mysyq janar,
elgezek bir degbir-aı, ushýǵa bar.
kóńil birde órekpip, órshelener,
birde jibip baıyzdap, qushyrlanar.
Alýan deımin sezimniń sary alqaby,
súıe bilse óńgesin joǵaltady.
súıe bilse umytar ózdi-ózin de,
sol súıýden taǵdyryn tabar taǵy.
5.
Qaýyn ısi kókti sharlap
sý buzǵanda irgeni,
oqý izdep Almatyǵa turdym alǵash júrgeli.
Eı, Almaty! Irkes-tirkes qııalymnyń mekeni,
alyp barar saǵan árkez qusnı arman jetegi.
Qalyń-qalyń kitaptarmen ǵumyr keshtim kósheńde,
alyp muhıt aqyndarmen kúbirlestim kósheńde.
О́shpes taby tur-aý sende alǵashqy ińkár gúlderdiń,
alǵashqy ińkár erke arýdyń sen jutqasyń syr demin.
Alabyńda Meńtaı sulý ókindi me eń alǵash,
qaıta úmitin sabaqtaýǵa bekindi me eń alǵash,
Opat bolyp on jetide
gúl óskende burymǵa,
jeltoqsanshy jas boıjetken jatyr ma eken qyryńda?
Qansha jigit ońashada óksidi eken jasyryn,
qansha kóńil satqyndyǵyn keshirdi eken dosynyń?
Eı, Almatym! mine, attanbaq qushaǵyńa jańa ulyń,
júreginiń ıegine súıep sábı qalamyn.
Kókiregimde tańdanys pen ór tolqynnyń taby bar,
jarǵa urar da aqjal tasqyn burq-sarq etip sabylar.
Qosh, Kórkemim! Tuńǵysh ret alystaımyn janyńnan,
qaıtqan qustaı qımastyqpen qaryshtaımyn baǵyńnan.
О́ziń joqta aı – júzkúndik, jyl – myńkúndik qalypta,
Kóp uzamaı oralarmyn
qapalanba, qamyqpa.
Ǵashyqtyqta tolǵan aǵyn, alýan paıym, aqyl bar,
Alystasa eki dene, júrekteri jaqyndar.
Saǵynysar, syr kóńildiń jumbaq qyly oıanar,
ǵashyq solaı shyn sezimniń japyraǵyn saıalar.
Mahabbat pen únsizdiktiń jelkeni egiz ómirde,
Ámanda úlken esh bolmaýǵa sert etemiz ómirde,
Úlken bolyp esh júrmeýge sert etelik jolyma,
Úlkenderdeı esh kúlmeýge sert etelik taǵy da!
6.
Dýly qala. Tógiler san boıaýlar,
san boıaýlar samsaǵan tańdaı aldan.
áne, turǵan shaıhana, jasyl kafe,
á degende kóńildi arbaı alǵan.
Záýlim-záýlim ǵımarat alyp taýdaı,
jol boıyna jaıǵasqan kólik torlaı,
kitaptaǵy beıneler munartqandaı,
ertedegi arýlar jolyqqandaı.
Áne, oqý ordanyń qabyrǵasy,
erneýinde taǵdyrdyń qońyr kóshi.
buryshynda san arý turǵan bolar,
júrgen bolar jaınasyp óńirde osy.
Qarsy aldymda shubaǵan myń elester,
bir taǵdyrdyń beıýaq muńy elester.
Sender neni bildińder, aq terekter,
shapshyma sý, sender she, kúlegeshter?
Tússiz jaýyn sirkirer ara-tura,
jalyn qosyp qozdaǵan jan otyna.
Áli-aq shyńdar bas ıer pák jyryma,
merýert taǵyp kógildir qanatyma.
Abzalym da óleńim, ardaǵym da,
býymenen usharmyn jorǵa jylǵa.
ázirshe únsiz bólmemde kóz ilemin,
qalyń-qalyń qııaldyń ormanynda.
7.
Zerger ýaqyt órnegin oıǵan alda,
qyzyq-aý ómir bulty oılaǵanǵa.
ózgerer kóńil árkez san-salaǵa,
ózgergen qubylyspen aınalańda.
Top tyrna ózgere me, kóshken kezde,
aq qaıyń ózgere me, ósken kezde.
suraýlar ózgere me salmaqtanyp,
jazmyshtyń ashy sýyn keshken kezde.
Murattar aýysar ma jyl aýǵandaı,
tastaq jol shańdatar ma shubar joldaı.
beınetter almasar ma saltanatqa,
bóbegi jetimdiktiń ýanǵandaı.
Aınalǵan dúr jaýharǵa jez kerýendeı
qalaısha bolsyn bári kóz kórgendeı.
ózgerdim men de solaı, beý, Kórkemim,
mezgilder jyl on eki aı ózgergendeı.
Shashylsa ala tańnan kún jibegi,
keýdemdi áldene muń tilgiledi.
jalyqtym ba qońyrkóz jalǵyzdyqtan,
jalyqtym ba ózimnen, kim biledi?
Shyqtym áıteý bári de shyǵar jolǵa,
bári de basqalardyń qumar jolǵa.
shyqtym alys qymsyný, uıańdyqtan,
shyqtym alys beımálim munarlarǵa.
Balań úmit bilmegen sýalýdy,
tuńǵysh ret ótkergen qýarýdy.
Úlkendershe úırendim júre alýdy,
Úlkendershe úırendim kúle alýdy.
Kesh kirgende dýmandy ot qasyn qaǵar,
qıly áýen men qyzyldy-jasyl janar.
Úlkendershe shyǵardym menmensýdi,
Úlkendershe boldym men ashýlanar.
Ker kóńilden óshkendeı syr alaýly,
janabymnan tuma oıdyń bulaǵy aýdy.
Úlkendershe úırendim qataldyqty,
Úlkendershe úırendim jylamaýdy.
Bári eskilik sanalǵan ótkendegi,
ótken bala jyldardyń kók belderi.
umyttym men ózimnen uıalýdy,
umyttym men sátterdi bókterdegi.
Ala tańnan shashylsa kún jibegi,
Áldene muń keýdemdi tilgiledi.
Jalyqtym ba qońyrkóz jalǵyzdyqtan,
jańa kúnder áınegi buldyr edi...
8.
Qarasha. Tún. Aǵashtar syrǵalary,
bezbendep laǵyl túske tur qalany.
Kórkem qyz aýyl jaqtan keldi búgin,
hat jazbaısyń deıdi de, buldanady.
Kórinbes baıaǵydaı kózge túsi,
múmkin mendik aspannyń ózgerisi.
bolmaǵandaı qupııa aramyzda,
úziler uzaq barmaı sóz jelisi.
Keler jaqyn áldene sybyrlaýǵa,
qasaqana shyǵardym burylmaýdy.
taıap keler erkelep, báldenýge,
qasaqana shyǵardym uǵynbaýdy.
Qatyp, semip qalar ma osynsha jan,
sýalǵandaı sezimder, jasýshalar.
Kórkem bolsa abyrjyp, elegizer,
keıde eleýsiz ıyqqa basyn salar.
Men shalshyq ta, ol teńiz josyp aǵar,
Qara men aq, ýa, qalaı qosyla alar?
qýraı men gúl qalaısha janasa alar?
janasqanmen jalǵyzdyń jasy qalar.
Sezindi me ózgergen turpatymdy,
sezindi me órshigen syrqatymdy.
tory muńǵa súıenip, tómen qarap,
sybyrlady jamylyp mylqaý túndi:
– Bári tús, ótken kúnniń bári bostaı,
ózgeripsiń tipti adam tanymastaı.
domalar sárýar kún saıdan ary,
túıilgen alqymymda tary jastaı.
Sen úlkensiń, qarashy, men balamyn,
ertede osy ma eken tańdaǵanyń?
qaıda
úlken bolmaýǵa sert etkeniń,
tańdardy sol sertime jalǵaǵanym?
Sen bótensiń, qarashy, men baıaǵy,
men baıaǵy sertimniń án baıany.
nege aıtpaıdy juldyzdar tórelikti,
Nege úmitsizdikke qol jaıady?
Toly sý shaıqalady kemerinde,
kók daýyl býyrqanar tónerinde.
Týlaǵan aı astynda júrek sózin,
Shynymen tez umyttym degeniń be?
Aspanda juldyz qyzyl, aı sap-sary,
seziler muratyńnan jel soqqany.
shynymen umyttyń ba ińkár shaqty,
aqedil kóńilińdi alshaqtaǵy?
Úlkendik – dert emes pe biz ańǵarǵan,
Balalyq – sert emes pe biz arbalǵan.
Zańdaryn buzar zańǵar mahabbattyń,
pák sertin bala kúngi buza alǵan jan!
Soqqanmen qara quıyn, tasadan jel
ózgermes jazmysh qoly jasaǵan jol.
Jazǵany osy bolsa, men kónemin,
Buıyrsyn jaqsy kúnge, qosh-aman bol!
Qaldym únsiz. Tereńnen syr uqpastan,
bir sátke qabaǵymdy jylytpastan.
keýdesin qara túnek torlaǵandaı,
ishinen kúńgirttenip tynypty aspan.
Japqan ba qop-qoıý muń qara alapty,
boıymdy sýyq jelder aralapty.
páktiktiń dańqyn alyp eles beıne,
Tumanǵa sińip jalǵyz bara jatty.
О́tti solaı balalyq sertimiz de,
ótti solaı mahabbat órtimiz de.
Nárkes jyldar! túspeıtin endi ýysqa,
endi eshqashan berilmes erkimizge.
Turdym beıne uǵa almaı ne bolǵanyn,
qandaı ómir sońymda qalanǵanyn,
ne nárseniń bilsem ǵoı ornaǵanyn,
qandaı iske qolymnyń bara alǵanyn...
Epılog
Dymqyl tartar shildede tún aýasy,
Uzaǵan balalyqtan jyl arasy.
kóriner saǵymdanyp tý alystan,
qıraǵan mahabbattyń munarasy.
Basylǵan súzek sana,jeligim de,
basylǵan syrǵaq mezet, seri kún de.
qapyda qabat-qabat uıqy kómip,
dál búgin oıanǵandaı ómirimde
zyr qaǵyp, jónelemin bas aýǵanǵa,
ótkenniń úzikteri qashalǵanda.
ótkenniń qumyrasy ashylǵanda,
ókinish jalbyzdary josylǵanda.
Keldim men sharlaı júrip mekenime,
baıaǵy sábı kóńil jetegine.
oraldym balalyqtyń aralyna,
qosh aıtyp úlkendiktiń jat eline.
Oraldym ǵoı, erke qyz, tuma kólge,
baıaǵy biz qydyrǵan bula jerge.
Sen qaıdasyń?
jaǵadan kórinbeısiń,
ketkeniń be ókpelep myna álemge?
Qaz qańqyldar qanatyn qaǵyp-qaǵyp,
jel dirilder tolqynmen aǵyp baryp.
Sen joqsyń ǵoı,
balalyq aralynda,
jol izdeımin túnimen jaryqty alyp.
Umyttym ba kúlkińe tańdanýdy,
kesh mendik albyrttyqtan tamǵan ý-dy.
kesh meni, kúmiljigen sarsańymdy,
kesh meniń bala sertten tanǵanymdy.
Bir aty qateliktiń ómir bolar,
úrlese óshken otty, jalyn bolar.
keýdede kúńgirttengen júrek endi,
móldirlik uranymen dabyl qaǵar.
Balalyq – qudirettiń qonǵan jeri,
Balalyq – kıe móri tamǵan jeri,
Aırylman balalyqtan bul ómirde,
Aırylman tumalyqtan keýdemdegi.
Balalyq – izgilikke qorǵan meken,
Balalyq – ińkárlikke tolǵan meken,
Qoshtaspan balalyqpen bul ómirde,
Qoshtasqan ókinish pen armanda eken.
Balalyq – tunyq ózen syńǵyryndaı,
Balalyq – jaryq beıish turǵynyndaı.
Sheginbe balalyqtan bul ómirde,
Shegingen sarsań ýaqyt tul ǵumyrdaı!
Balalyq – súıispendik syr oshaǵy,
Balalyq – boran soıly jyr oshaǵy.
Jaqyn bar balalyqqa bul ómirde,
sol ómir shyn baqytqa ulasady!
Balalyq – sáýleli aqyl eleginde,
Balalyq – jaratylys sebebinde,
janshyma dúr qazyna bolmysyńdy,
qarap baq rýhyńnyń tereńine!
Rýhyńda – Isa júzi, Musa jany,
Rýhyńda – jaz órnegi, qys alaby,
Rýhyńda – shýlap aqqan sheksiz ózen,
Rýhyńda – anyq meken nysanaly!
Aınala beıne ujmaq arman úndi,
Jer – tósek,
aspan – shamdal,
jol – laǵyl-dy.
bilseń ǵoı qandaı baılyq ıelendiń,
bilseń ǵoı qandaı nurǵa shomǵanyńdy!
Jaý bolma ózdi-ózińe, anyq qara!
jazbasyn Jaratqannyń tanyp qara!
Rýhyńda – injý kerýen, izgi habar,
Rýhyńda – shoǵyr hamsa, tarıhnama!
Jaqpar-jaqpar mola tún jatyr alda,
surǵylt oıǵa batqandaı shoqylar da.
kezdespeısiń, bilemin, bult túsinen,
as mázirin kórmespin oqyǵanda.
Gúl alamyn,
syılanbas saǵan biraq,
Ý urttaımyn, qala almaı odan jyraq.
tutynamyn daıashy bergen asty,
túıme satyp alamyn jaramdyraq.
Sen bolmaısyń alaıda jol tusynda,
kópir mańda, jaǵalaý, tal tusynda.
sen kelmeısiń júdegen sátterimde,
qalyń uıyq ishinen maltysýǵa.
Tor moıyndy kúıdirip kún aptaby,
múmkin qaqpa ashylar jyraqtaǵy,
múmkin saraı qalarmyn sirińkeden,
tynyshtyqty túze me ol biraqtaǵy?
Sen qaıdasyń?
eńsemniń ezilgeni,
ezilgeni ketkenge jaz ilgeri.
aq ýyzdaı syrlaryń ózińde me,
juldyzqurttaı jumbaǵyń ózińde me?
Umytqam joq sertimdi, mártebelim,
ómirde úlken bolmaýǵa sert etemin,
úlken bolyp júrmeýge sert etemin,
úlkenderdeı kúlmeýge sert etemin!
