Túrkııada bas saýǵalaǵan «Túrkistan legıony» qazaqtary

«Túrkistan legıony» «Shyǵys legıo­nynyń» quramynda boldy. Oǵan: Armıan, Ázerbaıjan, Soltústik Kavkaz, Grýzın, Eston, Latysh, Túrkistan legıondary kirgen. Bul ulttardyń barlyǵyna Germanııa basshylyǵy ózderin jaýlaýshy emes, keńes ókimetiniń ozbyrlyǵynan azat etýshi retinde nıetterin aıta kelip, bolashaqta jeńiske jetkennen keıin ár ultqa óz avtonomııasyn qurýǵa ruqsat berip, bılikti de óz qoldaryna be­rý­ge úmittendirgen. Osyndaı faktor kóp­tegen keńes jaýyngerleriniń tut­qyn­ǵa túsýi jáne soǵys aıaqtalǵan soń ota­nyna qaıtpaı qalýyna sebepshi boldy. Keıbir derekterde keńes odaǵy ja­ǵynan 3,9 mln adam soǵys tutqyny boldy degen derek bar. Sonyń ishinde arhıv qujattary 6700-i qazaq tutqyn bolǵan deıdi.

* * *

Soǵys aıaqtalǵan soń tutqyndardyń deni «Otanyna satqyndyq jasady» degen jeleýmen jazaǵa tartyldy. Kóbi atyldy, birazy 25 jylǵa sottaldy. Joǵarydaǵy legıonda bolǵan qazaqtar arasynda týǵan jerine oralmaı shetelderge bas saýǵalap ketkender de bol­­dy. Solardyń ishinde – soǵystan ke­ıin Túrkııanyń ońtústigindegi teńiz ja­ǵalaýy aımaǵyna ornalasqan Adana qa­lasyna bas saýǵalap barǵan bes qazaq azamaty bar.

Olar: 1. Islam Kereı (Shaıqysilám Látipov) Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqjar aýdany Jetiúı aýylynan. 2. Iаhııa Qazbek (Jaqııa Qoshqynbaev) Pavlodar oblysy, Jelezın aýdany Jańatalap aýylynan. 3. Halyq Oral (Tólep Halelov) Aqtóbe oblysynan. 4. Qashım Balqash Qaraǵandy oblysynan. 5. Zeınel Ábıden (Zeınelqabıden Shaýyshov) Qyzylorda oblysynan ekenin bildik.

Osylardyń arasynda – Islam Kereıge (Shaıqysilám Lá­­tipov) toq­talar bolsaq, 1942 jyly soǵysqa attanyp, nemis­ter­diń tutqynyna túsedi. Sodan «Túrkistan legıony» sapynan bir-aq shyǵady. Týǵan-týystary buǵan deıin «habarsyz ketti» degen málimetke senip kelgen. Tip­ti aýdandyq maı­dangerler ti­­ziminde de osy­laı dep tur. 1969 jyly oıda-joqta jo­ǵal­ǵan jaýyngerden hat keledi. Ol hatta, Shaıqysilám óziniń tiri ekenin jáne Túrkııanyń Adana qalasynda turyp jatqanyn baıandapty. Al myna jaqtaǵy týystary da hat jazǵanymen, túrkııalyq baýyry «senderge zııanym tıedi» dep, hat-habar almasýdy sanaly túrde doǵarǵan. Arada birshama ýaqyt ótkende 1974 jyly Túrkııadan «ákemiz qaıtys boldy» degen habar kelgen. Habar alǵan eldegiler jylqy soıyp as berip, janazasyn shy­ǵarǵan.

Osylaı bes qazaqtyń biriniń deregin tapqan soń, qalǵany týraly málimetti izdestire bastadyq. «Barmysyń, baýyrym» men reseılik «Jdı menıa» baǵdarlamasyna suraý saldyq. Nátıje shyqpady. Izdestirý barysynda eki jyl buryn sol kezdegi Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshisi Abzal Saparbekulyna habarlasyp, qazaq dıasporasy arasyna suraý saldyq. Elshi Adana qalasynda qazaq dıasporasy joq ekendigin aıtyp, biraq Túrkııadaǵy qazaq dıasporasynyń basshysy Erol Ieldjıǵa habarlasýymyzdy aıtty.

Dereý Erol Ieldjıge habarlasyp biraz aqparat bildik. Onyń aıtýy bo­ıynsha, Túrkııadaǵy qazaqtar arasynda soǵys tutqyndary jaıynda estigen. Sóıtip Túrkııa qazaqtarynyń chattaryna shyqtyq. Tabandap izdestirýdiń arqasynda bizge túrkııalyq Aıǵun Qazbek degen adam habarlasty. Bul kisi Islam Kereıdiń ómirlik dosy Jaqııa Qazbektiń balasy eken. Aıǵunnyń aıtýynsha, Adana qalasyna jeti jigit kelgen. Beseýi qazaq, qalǵan ekeýi: Álı Chefık degen tájik pen Muhammed Sharıoǵly esimdi ózbek.

– Siz izdegen adam ol meniń ákemniń jan dosy, qaıtqanyna toǵyz jyl boldy. Ol kisi ólerinde maǵan «eldegi týystarymdy taýyp osyndaǵy bala-shaǵammen tabystyr» dep amanat aıtqan edi, – dedi Aıǵun Qazbek. Sóıtip Islam Kereıdiń balalary eldegi týystarymen baılanysyp, adasqan urpaq bir-birimen tabysty. Jaryqtyq atamyz urpaǵy umytpasyn dep óz rýyn famılııa qylyp alǵan eken.

Túrkııaǵa barǵan bes qazaqtyń ishin­de, eskishe – jańasha hat tanıtyny Jaqııa Qazbek eken. Bul kisi ózi­niń ata-tek shejiresin jáne bastan kesh­ken oqıǵalardy jazyp ketipti. Osy jazbada, soǵys aıaqtalǵan tusta biri­niń aıaǵy, biriniń qoly joq jeti jigit Túrkııanyń Adana qalasyna tap bol­ǵany, taǵdyrdyń qalaýymen osynda turaqtap úıli-barandy bolyp ómirlerin jalǵastyrǵany týraly aıtylypty.

* * *

Islam Ke^­­­­reı­­­­diń­ týys­­­ta­­ryn urpa­ǵy­men tabys­tyrýǵa at­sa­lys­qan aza­mat Aı­ǵun Qaz­bek óz ákesi Iаhııa­ Qa­zy­bek­tiń ­týys­ta­ryn ta­ýyp be­rýin ótin­di. Buǵan da «maqul» dedik. Áýeli, bul kisiniń rýy ýaq ekenin bilip aldyq. Iаhııa Qazbek atamyz (Jaqııa Qoshqynbaev) Pavlodar oblysy, Jelezın aýdany, Jańatalap aýylynda dúnıege kelgen. Aıǵunnyń aıtýynsha, ákesi maıdanǵa Almatydan shaqyrylǵan eken. Bir qyzyǵy, ákesi jınaqtap qaldyrǵan qaǵaz qujattardyń ishinde «Pavlodar oblysy, Úrlitúbi aýdany» degen jazý bar bop shyqty. Pavlodarlyq ýaq rýynyń ókilderimen habarlasqanymyzda, jazbadaǵy Úrli­túbi aýdany búginigi Jelezın aýdany ekenin bildik. Iаǵnı soǵysqa deıin Je­lezın ataýy Úrlitúbi aýdany dep atalǵan.

Iаhııa Qazbek­ (Jaqııa Qosh­­qyn­baev) so­­­ǵys­qa keter al­­­dyn­da qys aıyn­da úı­len­gen eken. So­ǵys­­qa jaz aıyn­da attanǵan. Jal­­­py, Jaqııa Qosh­­qynbaev óte saýat­ty, bilimdi adam bolǵan. Ulyna qal­dyrǵan jazbalaryna qarap otyryp onyń óleń shyǵarǵan aqyn ekendigin, shejireshi ekendigin baıqaýǵa bolady. О́mirin estelik qyp jazyp ketken. Onymen qoımaı balasyna «Qazaqstanda týystaryń bar, taýyp al» dep únemi aıtyp otyrǵan.

Biz izdestirý nátıjesinde, Iаhııa Qaz­bek­tiń qyzyn taptyq. Ol kisi Pav­lo­darda turady eken. Bul iske qalalyq Batyr Baıan atyndaǵy qordyń adamdary kómektesti. Iаhııa atamyzdyń áıeli jaryn óldige sanap odan qalǵan jalǵyz tuıaq qyzyn mápelep ósirgen. О́ıtkeni aýylǵa «ol kisi óldi» degen hat kelgen.

Jaqsy habar qulaǵyna tıgende Aıǵun Qazbek myrza qatty qýandy. Dereý Qazaqstanǵa ushyp keldi. Sóıtip ómiri kórmegen apaly-inili baýyrlar kórisip, saǵynyshtan maýqyn basyp bir jasap qaldy. Biraq baýyrymen tabysqan apa sol túni o dúnıege attanyp kete bardy. Bul ári aıanyshty, ári taǵylymdy taǵdyr edi.

* * *

Úshinshi taǵ­dyr ıesi – Halyq Oral. Ol kisini «Oral» atymen izdestirdik. Qa­zaqstanda on­daı taý, qala, ózen ataýlary bar bo­lyp shyqty. Ba­lalarynan osy­nyń qaısysy ata­la­ryńyz dege­ni­mizde, olar «Oral taýy» dep aıtty. Qazaqstanda Oral taýy Aqtóbe jáne Reseıdiń Orynbor oblysynyń jerinde ornalasqan. Izdeýdi Aqtóbeden bastadyq. Eki aımaqtyń arhıvterine suraý salǵanymyzda, bir juma ishinde Aqtóbe oblystyq arhıvi barlyq qujattardy taýyp berdi. Aqtóbe oblystyq arhıviniń basshysy Marat Tólebaıuly bizdiń ótinishimizdi aıaqsyz qaldyrmaı, qyzmetkerlerine tapsyrma berip, zertteýimizdiń jyldam júrýine jaǵdaı jasady.

Halyq Oral aǵa­myzdyń qy­zy jet­pisten as­qan keıýana Germanııada tu­rady. Osy kisiden áke­si­niń tegin sura­ǵa­nymyzda áke­siniń ákesi Ha­lel, sheshesi Zeı­nep dep aıtqan. Aqyry bul kisi Halelov Tólep bolyp shyqty. Rýy – tama. Mundaǵy qujattarda, ol kisini syrtynan 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrǵan. Týystaryn izdestirip jatyrmyz.

«Túrkistan legıony» tarıhynyń aınalasynda aıtylmaǵan dúnıe kóp. Ony zerttep, baǵasyn berý – bizdiń mindetimiz. Qalǵan tórt adamnyń taǵdyry týraly aıtatyn bolsaq, qyrǵyz óz elindegi týys­­taryn taýyp erteden aralasqan eken. Tipti Osh qalasyna meshit saldyrǵan. Bir baıqaǵanymyz qazaqtan basqalaryna keńes ókimeti jeńildik tanytty ma eken degen saýal týyndaıdy. Qalǵan qazaqtyń taǵdyry áli zerttelip jatyr.

Samat JUMATAIULY,

L.N.Gýmılev atyndaǵy
EUÝ tarıh doktoranty