Ár halyq ótken tarıhynda memlekettilik bolǵanyn naqty derektermen ǵana dáleldeı alady. Qazaq handyǵynan bastap, kúni búginge deıin jazba jádigerler Uly dalada ordaly memleket bolǵanymyzdy aıǵaqtap otyr. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi Qazaq eliniń HH ǵasyrdyń ekinshi on jyldyǵynan bastap qaǵazǵa basylǵan saıası tarıhyn túgendep, urpaqtan-urpaqqa amanat etý maqsatynda saqtap keledi.
Qaı memleket bolsyn tarıhyn tańbalaýdy, saqtaýdy aldyńǵy orynǵa qoıary anyq. Sol sebepti táýelsiz el bolyp, otaý tikken shaqta qujat saqtaý salasy memlekettik turǵydan demeý alyp, retke keltirildi. 1994 jyly 14 qańtarda Memleket basshysynyń Jarlyǵyna saı jańa tarıh Ortalyq memlekettik arhıviniń negizinde Prezıdent Arhıvi qurylǵan edi. Táýelsiz memlekettiń qalyptasýynyń dáýirlik oqıǵalaryn, elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasattyń, halyqaralyq qatynastyń, ekonomıkanyń, áleýmettik-mádenı damýyndaǵy mańyzdy qujattary da osynda jınaqtalǵan. Prezıdent aktileriniń túpnusqalary, halyqaralyq jıyndardaǵy baıandama mátinderi, fotosýretteri, jarlyqtar men qaýlylar da arhıv qoımasynda óz ornyn tapty. Sonymen qatar qoǵam qaıratkerleriniń jeke tektik qujattary men basqarý qujattamasy da bar. Byltyrǵy derek boıynsha Arhıvte 856 myńnan astam is saqtaýly bolsa, bıyl bul sandardyń kórsetkishi ulǵaıǵan. 2023 jyldyń 1 qańtaryndaǵy kórsetkish boıynsha 1 134 950 is bar ekenin naqty aıta alamyz. Sebebi byltyr Prezıdent Arhıvindegi qujattar tizimine 1920-1950 jyldardaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý boıynsha Ishki ister mınıstrligi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Bas prokýratýranyń arnaýly memlekettik arhıvterinen qujattar tapsyryla bastady. Bul qujattardyń tasymaly 2020 jyly qarashada Prezıdent Q.Toqaevtyń tapsyrmasymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııa jasaqtalýynan bastaý alyp otyr. Memlekettik komıssııasynyń jumysyna kómek ári baǵyt-baǵdaryna qoldaý retinde 2021 jyly Prezıdent Arhıviniń qurylymynda HH ǵasyrdaǵy saıası qýǵyn-súrgin materıaldaryn zerdeleý ortalyǵy quryldy. Kelip túsken qujattar negizinde arhıv pen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń jobalyq ofısi birlesip HH ǵasyrdyń arhıvtik qujattaryn taldaý boıynsha ózara is-qımyl jasap, ǵylymı jobalar men jurtshylyqqa arnalǵan keń aýqymdy pýblısıstıkalyq basylymdardy daıyndap keledi.
Prezıdent Arhıvi el tarıhyndaǵy mańyzdy saıası oqıǵalardyń qujattaryn saqtap qana qoımaı, arhıvshilerdiń kásibı biliktiligin arttyrý maqsatynda birqatar is-shara uıymdastyrǵanyn aıta ketken jón. Jas arhıvshilerdiń jazǵy mektebi, stýdentter arasyndaǵy respýblıkalyq olımpıada, «Ashyq qoǵamǵa – ashyq Arhıv» atty arhıvshilerdiń halyqaralyq kongresi sózimizge dálel bola alady. Atalǵan is-sharalar jas mamandardyń arhıv salasyna qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa, zamanaýı tehnologııalar men jańa ádisterdi ıgerýge, halyqaralyq qatynastardy damytýǵa baǵyttalǵan. Bul – Prezıdent Arhıviniń jyl saıynǵy dástúrden jańylmaı, jas arhıvshilerdiń biliktilik tájirıbesin arttyrýǵa óz úlesin qosyp otyrǵan bastamalary.
О́tken jyldyń qazan aıynda ótken «Ashyq qoǵamǵa – ashyq Arhıv» atty arhıvshilerdiń halyqaralyq kongresine BUU, EO jáne IýNESKO-nyń, Azııa men AQSh, TMD-nyń 15-ke jýyq elinen jetekshi ǵalymdar, sarapshylar men mamandar qatysty. Arhıv isin damytý, qujattyq murany saqtaý máseleleri birneshe dıspýttyq aýdıtorııalarda talqylanyp, álem arhıvshileri arasynda turaqty halyqaralyq kásibı suhbat alańy quryldy.
Prezıdenttiń ótken jylǵy 9 aqpandaǵy Jarlyǵyna sáıkes Arhıv «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi» respýblıkalyq memlekettik mekemesi bolyp qaıta quryldy. Jarlyqqa oraı Prezıdent Arhıviniń jańa erejesi bekitilip, 2035 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy men strategııalyq jospary daıyndaldy. Tujyrymdamanyń mazmuny Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn jınaqtaýyn, esepke alynýyn, saqtalýyn qamtamasyz etilýin, paıdalanýyn anyqtaıdy. Sondaı-aq arhıvti sıfrlyq formatqa kóshirý, onyń qujattaný jáne arhıv isi salasyndaǵy ǵylymı, ádistemelik jáne úılestirý ortalyǵy retinde qalyptasýy, tasymaldaýshylar arhıvteý ádisnamasynan qoldanbaly boljamdyq sıpattaǵy jańa ǵylymı sheshimder negizindegi aqparattyq arhıvteý ádisnamasyna deıingi qyzmetterdi ınnovasııalyq jobalaýǵa baǵyttalǵan. Tujyrymdama jobasyn ázirleýge arhıv ujymy tolyq qatysyp, qyzmetkerlerdiń aıtqan kóptegen usynysy qujatqa engizildi. Tujyrymdamaǵa engen ózgerister arhıvti keshendi damytýǵa, Ulttyq arhıv qory qujattarynyń saqtalýyn qamtamasyz etýge, olardy qoǵam men memlekettiń áleýmettik-quqyqtyq, ǵylymı jáne mádenı múddelerinde keńinen paıdalanýǵa baǵyttalyp otyr. Arhıvtiń barlyq óndiristik prosesterin sapaly sıfrlyq transformasııalaý – mekeme qyzmetiniń negizgi baǵyttarynyń biri. Dál osy sıfrlandyrý arhıv qyzmetiniń ashyqtyǵy men aıqyndyǵyn kórsetip, halyqqa sapaly qyzmet etýge múmkindik beredi. Mundaǵy basty maqsat – negizgi basymdyqtardy aıqyndap, bolashaqta atqarylýǵa tıis qyzmetterdi belgileý. Tujyrymdamanyń qorytyndy bóliminde arhıv jumysynda mádenı qundylyqtar men arhıv qujattaryna aqparatqa qol jetkizýge adam quqyqtarynyń qamtamasyz etilýi basym jaǵdaıǵa ıe bolatyny aıtylǵan.
HH ǵasyrdan bastap búgingi Qazaqstannyń saıası tarıhyna qatysty biregeı qujattaryn retimen saqtap, jınaqtap otyrǵan Prezıdent Arhıvindegi qorlardy tek otandyq emes, sheteldik zertteýshiler de belsendi paıdalanyp keledi. Arhıvtegi qujattar negizinde zertteýshiler men arhıvshilerdiń eńbegimen túrli jınaqtar, monografııalar, maqalalar udaıy jaryqqa shyǵyp otyrady.
Daıana TOQBERGENOVA,
Prezıdent Arhıviniń qoǵammen baılanys mamany