Jańa Qazaqstannyń táýelsiz tarıhy

Sondyqtan zamanaýı tarıhı tanymnyń astarynda Uly dalanyń avtohtondy halqynyń tarıhı ótkenine qatysty pa­ıymdaýlyq máselelerge oryn bermekpiz.

Aldymen anyq jaıt, ult tarıhynyń temirqazyǵy – ár­qashan táýelsiz memlekettilik pen ult­tyq biregeılikti saqtaý boldy. Muny san alýan tarıhı derek­temelerdiń mol qory sho­ǵyrlanǵan eýrazııalyq saıyn saharanyń kóne artefaktileri, folklory men onomastıkasy jáne jazba, narratıvti mu­ralary bultartpas aıǵaqtary­men jetkizip berdi.

Arheologııalyq izdenisterdiń biregeı jańalyqtary «Altyn mádenıetiniń» (K.Aqyshev, Á.Tó­leýbaev, Q.Altynbekov t.b.) Uly dalanyń geologııalyq-geografııalyq erekshelikteri­ne saı beıimdelgen kóshpeli­ler ór­kenıetimen (V.V.Rad­lov, Á.Mar­­ǵulan, V.F.Zaı­bert, A.Toq­­­tabaı t.b.) tolyq sın­tez­­­delýi paıymdamalyq eń­bek­terdiń óresin kótere ala­dy. «Kún basty» petroglıf­ter­den (Sh.Ýálıhanov, Z.Sama­shev, t.b.) bastap, túrki syna ja­zý­­­­laryna deıingi jer ústin­­­degi tabıǵı jádigerler uly ba­ba­­larymyzdyń órke­nıet tany­­myndaǵy ólshem­derin aıǵaq­taıdy. Túrkilerdiń syna jazýynyń tóltamyrlyq negizi­men qatar onyń memle­ket­shildik sanany serpilter tarıhı kúsh-qýatyn zerdeleý áli de ýaqyt enshisinde.

Etnolıngvıstıkalyq zert­teýlerdiń zamanaýı baǵyttary prototúrkilik arhaızmderdiń Eýropa qurlyǵyn otanyna aı­naldyrǵan majar hal­qy­nyń tilinde birtalaı saq­talýy «túrki áleminiń» adam­zat­ tarıhymen birge ja­sas­qan dáýirlerin meńzeıdi. Eýro­padaǵy túrkilerdiń tarıhy men mádenıetiniń rýh pen dil­di kóteretin salmaǵy (T.Ju­­maǵulov, S.О́tenııazov,T.Mu­ha­janova,t.b.) endi ǵana batyl jazyla bastady. Túrki qaǵanattary jáne Ulyq ulystyń, ordalar men handyqtar tarıhynyń ár alýan derekkózderiniń qazaq halqynyń dástúrli aýyzsha tarıhymen ortaq tamyrlylyǵy ulttyq tarıhnamany jańa qyrynan qalyptastyrady.

Ulttyq memlekettilikti saq­taýdyń Alash qozǵalysy ataýyn enshilegen janartaýlyq dúmpýi qazaq halqynyń jańa zamandaǵy tarıhynyń basty sıpatyna aınaldy. Búgingi tańda álemniń damyǵan derbes memleketteriniń qataryna osyndaı baı tarıhı ótkeni, adamzat órkenıetinde óziniń ataly joly bar qazaq halqynyń táýelsiz oı-sanasy onyń tarıhı bilimin qorytýda jalǵasyn tabary sózsiz.

Jańa Qazaqstannyń tarı­hı-ıntellektýaldyq áleýe­tin damytýdyń kókeıtesti máse­le­lerin kóterýdiń mez­gili jetti. Ol osyǵan deıingi basymdyqtarǵa negizdelýimen qatar, qoǵamdyq-tarıhı oı-sanany jańǵyrtýshy, odan ári damytýshy faktorlardy tereńdetýmen júzege aspaqshy. Tarıhı oıdy paıymdaý ulttyq oıanýdyń renessanstyq baǵytyn qalyptastyrýmen ushtasqanda ǵana nátıjeli bolary haq.

Ol úshin joǵaryda atal­ǵan ta­rıhı derektemeler­diń ın­ter­­pretasııasyn taldaý men qo­rytýdyń teo­rııalyq-meto­dologııalyq má­­seleleri tur­paıy jasan­dy­­­lyqtan alshaq bolýy tıis. Dú­nıe júzi tarı­hyn­daǵy «uly ózgeristerdi» týǵyz­ǵan jaratylystanýlyq ǵylym­­nyń jetistikterimen teńdes máde­nıettiń Uly dala artefakti­leri­nen tabylýy tereń baı­lam­darǵa negiz qalaıdy. Pro­totúrkilerdiń antıkalyq kezeń­nen (saq-parsy soǵystary) batys pen shyǵystyń (Uly Qytaı qorǵany, ǵundar) tarıhnamasyna soqtaly izin qal­dyrýy, otyryqshy jurttardyń kóshpen­diler álemimen birde tatý, birde araz tarıhı damý úrdisteriniń sıpatty belgileri turǵysynda ǵana qarastyrylǵany jón. «Parsy tildi» saqtar týraly boljamdardyń ǵylymı qı­synsyz sáýegeıligi áshkerelenýi qajet.

Qujattama júıesi qypshaq tilinde júrgizilgen Altyn Orda bodandyǵyndaǵy slavıan­dardyń keıingi krepostnoılyq basy­baılylyq kezeńinde irgeles, kórshi túrkilermen ózara qa­rym-qatynastarynyń bar­lyq jaqtary tarıhnamada ashyq, aıqyn zerdelenýin qalaı­myz. Bul bir jaǵynan, hal­qymyzdyń táýelsizdik jo­lyndaǵy kúresterin tarıhı saralaýda jańa metodologııa­lyq ustanymdardy ornyqtyra­dy. Ekinshi jaǵynan, «Qazaq ólkesi Reseı ımperııasy­­­nyń quramynda» degen shetel ta­­rıh­namasynyń otarlyq, keńestik kezeńderindegi termınologııasynan qashyqtaýǵa jol salady.

Keńestik totalıtarlyq jú­ıe­­niń halyqtardy ultsyz­dan­dyrýǵa qurylǵan saıası-ıdeologııasynyń áskerı-óktem kúsh-qýatyn aıǵaqtaı­tyn qu­jattyq derekterin top­tastyrǵan Qazaqstan Prezı­denti arhıvi bizdiń qoǵamnyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa atsalysyp keledi. Ǵylymı-zertteýshi­lik, qujattyq ba­sylymdyq ba­ǵy­tyn qosa júr­gizgen arhıv me­kemesiniń ál-Fa­rabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetimen birlesip, «Ashyq qoǵamǵa – ashyq arhıv» taqyrybymen álemniń 20-dan astam eliniń arhıv mamandaryn tartyp, tuńǵysh kongress uıymdastyrýy, HH ǵasyr tarıhynyń beımálim tustaryn zertteýge múmkindikter sátiniń týǵanyn kórsetedi. 1992 jyldan beri qujattanýshy, arhıvtanýshy mamandardy daıarlaıtyn irgeli oqý ornynyń ǵalymdary men oqytýshylary, bolashaq arhıv mamandary stýdentter, magıstranttar men doktoranttar qatysqan aıtýly jıyn­nyń postkeńestik memleketter arasynda tuńǵysh ret elimizde ótkizilý, sanadaǵy gýmanızm men qoǵamdaǵy demokratııa­lyq ózgerister retinde tarıhta qalary anyq.

Tarıhı bilim men tarıhı tanymdy nasıhattaý qurmeti memlekettik saıasattyń ajyramas bólshegine aınalatyn ýaqyt keldi. Ol úshin túrli tanymdyq habarlar men baǵdarlamalar, derekti jáne kórkem fılm­der túsirý, merzimdi baspasóz ben elektrondyq buqaralyq aqparat quraldarynyń belsen­diligin arttyrý isi óte mańyzdy. Akademııalyq ǵylymnyń tabys­tary men jetistikteri mem­leket­tik teleradıo kesheniniń ba­sym­dyqqa ıe aıdaryna aınalýy tıis.

Qoryta aıtqanda, táýelsiz elimiz tarıhynyń mańyzdy kezeńi – ádiletti de jańa Qazaq­stan qurý jolynda Memleket basshysy tarıhshylarǵa zor senim artyp otyr.

Gúlbaný JÚGENBAEVA,

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń

professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory