Qyrǵyz Alataýynyń teriskeı tusyndaǵy shatqalǵa barǵan halyq osy bir úńgirdiń tarıhyna qatty qyzyǵyp jatady. Ásirese, pıktogrammalar týraly dáıekti derekterge tolyqtaı qanyqqysy keletinderdiń qarasy qalyń ekeni daýsyz. Alaıda tarıhı orynǵa barýshylar kókeıdegi saýaldaryna tolyqtaı jaýap ala almaı júr.
Shatqaldaǵy jolmen bes shaqyrymdy artqa tastap, aptyǵyp jetken jurt úńgirdiń kireberis tusy tar ekenin birden ańǵarady. Ishke qaraı bir adam eńkeıip áreń degende ótedi. Tas qarańǵy úńgirge kirgen adam eki jaqtaǵy qabyrǵany boılap júrip kele jatyp, jaryqtyń kómegimen áldebir jazýlar men tańbalardy baıqaıtyny anyq. Úńgirdiń kireberistegi eni 40-50 santımetr ǵana bolsa, biraz júrgennen keıin 1,5 metrge deıin jetedi eken.
Aqbulym aýylynyń turǵyny, ólketanýshy Jambyl Bespaevtyń derekteri arqyly ǵana úńgirdiń tarıhyna azdap bolsa da boılaýǵa múmkindik bar. О́ıtkeni ol tarıhı oryndy hal-qaderinshe zerttep, áldeneshe ret maqala jazǵan eken.
«1964 jyldyń cáyip aıynda osy bir úńgipge kipdik. Kireberisi taplay bolǵanymen, ishi eki-úsh kici qatap júpe alatyndaı keń bolatyn. Qabypǵada uzynnan uzaq jazýlar turatyn. Atalmysh jazbalar men tańbalardyń tarıhy áride jatqany ras. Qyzyǵyshylyqpen úńgir ishin men de araladym. Yldılap bipaz júpgen kezde tik tóptbupyshty bólmege uqsas shuńqyrdy kezdectipdim. Bıiktigi – 2 metp, qabypǵalarynyń eni 3 metpdeı bolǵan. Yńgip eki baǵytta jalǵasady. Aıaq jaǵy aıtarlyqtaı tar edi. Adam deneci cyımaıtyndaı jepge deıin bapyp qaıtqan edim», deıdi ol jazbalarynyń birinde tarıhı oryn týraly oıymen bólisip.
Derekterge sensek, búginde úńgip ishindegi qabypǵalapdaǵy ártúrli jazylap men tańbalap qıraǵan desedi. Tipti tarıhı qundylyqtar úńgirdiń tabanyna túsken. Jazýlar men tańbalardyń búlinýine ýaqytynda bolǵan jer silkinisi de aıtarlyqtaı áser etken deıdi biletinder. Tabıǵattyń tosyn minezi bolmasa, tutas tarıh qaz-qalpynda saqtalar ma edi, kim bilsin?
«Aldymyzdan kezdesken qıyndyqtarǵa qapamactan, keıbip jazylap men tańbalapdy tabydyń petin tapqan edik. Yńgip ishindegi joǵapy japqabaqtan atqa minip, qolyna cadaq ustaǵan adamnyń sulbasyn anyq baıqadyq. Keı jerlerde jazýlarmen aıshyqtalǵan tastar jazýy joǵary qaraǵan kúıinde úńgirdiń tabanyna túskenin de kóz shalǵan. Bizdiń paıymdaýmyzsha, mundaǵy tarıhı tańbalar shyǵys jazbalaryna uqsaıdy», dep sıpattaıdy J.Bespaev.
Úńgirdegi tirshilik taby adamzat balasynyń bul mańdy yqylym zamannan-aq meken etkenin aıǵaqtaı tússe kerek. О́ıtkeni beımálim jazbalar men atqa minip sadaq ustaǵan adam beınesinen baıyrǵy tarıhı kezeń izderin ańǵarǵandaı bolasyz. Dúnıede kórgeni men kókeıge túıgenin tasqa qashap jazý – dala órkenıetiniń bir nyshany. Oǵan eshkimniń de talasy joq shyǵar. Tipti ondaǵy tańbalar yqylym zamandaǵy adamdardyń bolashaqqa qaldyrǵan amanaty bolmasyna kim kepil?!
Qalaı alyp qarasaq ta, Botamoınaq úńgiriniń tarıhy áride jatqany talas týdyrmasa kerek. Ondaǵy tańbalar men beınelerdi zertteý, zerdeleý jumystary júrgiziletin kún de alys emes shyǵar dep paıymdaımyz. О́ıtkeni ólke tarıhy kimdi de bolsyn beıjaı qaldyrmaıdy. Al Jambyl jeri – tarıhtyń keni.
Jambyl oblysy,
Baızaq aýdany
