Biz ondaı jat qylyqtardy endi uǵyp, jarysa jazyp jatyrmyz. Baqqoja aǵa ondaı ultqa zııandy, jurtqa paıdasyz isti Keńes dáýirinde-aq jazyp ketipti-aý! Bul – qalamgerdiń ózi ómir súrgen qoǵamnan ozyq júretinin, oı-órisiniń bıiktigin kórsetse kerek. Osy turǵydan kelgende Baqqoja Muqaı ult jazýshysy deýge turarlyq qalamger ekenine eshkim shúbá keltire qoımas.
Keremet psıholog edi. Dıdaryńa barlaı qarap, keıde jorta suraq qoıatyn. Ondaǵysy: «Meniń sózimdi tyńdaýǵa qulyqty ma?» degen oı kókeıinde jatatyn bolýy kerek. Oraıy kelse, ázil de aıtyp qalatyn. Aǵany qalamger retinde syılaǵandyǵymnan shyǵar, aldynda kóp sóıleı bermeıtin edim. Ondaı kezde nege úndemeısiń demeı-aq, bir retin keltirip qataryna tartyp, ádemi áńgime sabaqtaıtyn. Arasynda: «Irkile berme, izet pen ınabattyń da jóni bolady. О́zińdi-óziń kórsetpeseń, seni kim baǵalaı qoısyn», dep qaırap alatyn.
«Kóligiń bar eken, qalanyń syrtyna shyǵyp turaıyq. Taýmen taǵdyrlas eldiń balasymyz ǵoı», dedi taǵy bir joly. Sondaı oı bólisýdiń bir ádemi sátin «Alma – Arasan» shıpajaıynyń mańynda ótkizdik. Alataýdyń baýraıy qandaı aıbyndy, araıly deseńizshi! Alýan túrli shóptiń jupar ıisi tanaýyńdy qytyqtap, saraıyńdy ashady. Sol joly ózen men bulaq boıynan túrli ósimdikterdi jınap júrgen edáýir jasqa kelgen ózge ult ókilderimen de tildestik. Táńirim-aý, bazardan ózimiz emine satyp alatyn shópterimiz osy saı-salada ósetin bolyp shyqty. Ásirese sý boıyndaǵy jalbyz, betkeıdegi shaıqýraı, qalaqaı – bári syńsyp turdy. Jel soqsa, jaýjapyraq sybdyr qaǵady.
Baqqoja aǵa: «Bul netken keremet, a?!» dep oılanyp otyrdy da, qońyrqaı túsi kúreńitip: «E, qolda barda altynnyń qadiri joq», dedi.
Qazir darqan dalamyzdaǵy shóptiń qadirine endi-endi jetip kelemiz. Shaıdyń ornyna shóp shaı ishetin boldyq. Biraq qazaq buǵan tolyq kóshe qoıǵan joq. О́zgeler baılyqtyń bir shoǵyry osy dep shóbimizdi de jınap áketip jatyr. О́tken jyly kórshi el – Qytaı jurtyna barǵanymyzda, Gýanchjoý ólkesinde Alataýdaı bıik bolmasa da ortasha taýdy aralap kórgen sátimizde úlken bazarynda boldyq. Ol shóp bazary eken. Sol taýdaǵy adam aǵzasyna paıdaly alýan túrli ósimdiktiń shıpalyq qasıetin qaǵazǵa jazyp qoıypty. Soǵan qarap alýǵa bolady. Shirkin, Qazaq eliniń alyp taýlaryndaǵy shópterden de sondaı bazar ashsaq, aýyl jurtyna paıdasy tıer edi. Qarap otyrsańyz, shópti ǵana emes, qazaq baıtaǵyndaǵy shóńgeniń de dárilik qasıeti bar ekenin ǵalymdar anyqtap qoıypty.
Kerjolmen saıǵa túsip, taý bulaǵyna bet jýyp, qaınap shyǵyp jatqan tunyq bastaýdan shól qandyrdyq. «Qandaı keremet, kúnde bir simirip tursaq qoı. Meıiriń qanady», dedi Bákeń. Osy sát oıyma Seıdahmet Berdiqulov aǵanyń máńgi saparǵa attanar sátte: «Átteń-aı, Qaraqystaqtyń (Jambyl aýdany Almaty oblysy) basyndaǵy taý baýraıynda bir bastaý bar edi. Talaı ret qatalap barǵanda, shólimdi basqan. Odan tómen bulaq bar edi. Sodan etpettep jatyp simirsem, ishtegi kesel kesiler edi-aý!», dep aıtyp jatyp kóz jumyp edi. Ony belgili azamat, ult jaqsylarynyń biri Ýálıhan Qalıjan aǵaǵa da aıtqan eken.
Qalaǵa qaraı bet alǵan sátte Baqqoja aǵa: «Hantáńiriniń baýraıynda da osyndaı bulaq pen bastaý kóp qoı. Jas kezde neniń qadirin bile qoıdyq deısiń. Eseıgende bári esińe túsedi eken», degen.
Shynynda, ótkenge oı jibere otyryp, alǵa umtylý qashanǵy ádetimiz. Mundaı kúıdi bizdiń aldymyzdaǵy urpaq ta basynan ótkergen. Biz de sol sorappen kelemiz.
Qalanyń shetine taıaǵan tusta sál toqtaýymdy ótindi. Syrtqa shyǵyp, artyna kóz tastady da: «Tútinsiz taza aýa jutyp, hlorsyz sý iship bir serpildik, sergidik. Osyny alda da jalǵastyryp turaıyqshy!» degen aǵanyń qońyr úni áli kúnge deıin qulaǵymnyń túbinde bulaq syldyryndaı, japyraq sybdyryndaı estilip turady.
О́tken ǵasyrdyń 60-70-jyldardaǵy urpaqtardyń qolynan kitap túsken emes. Mektep-ınternatta oqyp júrgen kezimizde Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolyn», Ábdijámil Nurpeıisovtiń «Qan men ter» trılogııasynyń alǵashqy tomyn, Sáýirbek Baqbergenovtiń «Qarǵa tamǵan qanyn», Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Mahabbat qyzyq mol jyldaryn», ózge de qalamgerlerdiń kitaptaryn jata-jastana oqydyq. Tipti keı kitaptardy oqymaǵandarǵa aıtyp berý úlgisi de bar bolatyn.
Baqqoja Muqaı aǵanyń meniń qolyma tıgen alǵashqy kitaby – «О́mir arnasy» edi. Odan keıin ádemi bezendirilgen «Aqqý sazyn» qyzyǵa oqydym. Ol «Mazasyz maýsymǵa» ulasty, «Dúnıe kezekke» jalǵasty. Arasynda merzimdik basylymdardaǵy dúnıelerin de úzbeı qarap júrdim. «Jalǵyz jaıaý», «О́mirzaıa» romandary aǵanyń tolysqanyn kórsetti.
Qoǵamnyń qasireti demesek te, keselin sýrettegen «Quldyq ǵumyr», «О́mirzaıa» sanaǵa ekiudaı sáýle túsirgeni bar. Ol jaqsy degen qoǵamda osyndaı sumdyqtar da bola ma ekenge saıatyn. Toǵysharlyq pen pendeshilik, daýryqpa ıdeıa – endi qadaǵalap qarasaq, astarly túrde sýrettelgen eken. Sony kórkem shyǵarma arqyly uqtyrýdyń ózi naǵyz talanttyń enshisine tıse kerek. Biz ondaı jat qylyqtardy endi uǵyp, jarysa jazyp jatyrmyz. Baqqoja aǵa ondaı ultqa zııandy, jurtqa paıdasyz isti keńes dáýirinde-aq jazyp ketipti-aý! Bul – qalamgerdiń ózi ómir súrgen qoǵamnan ozyq júretinin, oı-órisiniń bıiktigin kórsetse kerek. Osy turǵydan kelgende Baqqoja Muqaı ult jazýshysy deýge turarlyq qalamger ekenine eshkim shúbá keltire qoımas.
Aǵamyz qazaq dramatýrgııasyna da ózindik qoltańbasyn qaldyrdy. Pesalarynyń ishindegi súbelisi dep «Toıat túni» men «О́mirzaıany» erekshe ataýǵa bolady. «О́mirzaıa» pesasynyń tusaýy 1987 jyldyń kókteminde M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda kesildi. Ol Jeltoqsan kóterilisinen keıingi kezeń bolatyn. Jurt eki jarylyp júrgen. Baqqoja aǵa premerasy ótetin kúni keletin-ketetin kisilerge kóligińmen kómektes degen ótinish aıtty. Aǵanyń sózi – inige zań. Erteńgisin shaqyryp alyp, qoıylymǵa Oljas Súleımenovti ákeletinimdi, arasynda Inash Shormanov aqsaqaldy da jetkizetinimdi tapsyrdy. Inash aqsaqaldy teatrǵa qaraı qoltyqtap kele jatqanymda, anadaı jerden Asqar Toqpanov kózge shalyndy. Muhtar Áýezovtiń eskertkishine biraz qarap turdy da uly rejısser, kıeli shańyraqtyń ishine kirip ketti. «Asekeń ashýly ma, qalaı? Muhańnyń tulǵasyna nege tesile qarady eken?» dedi qarııa. Ol kisini ornyna otyrǵyzyp, Oljas Omarulyna telefon shaldym. Aqyn spektaklge kele almaıtynyn, biraq jazýshynyń úıinde jaıylǵan dastarqanǵa baratynyn jetkizdi. Spektakl aıaqtalǵan tusta habarlasýymdy ótindi. Baqqoja aǵaǵa eki tapsyrmanyń jaı-japsaryn aıtqanymda: «Oljekeńmen óziń sóılesip, úıge ákeletin bol», dedi.
«О́mirzaıany» jurt keremet qabyldady. Arasynda Oljas Omarulyna telefon soǵyp edim, aqyn ózi baratynyn aıtyp, aǵanyń úıiniń adresin aldy. V.Shýkshın, V.Astafev, V.Belov, ózge de derevnıa ómirin sýrettegen aıtýly qalamgerlerdiń qatarynan tabylǵan, spektaklge arnaıy kelip qatysqan, orystyń belgili jazýshysy Vladımır Lıchýtındi, «Lıteratýrnaıa gazetanyń» bólim meńgerýshisi, synshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Iýrıı Bondarenkony, sol basylymnyń Qazaqstandaǵy tilshisi Rústem Janǵojındi alyp, aǵanyń úıine keldim. Ol kezde mundaı ataýly kúndi búgingideı saltanat saraıynda emes, óz dastarqanynda atap ótý úrdisi bar edi.
Orys qalamgerleri «О́mirzaıa» týraly jaqsy pikirlerin aıtyp, jazýshynyń ózge de shyǵarmalary týraly oı qozǵap otyrdy. V.Lıchýtın Baqqoja Muqaıdyń aýyl ómirin jazýdaǵy tásiliniń ózine keletinin jetkizse, synshy ózi kórgen pesanyń taqyrybyn, keıipkerlerin tarata aıtty. Rústem de olardan qalyspaı ózindik baılamyn alǵa tartty. Aınalyp kelgende, úsheýi de ádebıet álemi týraly tereńnen oı qozǵap otyrdy. Baqqoja aǵa bolsa týyndynyń qalaı ómirge kelgenin baıan etti. Qyzý áńgime júrip jatqan tusta Oljas Omaruly keldi. Aıbyndy azamat qoı. Tórde otyrǵan Vladımır Lıchýtın ornynan ushyp turdy. «Qazaq qonaǵyn syılaǵan, Vladımır Vladımırovıch, tór sizge tıesili», degen aqyn iltıpatyna jazýshy: «Siz álemdik deńgeıdegi aqynsyz!» dep kóne qoımady. Oljas qazaqta: «Tóre tórin bermeıdi degen osy ma?!», dep onyń orys tilindegi maǵynasyn qalamgerlerge uǵyndyrdy. Biraq olar izetterinen jańylmady.
Jeltoqsan kóterilisi tilge tıek bolǵanda Oljas aqyn: «Tas atqanǵa, as at» degen máteldi tilge tıek etip, onyń otyrǵan qalamgerlerge qatysy joq ekenin alǵa tartty. Ol qazaq jurtynyń qadirli qasıetterin, ataly sózderin alystan oraǵyta qozǵap, tyńdaýshylaryna baıyppen jetkizdi. Ultymyzdyń ulylyǵyn da nazardan tys qaldyrmady. Bir oraıy kelgende Dinmuhammed Qonaev týraly orys jazýshysy surap qaldy. Oljas ult arysynyń jaǵdaıy jaqsy ekenin aıtyp, taıaýda ǵana óziniń Máskeýden oralǵanyn, Almatydaǵy bıýsti alynbaıtynyn atap aıtty. Alakózderdiń alypqashpa áńgimelerine tosqaýyl qoıyp, ult ulynyń bedelin saqtap qalý jolynda óziniń talaı esikti qaqqanyna dálel-dáıekter keltirdi. KOKP Ortalyq Komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy Iаkovlevte bolǵanyn, ol bıýstti alyp tastaý máselesi kún tártibinde turǵanyn aıtyp, meselin qaıtaryp tastaǵanda, Shyńǵys Aıtmatovtaı uly tulǵa ózin Mıhaıl Gorbachevqa aparyp, ekeýi Dımash Ahmetulynyń elge etken adal eńbegin dáleldep, bir ǵana mysal retinde Qazaq elinde 40-qa taıaý qala boı kótergenin dáıektep, ondaı adamdy qorlaý emes, qorǵaý kerek degen sózin jetkizedi.
Gorbachev Kolbınge telefon shalyp: «Qonaevtyń bıýstine tıisýshi bolma», degen sózin estigende Vladımır Lıchýtın ornynan jedel kóterilip, Oljas Omarulynyń qolyn aldy. Baqqoja aǵa ekeýi qushaq aıqastyrdy. Dastarqannan keıin máskeýlik eki qalamgerdi Qurmanǵazy kóshesiniń boıyndaǵy Dostyq úıine aparyp saldym da Oljasty úıine jetkizdim.
Tekti aqyn esiktiń aldyna kelip, úıge kirmeı ketýge bolmaıtynyn aıtyp, túnniń bir ýaǵynda páterine bastap keldi. Nannan úlken ne bar, nan aýyz tıdim. Ketýge yńǵaılana bergenimde: «Toqta!» dedi.
«Sen men kimniń urpaǵy ekenimdi bilesiń be?» dep suraýly júzben kóz saldy. «Bilem», dedim. «Qaıdan bilesiń?». «Álkeı Marǵulan jazbalarynan». Basyn shaıqady.
«Sen meniń ákemniń atyn alypsyń, ákege kitap berýim kerek, Oljabaı babamdy bilip tur», dedi. «Transformasııa ognıa» degen qaptamasy bar kitapqa «Súleımenge» dep bastaǵanda «Aǵa, Dáýlet degen balańyz da bar edi», degenimde, «Dáýlet batyrǵa» dep qosty da, «Babam Oljabaı batyrdaı bolsyn degen nıetim!» dedi. Ol kitap bizdiń úı qundylyqtarymyzdyń qatarynda tur bul kúnde.
Biraz ýaqyt ótkennen keıin Baqqoja aǵa rahmetin aıtyp: «Men «О́mirzaıanyń» sátti ótkenine de qýandym. Oǵan qosa, Oljekeńniń Dımash aǵanyń bıýstin tuǵyrynda qaldyrǵanyn óz dastarqanymda estý men úshin erekshe qurmet bolǵan sekildi. Jaqsy sóz meni qanattandyrdy», dep edi.
Bolmysy bólek qalamger aǵa osylaı aǵynan jarylǵan. Sodan beri de ondaǵan jyl ótti. Ardaqty aǵamyz da qazir aramyzda joq. Biraq rýhanı murasy ultqa qyzmet etip keledi. О́zi ketkenimen, sózi qaldy degen osy shyǵar. Osy arada Baqqoja aǵa ómirden ozǵanda, jyr dúldúli Tumaǵań, Tumanbaı Moldaǵalıev arnaý óleń oqyǵany este. Sol óleńinde aqyn: «Qazaǵyń ónerińmen qoshtaspaıdy», degen edi. Iá, qazaq Baqqoja Muqaıdyń ózi baqı dúnıede bolǵanymen, artynda qalǵan rýhanı murasymen eshqashan qoshtaspaıdy. Tolqyn-tolqyn urpaq onyń ekinshi ómiri bolyp esepteletin kitaptarymen sýsyndaı bereri haq.
Súleımen MÁMET
Astana
