Qulbektiń qundylyqtary

«Soǵystan jeti jerinen jaralanyp, jarymjan bolyp oral­ǵan» ákesi – Sársen, «Dóńgelengen dúnıeniń jan baılyǵyn judy­ryqtaı júregine syıǵyza bilgen aıaýly» anasy – Bıbaısha azan shaqyryp uldarynyń atyn Qul-Qulbek qoıǵan eken. Ol kezdiń adam­darynyń mıy ataladan taza, oıy tunyq, armany bıik bolǵan ǵoı. Múmkin urpaq degende úmitin úki­­lep júretin áke men shesheniń kóke­ıin­de sol sátte Qul Qoja Ahmetteı (Iаsaýı) danyshpan turǵan bolar.

Synshynyń nátıjeli eńbegin erte ańǵarǵan, jazǵandaryn zerde­sinen ótkizip, shynaıy baǵasyn aq nıetpen aıta alǵan, qazaq qara­sóziniń has sheberi, aqyl-oı alyby, bolmysy bútin, kelbeti kelisti kemel jazýshy Ábish Kekilbaıuly: «Ergóbekovti Ergóbekovteı baqaı­shaǵyna deıin jilikteı shaǵyp, jilik­teı zerttep, jilikteı túsindirý úshin taǵy bir Ergóbekov kerek... tańǵaldyra biledi. Tamsandyra biledi», dep baǵalapty. Osy­nyń ózinen-aq Qulbektiń tynymsyz tir­ligin beınelep aıtsaq, qyzyl «qyrmanyn», keń tynysyn kórsek kerek.

Iá, Qulbektiń qarymy men da­rynyn, alymy men shalymyn dáıekteıtin, Ábish aǵamyz ataǵan dara baǵaǵa jaýap izdeý nıetimen qolǵa qalam alǵan edik. Birden aıtaıyq, danadan sondaı baǵa alý – ekiniń biriniń mańdaıyna jazyla bermeıdi. Bul ultqa kerek iske qul bolý, sol quldyq eńbek­tiń eselenip qaıtýyn – onyń shyǵar­mashylyǵyna den qoıǵan adam bir­den ańǵarary haq. Oǵan jurt qolyna tıgen ondaǵan kitaby dálel. Aıtalyq, alty tomnan turatyn «Arystar men Aǵystar», jeti tomdy quraıtyn «Túrikstan jınaǵy» jáne jeti kitap: árqaısysy qyryq baspa tabaqqa jetip jyǵylatyn «О́leńsóz», «Qarasóz», «Sarasóz», «Darasóz», «Danasóz», «Baıansóz», «Balasóz», Sábıt Muqanov bolmysyn qamtyǵan bes kitap, ótken jyly qolǵa tıgen «Kelbet» atty qyryq baspa tabaq kólemdi eńbek – Qulbektiń ult rýhanııatyna qosqan ólsheýsiz úlesi desek, qatelespeımiz.

Alǵashqy sózdi – jyr jasyny, jarq etip janyp, mańdaıǵa syımaı, juldyzdaı aǵyp ótken, biraq qubylys retinde ult aqynyna aınal­ǵan, biz jónge keltire almaı júrgen qazaq tili týraly ana ǵasyr­dyń basynda «Súıemin týǵan tildi – anam tilin...» dep ardaq tutqan arda ul: «Biz – Alashtyń balasy... Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz!» dep ant etip, antqa adal­dyqtan tanbaı qyzmet etken, «Qarańǵy qazaq kógine, О́rmelep shyǵyp, kún bolam! Qarańǵylyq­tyń kegine, Kún bolmaǵanda kim bolam?.. dep tas túıin qareketke bet alǵan Sultanmahmut Toraıǵyrulynan ­bastaıdy. Onyń ómirbaıanyna úńi­ledi, óleńderiniń astaryna boılap baryp, «S.Toraıǵyruly poezııasy, túrdiń túleýi, janrdyń jańarýy», dep ult muratyna onyń adal qyzmet etkenin qadap aıtady.

Márııam ana Hakimjanova danany sóıletedi. Ony tóńirekte­gen sińlilerin ataıdy. «Jas ómirim baqytsyzdyqpen ótti. 21 jasymda ólideı jesir qaldym. 31 jasymda (1937) tirideı jesir qaldym...» dep ashyna aıtady da, ony óleń jolyna bylaısha túsiredi: «Avgýstyń jıyrma toǵyzy esten ketpes, Sol kúni tókken jasym máńgi keppes. Bulbulym baqshadaǵy tústi torǵa, Kózden ǵaıyp boldy qolym jetpes. О́mirdiń kúngeı jaǵy qyryn­dady, Jalt berip baqyt qusym burylmady. Qaıǵynyń qara tory aldymda oraı, Jan ushyryp jarmassam da syrylmady», dep muń shaǵady. О́kinishti ómir. Biraq ol kisiniń ult anasy, jurt kisisi, zaman­dastaryna adal serik, sińli­lerine aıaly alaqan bolǵanyn, aınala­syna úıirilip júretinderdiń iltı­patymen baıan etedi. Shet-jaǵasyn bizder de kórip edik. О́zim ǵana de­­meıtin, aldyndaǵylardy úlgi ete­tin, Sholpan Imanbaevany tań jul­­dyzyna teńeıtinin de estip edik.

Odan keıin synshyǵa kóz qy­ryn salyp, «Áı, sender, erkekter, áıeldiń qadirin bilesińder me?!. Qazirgi zamanda kelin óziniń týǵan atasyn da baqpaıtyn boldy ǵoı, qaraǵym. Al biz basqa edik qoı. Álde ol kezde adam ımannan turatyn ba edi?» depti de: «Ul súıip otaý tikken qonysym-aı!» – dep ata-jurtyn esine túsiredi. Sol otyzynshy jyldardaǵy soıqanda erekshe kózge túsken Ejovqa laǵynet jaýdyryp, «Ejov degen shyqty bir bas keseri, Qatty sastyryp halyqty qan nóseri», dep qaımyqpaı aıtypty da: «Kim eken jazyqsyzdan zar qaqtyrǵan? «Jaý» degen ataq taǵyp, el shaptyrǵan. Jetetin aq-qarasyna jan bar ma eken, Ne sumdyq kez kelgenge jurtty at­tyrǵan...» dep ashynady.

Bul 1937 jyl bolatyn. О́zgeler Ejovty er dep maqtap jatqanda, qaısar ana eshkimnen yqpaıdy, qarsy shyǵyp, «О́ksýmen ókinishti ótti-aý ómir, Qaıǵymen qaraýytyp shirkin kóńil. Keshegi lapyldaǵan ystyq júrek, Sýydy, sýyqtaǵy beıne temir», dep bir qaıyryp alyp: «Jany ashyr, muny kórgen jan bar ma eken, Jarqyrap aldan atar tań bar ma eken? Alaıaq Ejov syndy qan qumarlar, Sorlatyp sonsha jandy jalmar ma eken?» (1938 jyly jazǵan) dep kúıinedi. Osy batyldyǵy úshin Márııam apaıdy batyr demeı kór. Sol Márııam apamyz Kenjebaıulynyń keńesimen ultqa kerek dep «Qyrymnyń qyryq batyryn» uly jyraý Muryn Seńgirbaıulynan jazyp alǵan eken. Keıin ol jaryqqa shyqqan soń, zııaly qaýym aıtýly aqyn apalaryna alǵysyn bildirip, bizde de «Manas» sekildi epos bar ekenine kózderi jetip, Márııam apamyzdy dana apa dep ketipti.

Qazaqtyń aqyn qyzy Zııash Qa­la­ýova týraly uly Beısekeń: «Az­ǵantaı ǵumyr keship, artyna el aıta júrer salmaqty mura qal­dyrǵan aıaýly qaryndas-ty», dep úsh jınaǵyn qolyna amanattap ketken eken. Beısekeń amanatyna adal bolyp kele jatqan Qulbek dos ol týraly keńinen tolǵanady. Osy ǵasyrdyń basynda biz de «Qazaqtyń aqyn qyzy Zııash edi», dep «Egemen Qazaqstanǵa» jazyp edik. Jalpy, ǵalym analar kelbetinen keremet sóz galereıasyn kestelegendeı áser­ge bóleıdi. Onyń ishinde qos Márııam – Hakimjanovamen, Muqan­kelinimen óz anasyn ushtastyryp, basqalarymen jalǵastyrýy da jarasym taýyp otyrady.

Ákelikke jaraǵan Beısekeńe balalyqqa jarap, qyzmet etý eki­niń biriniń qolynan kelmeı­di. Al Qulbektiń qolynan keldi. Qulbek balasy esebinde: «Qaıran da, qaıran Beısekeń!» degen maqalada uly ǵalymǵa muńyn shaǵypty. «Al meniń biletinim – Sizdiń kókiregińiz «Qa­zaq qaıtse el bolady!», «Azamattyq tarıhymyz «Túrik» qaǵanatynan» nege sabaqtalmaıdy?», «Ult ádebıe­ti­mizdiń tarıhy nege «Orhon-Enıseı» oıma jazýynan bastalmaıdy?» degen suraqtarǵa toly sher-shemen bolyp ótkeni. ...Sizdiń júregi­ńiz qashanda qazaq dep soqqany. ...Ke­she­gi keńestik kezeńde kommýnıstik ıdeologııaǵa ishin aldyrmaǵan azyn-aýlaq azǵantaı adamnyń biri bol­dyńyz», dep bir qaıyryp tas­taıdy da: «Biz qaıratkerlikti qyz­met, mansappen ólsheıtin túısigi túsi­niksiz urpaqpyz. Mınıstr dáre­jesine jetti-aq «qoǵam jáne mem­leket qaıratkeri» dep shyǵa ke­lemiz», deıdi. Jetimdi jebegen keńes ókimetine qaryz bola tu­ryp, jetimdi jetkizgenin uqsa da ult isine kelgende ony tárk etip, ýralap júrip eleýsiz, eskerýsiz qaldyr­ǵan «Shyńǵys han», «Abylaı han», «Kenesary han» atalatyn úshtik kitapty bastap, Kúltegin jazýy­na úńilgenin, ejelgi ádebıetti tirilt­kenin alǵa tartyp, shyn mánindegi uly ǵalym ekenine kózińdi jetkizedi. Bizdiń de uly sózin jıi aıtýymyzǵa osy negiz.

Q.Ergóbek degende onymen tamyrlasyp ketken eki aıtýly Alash uldary oıǵa keledi. Biri – ult ǵa­lymy B.Kenjebaıuly, ekinshisi – ja­zýshy S.Muqanov. Ekeýin de shyn nıetimen zerttedi. Alda aıt­qa­nymyzdaı, birine ul boldy. Otyn jaǵyp, murasyna ıelik etti. Barynyń baǵyn ashty, joǵyn izdep tapty. Aıtary joq, adal qyzmet kórsetti. Ekinshisiniń mýzeıin óz qolymen ashyp, qoryndaǵy mu­rany tııanaqty zerdesinen ót­kizip, estelik kitap qurastyryp, búkil shyǵarmashylyǵy týraly kólemdi-kólemdi alty kitap jazdy. Onda ala-qula pikirdiń ara-jigin ashyp, zamanyna qaraı aıtqan sózderiniń astaryna jete mán be­rip, qubylyp soqqan ýaqyt jeli kimdi adastyrmaıdy, kimdi shalys bastyrmaıdy, dep tórt qubylasy túgel týyndylaryn alǵa ozdyrdy.

«Kommýnıstik partııadan toıdym. Tozdy partııa», dep uly jazý­shy Muqanov nazalanypty. Tarıhı-etnografııalyq «Qazaq qaýy­myn» jazypty. Ol keıin «Ha­lyq murasy» degen atpen ja­ryq kórip, qalyń jurttyń izdep oqı­tyn kitaby bolǵanyna kýámiz. 1932 jyly jaryq kórgen «XX ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti» atty ǵylymı eńbeginde: «Qazaq tiliniń negizin salyp, qazaq mektebiniń irge­tasyn qalaǵan alǵashqy adam – Ahmet. Ahmettiń bul tarıhı eńbegi baǵalanbaı qalmaq emes», dep odan soń: «Abaıdan keıin til ónegesinde Maǵjannan asqan aqyn qazaq­ta joq», degeni qandaı kóregendik. Rasynda, Ahmet te, Maǵjan da sol bıik­ten kórinip, halqymyz­dyń dana­lyǵyn, daralyǵyn kórse­tip otyr emes pe? Árıne, biz jazý­shy­ǵa aq­taýshy bolaıyq dep otyr­ǵa­ny­myz joq. Qulbek dostyń aqıqat­ty ­aıtýyna ún qosý ǵana.

Oqý mınıstriniń orynbasary Sherbakov degen ǵylym kandıdaty bolamyn dep dıssertasııa qor­ǵa­maq bolady. Túpki nıetinde ınter­na­sıonaldyq tárbıe degen jeleý­men bastaýysh qazaq mektepterin birte-birte azaıtý jatypty. Osyny uqqan akademık S.Muqanov oǵan qarsy shyǵyp: «Sherbakovtiń dıs­sertasııasynda aıtylǵandaı, másele Otanymyzda jappaı orys tiline kóshýge kelip tirelip tur ma?.. Jastarǵa ınternasıonal­dyq tárbıe berý jamylǵysymen qazaq­tyń bastaýysh mektepterin jabýǵa atymen qarsymyn!» dep tótesinen ketedi. «Árbir halyqtyń ulttyq mektebi – sol halyqtyń kúlli ulttyq mádenıetiniń negizi, tipti tuǵyry! Ulttyń tili, ádebıeti, óneri sol ulttyq mektepte jasa­lyp qalyptasady. Olaı bolsa, ult­tyq mektep – sol ulttyń ómiri, ómir súrý kepili!» deıdi.

Kıeli Túrkistanǵa taban tiregen soń Qulbek ádebıetshiligine qosa, túrkilik jumysty qolǵa aldy. Túr­kologııaǵa den qoıdy. Maǵjanǵa súıenip «túrki» dep jazbaıyq, «túrik» deıik degen pikir usyn­dy. Alǵashyn­da muny qate degen­der tabyldy. Kele-kele Qulbek­tiń sózi dáıekke aınaldy. Qaıda júrse de ustazy Beı­sekeń sekildi Túrkistanǵa oryn tepken soń, ár tańǵy qadamyn túrik dúnıesi, qazaq álemi dep bastaıtyn azamat ǵalym aǵalarynyń jolyn jalǵap, Túrkistan tarıhyna úńilip, Kaýfmannyń 500 tomdyǵyn zerdeden ótkizgen soń, ol HIH ǵasyrda osyn­daı erlik jasapty, búkil Orta­lyq Azııanyń tunyp turǵan ómi­rin aınadaǵydaı kórsetipti, endeshe HHI ǵasyrda biz nege sol erlikti jańǵyrtyp, azat eldiń tarıhyn tolyqtyrmaımyz dep, bel sheship kirisedi. Etken eńbek, ketken kóz maı jeti tomdyq «Túrikstan jınaǵy» bolyp jaryqqa shyqty.

Ekiqabat jańa ǵımaratta «Beı­­sem­baı Kenjebaıulynyń túrik­taný mýzeıi», «Túrik til­des halyqtar kitaphanasy», «Tú­rik halyqtary óner galereıasy» ashyl­dy. Beısekeńdeı uly ǵalym­nyń ulaǵatty shákirti Myrzataı Joldasbekov: «Bul bárimiz úshin kıeli oryn, kıesi qazaq túrko­logııasynyń bastaý basy Beısembaı Kenjebaıuly bolsa, ıesi – onyń uly Qulbek Ergóbek» degeni este.

Sóıtip, Qulbek túrki dúnıesi­ne qajet aldaǵy úsh qundylyqty halyq ıgiligine usyndy. Bul tú­rik jurtyna jasalǵan onyń taza peıil eńbegi. Joqtan bar jasap, bar­dyń baǵyn ashqany. Qazir dúnıe júzinde teń keleri joq «Túrik til­des halyqtar kitaphanasyndaǵy» qundylyq bir ınstıtýt, tipti bir akademııa atqarar jumysqa para-par. Ondaǵy kóptomdyq ensıklopedııalar, sózdikter, irgeli túrik memleketteri bylaı tursyn, qol­daný aıasy tarylǵan, tipti jo­ıylý­ǵa taqaý qalǵan tyva, shor, hakas tilderindegi dúnıeler qanshama? Aqyn-jazýshylar tartý etken kitap­tar kitaphanadaǵy bir álem dese bolady. Jıyrma tórt túrik tilin­degi qyryq toǵyz myń kitap jı­naqtalǵan. Estýimizshe, Qulbek jasaqtaǵan rýhanı ortalyqtarǵa túrik dúnıesiniń oqymystylary kelip, qyrýar sırek kitaptarda­ǵy málimetterdi zerttep, ǵylymı jumystaryn jalǵastyrýda. «Qur­metti qonaqtar» kitabyna olar­dyń jazǵan alǵy sózin oqysańyz Qul­bek eńbeginiń baǵasyn bile túsemiz. Álem tanyǵan Shyńǵys Aıtmatov «...sen bir ǵana týǵan ul­­tyńnyń ádebıetimen shektelip qal­maı, tutastaı Ortalyq Azııa ha­lyqtary ádebıetiniń kórkem kes­tesin tereń túsinip, ádil baǵa­laıtyn úlken júrekti, názik tal­ǵamdy bilimpaz sarapshysyna aınalyp, jemisti eńbek etip kelesiń. Biz seniń osy biliktiligińdi qurmet etemiz. Biz soǵan qýanamyz, bek súı­sinemiz. Sen solaı bolǵansyń, solaı bolyp qala beresiń dep oılaımyz», degen zor baǵalaýy talanttyń talantty qapysyz tanýy deýimiz kerek.

Jınaqtap aıtar bolsaq, onyń shyǵarmashylyq erekshelikteri my­nadaı:

Birinshi, ol arhıv aqtaryp, qun­dy materıaldaryn ádemi qııýlas­ty­ryp paıdalanady. Jazǵanda­ryn oqyp otyryp, burynǵy keńes odaǵynda ol barmaǵan el, ol ash­paǵan eldiń arhıvi joq pa dep qa­lasyń. Qazaqy dástúrdiń qaı­nar kózindeı Sábıt Muqanov izi­men izdeniste júrip, talaı eldiń arhı­vin ashqan. Arhıvten bir Sábıt Muqa­novqa ǵana emes, kúlli qazaq áde­bıeti, ulttyq máde­nıetimizge qa­tysty nebir asyl derekter taýyp, ol­jamen oralyp otyrǵan. Birer mysal keltirýmen shekteleıik.

Bir ǵana OMÁО́A (Ortalyq Ádebıet jáne óner arhıvi. Máskeý) arhıvinen, biz munda «Jambyl aqyn ba, joq pa?» dep shýlap jat­qanda, Qulbek áıgili kınore­jısser Sergeı Eızenshteın, aǵa­ıyndy Vasılevter deısiz be, ádebıetshi V.Shklovskıı, aqyn V.Lýgovskoı deısiz be, soǵys jyldarynda eva­kýasııamen Almatyǵa kelip, aıaq­talǵansha qonys etken ne bir qasqa men jaısańdardyń «jeke arhıvin» ashyp, aqyndyq ónerdiń ǵajaıyp tulǵasy – Jákeń jaıynda nebir materıaldar, nebir qaıtalanbas Jákeńmen, Sábeń­men, Muqańmen birge túsken olardyń sýretterin alyp kelgeni bar. Ony­men de shektelmeı, erterekte olar­dyń kózi tirisinde kózbe-kóz jo­lyǵyp, aýyzba-aýyz áńgimelesip, taǵy da Jákeń, Muqań, Sábeń jaıynda estelik­terin jazyp alǵan. Bul da ulylar ­jaıly ǵajap qundylyq emes pe?

Eki márte Eńbek Eri, bıdegi álemdik qubylys G.Ýlanova, N.Sas, V.Shklovskıı, Iý.Zavadskıı sııaqty ylǵı bir «sen tur, men ataıyn» óner sańlaqtarynyń sırek sýretterin, kınolentalaryn qazaq ádebıeti­niń alyptary mýzeıine tapsyryp, aıtqyzyp alǵan estelik áńgimele­rin óz eńbekterine ádemi paıdalaný­men keledi. Ol qurastyrǵan Jambyl jaıly «Dańǵyl», Qajymu­qan jaıly «Balýan baba», Safýan Shaı­merdenov ekeýi qurastyr­ǵan «Kádimgi Sábıt Muqanov», «Qa­zaq ádebıeti tarıhynyń piri» (M.Joldasbekov) atanǵan Beısekeń haqynda «Beısembaı Kenjebaıuly», jary Baıan qur­das ekeýi quras­tyr­ǵan О́zbekáli Jánibekov týraly «Ultymyzdyń uıytqysy» estelik kitap­tary­nyń ishi toly jádiger ­deýge bolady.

Stýdent kezinde (70-jyldar) ózi týǵan aýyldyń kónekóz qarııa­lary aýzynan kúsh atasy Qa­jy­muqan jaıynda estelik ja­zyp ala­dy, ony arhıvtik materıal­dar­men tolyqtyryp (S.Mu­qa­novqa jaz­ǵan haty), bel­gili bir kom­pozı­sııaǵa quryp, «Qajy­muqan­nyń haty» atap, «Egemen Qazaqstan» gazeti betinde, 20-30 jyldan keıin jarııa­laǵanda basshymyz Sher­han Murtaza «Bizge jazylar materıaldar osylaı bolyp kelýi kerek...» dep qýana baǵalaǵanyna kýá bolǵanymyz bar.

Muhtar Áýezovtiń arhıvten ja­rııalanbaǵan hatyn da Qulbek ­taýyp, Ahmet Baıtursynuly ja­ıyn­­da jazǵan «Qyryq mysal» hı­kaıa­sy» atalatyn esse-maqalasyn­da («Túrkistan» gazeti) ájeleri­miz­diń «quraq kórpesindeı» qııýyn ­kel­tirip paıdalanǵanyna tántimiz.

Bul rette M.Lermontov jaıyn­da qaıdaǵy bir qıyrlardan bir to­syn materıal taýyp alyp, ony qym­bat jádiger retinde formasyn ta­ýyp, materıal jazyp jurtty tań­ǵaldyryp júretin orys ádebıet­shisi Iraklıı Andronıkov sekildi bizdiń dosymyz da aıanyp qalyp júrgen joq. Orys mádenıetine jarasqan «ádebı izdenis» nege qa­zaq mádenıetine jaraspasyn? Onyń birsypyra eńbekteri osyn­daı «izdenisten» turady, tyń de­rek­termen jazylǵan dúnıeleri qy­zyq­ty oqylady. Quntty Qulbek­tiń arhıvtik tyń derekter, kóne­kóz­diń estelikteri qatystyrylyp jazylatyn ádebıettanýshylyq, synshylyq eńbegi kórkem derek­ti áńgimedeı baýrap, eriksiz oqýǵa oty­rasyń. Oǵan ǵalym synshynyń «Sarasóz» atalatyn arhıv mate­rıaldarynan turatyn kitaby dálel.

Qazaq ádebıetiniń jalpy­túrik­tik ortaq tarıhy úshin kúresip, shákirtterimen birge qazaq jazba ádebıetiniń tarıhyn «Túrik qaǵa­naty» dáýirine deıin baqandaı XV ǵasyrǵa tereńdetken kúresker «has batyr» (B.Momyshuly) – profes­sor Beısembaı Kenjebaev qarta­ıyp, qaraýsyz qalǵan shaǵynda, jary Baıan ekeýi bala men kelin bolyp qolyna kirip, bar isi kisi mindetine qaraǵan áziz adamdy baǵyp-qaqsa, ol – dosymyz úshin ádebı qalamgerlik yrys bolǵan sekildi. Birinsh­iden, Beısekeń aýzynan qanshama este­lik áńgimeler jazyp alǵan. Qazir ony bir álem deýge bolady. «Túrik qaǵa­natynan búginge deıinin...» zer­­delep, týyndylaryn qaıta bas­tyrýmen birge, kózi tiri kezinde qaǵazǵa túsirgen «arhıv-dápter» málimetterin qosa paıdalanyp qyzyqty maqala, arnaıy kitap jazyp shyqty. Qartty kútý beınet bolaryn túsinemiz. Al bizdiń dosymyz sol beınetti ádebı yryzdyq­qa aınaldyryp, ult rýhanııatyna úles qosty. Yrys emeı, nemene, bul?

Ekinshiden, Beısekeń aınalasy toly shejire qarttar bolyp­ty. Maǵjan Jumabaevtyń jary Zylıha anamyz, tuńǵysh ádebıet syn­shysy, «Eńbekshi qazaq» gaze­tiniń redaktory Ǵabbas Toǵ­janov­tyń jesiri Márııam apaı deı­siz be, N.Ońdasynov, D.Qo­naev, J.Táshenov deısiz be, Beıse­keńmen Tashkentte jetim balalar úıinde birge tárbıelengen J.Arys­tanov, О́.Turmanjanov, B.Shy­narbaev, Sh.О́tepov deısiz be, oǵan ár qıyrdan kóńilin surap keletin áriptesteri Á.Marǵulan, Á.Qońyratbaev, Q.Muqamethanuly, Y.Mamanovty qosyńyz, Beısekeń arqasynda jolyqpaǵan, kezdesip áńgimelespegen kisisi kemde-kem. Buǵan kúnde keshqurym «Domo­de­dova» atalǵan M.Tólebaev kóshe­sinde burynǵy Úkimet tóraǵasy M.Beısebaev, burynǵy Joǵarǵy keńes Prezıdıýmynyń tóraǵalary D.Kerimbaev, S.Nııazbekov, burynǵy mınıstrler Á.Sembaev, Á.Sháripov, Á.Qanapın syndy qart zeınetkerler shoǵyryna erip, birge seıildeı júrip, áńgimelerin tyńdap, qazir qalam terbep júrgenin de aıta ketý paryz dep bilemiz.

Qulbek qyrǵyz Sh.Aıt­matov, avar R.Ǵamzatov, ózbek A.Iаqýbov, bashqurt M.Kárim, balqar Q.Qu­lıev, tıtan ádebıetshi V.Shklovskıı, orystyń reformator-rejısseri G.Tovstonogov, pýshkın­tanýda­ǵy erekshe qubylys N.Raev­skıı, Ortalyq Azııadan alǵashqy ­qa­tar­­da I.Stalın atyndaǵy syı­lyq­ty alǵan Túgelbaı Sydyq­bekov, «bı táńirisi» atanǵan G.Ýla­nova, cheshen M.Esenbaev, ózimizdiń ­bı maıtalmany Shara t.b. san-sala sańlaqtarymen júzdesken, izdep baryp áńgimelesken, suhbattasyp maqala jazǵan aýqymy keń azamat, tynysy keń qalamger. Bul saladaǵy eńbegin tushyný úshin onyń «Darasóz» atalatyn kitabyn oqyǵan utylmaıdy.

Osydan onshaqty jyl buryn Túrkistanda aǵartýshylyq qyz­metke jegilip júrgen onyń Asta­naǵa operator ertip, telekamera ala kelip Ábish, Myrzataı, Tó­len, Qoıshyǵara aǵalarmen bes-alty saǵattan suraý berip, jeteleı áńgimege tartyp, adamdyq, qalamgerlik syryn teletaspaǵa jazyp alǵanyn da kórdik. Odan Almaty asyp T.Kákishev, S.Qıra­baev, D.Isabekov t.b. jazýshy, áde­bıetshilerdi ekran aldynda ­sa­ǵattap sóıletti deısiń. Bul ne? On­daǵy maqsat rýhanııat álemin­degi ulttyq tulǵalarymyzdy k­ele­shek­ke tiri beınesinen «altyn qor» ­ja­sap, saqtap qoıý edi. Osydan ­ke­ıin ­dosymyzdy «Quntty Qulbek» ata­masqa amalymyz bar ma?

Qazaq ádebı syny – ár alýan­ taqyrypty Qurandy kitaptan tura­­­tyny belgili. Al Qul­bek tutas bir syn kitabyn bir janr­­­dyń tarıhyna, tabıǵatyna ar­­naıdy. «О́leńsóz» – qazaq poe­zııasyn, «Qarasóz» – qazaq prozasyn, «Sarasóz» ádebıettaný, syn tabı­ǵatyn qamtıdy, basqa tom-tom eńbekter de osylaısha ár janrdy tarata baıandaıdy.

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, «Túrik tildes halyqtar kitapha­nasynda» 24 túrik tilinde jaryq kórgen 49 myń kitap jınaqtalyp­ty. Onyń ishinde búginde óz tilinde kitap basylmaıtyn, 10 myń shamasynda ǵana qalǵan, joıylyp bara jatqan shor tilinde ke­zinde jaryq­qa shyǵyp úlgergen sherli kitap­tar­dyń jóni bólek. Ortaǵasyr­lyq arab tilindegi basylymdar, Sankt-Peterbýrgte «Túrkistan ıns­tıtýty» baspahanasynda HIH ǵasyrdyń aıaǵy, HH ǵasyr basyn­da basylǵan, sol ınstıtýtqa syrt­tan jınaqtalǵan ensıklo­pe­dııa­lar, ensıklopedııalyq sózdik­ter (HIH ǵ.) tunyp turǵan qymbat mura, qundy jádigerler emes pe? Bul oraıda «Túrik tildes halyq­­tar kitaphanasy» kitaphana ǵana emes, mýzeı dep te bilemiz. Dosymyz­­ǵa kitaphanany «Túrik tildes ha­lyq­tar kitaphana-mýzeıi» etip qaıta qurýdy usynar edik.

Kitaphanadaǵy «Pýshkın úıi» úlgisinde jınaqtalǵan eńbekter bir tóbe. Jeke kitaphanalardan bas quraıdy. Kimderdiń jeke kitaphanasy? Uıǵyr Ǵ.Sadýaqasov (aka­demık), ózbek jazýshysy N.Fa­zylov, qyrǵyz Sh.Aıtmatov, tatar H.Mıńnegýlov, bashqurt M.Idel­baev, hakas V.Býtanaev, saha N.Vasılev (akademıkter), B.Kenjebaev, О́.Jánibekov, R.Seıtmetov, T.Kákishev... kóp-aq.

Sherhan Murtaza kezinde Qul­bek týraly «Siz adal júrek, aq nıet, elge degen shynaıy jana­shyrlyqpen qaı máselege de... kór­nekti ádebıet synshysy, ǵalym, jazýshy, pedagog retinde Alash­tyń kóshbastar serkeleri qataryn­­da teńdessiz ornyńyzdy tapty­ńyz», degen-di. Osy kúnderi sanaýly sar­dar dárejesine jetken Qul­bek Ergóbek týraly sózimizdi osymen túıindelik.

Súleımen MÁMET