Jambyl jaıynda estigenderimnen

Jambyl Jabaev qazaq jy­ry­nyń mańdaıyna bitken, qaı­ta­lanbaıtyn jyr-qudiret, tańda­ıyna jyr uıa salǵan, óziniń bir ǵasyrlyq uzaq ǵumyrynda tek óleńmen sóılegen kisi. «О́leń kir­gen túsine, jórgeginde men bolam», deıdi aqyn. Jambyl ana qursaǵynan aqyn bolyp týǵan.

Qazan tóńkerisi ornaǵanda Jambyl 72 jasta edi. Oǵan deıin kórmegen qıyndyǵy, shekpegen azaby joq. Ol ózi kórgen qıyn­dyqtyń bárin de óleńge qosty jáne júreginen ótkizip jyrlady.

«Uzynaǵash, Qaratas,

Qaıraqbaıdaı qaıran jas,

Beketten nan qoımaıdy,

Jalańaıaq, jalańbas.

Netken zaman qatybas,

Qalaı janyń ashymas», – deıdi.

Jambyldyń kórgen, basynan ótkergen azap-qasireti qazaq hal­qynyń basynan keshken azap-qaıǵysy edi. Aqynnyń:

«Aqqý boldym kóldegi,

Dýadaq boldym shóli joq,

Sybyzǵy boldym úni joq», – deıtini de,

«О́kpemdi qaryp aıaz

qabyndyrǵan,

Jambyldyń jyr tógilgen

tilin baılap,

Únine týǵan elin saǵyndyrǵan», – deıtini de osy kez edi.

Jambyl dúnıege asa bir qıyn zamanda keldi. Kedeıdiń ómiri óte aýyr boldy. Kıerge kıim, isherge tamaq joq, tesik ókpe kedeı boldy. Bergi zamanda tolǵaǵan «Meniń ómirim» deıtin ómirbaıandyq jyrynda aqyn: «Endi meniń jyrlaıtyn zamanym týdy» dep, alaqanyna salǵan, álpeshtegen keńes zamanyn kósile jyrlady. Shynynda da ómir osyndaı eken dep oılady. Keńes zamanynda, keńes basshylary­nyń saıasatyna Jambyldaı aqyn, Jambyldaı bedeldi adam kerek edi. Sondyqtan olar Jambyldy dál tapty, paıdalandy.

Jambyl 1846 jyly aqpan aıynyń sońǵy kúnderinde Jambyl taýynyń bókterinde, Shý ózeniniń quıar saǵasyna jalǵasa tizbektelgen Jambyl, Han, Baıǵara, Shaǵyrly taý silemderiniń eteginde dúnıege kelgen. Jambyl dúnıege kelgende Jetisý Qoqan handyǵynyń qol astynda edi. Qoqan hany Qudııar­dyń Jetisý eline salǵan lańy az emes-ti. Onyń datqalary eldi jaıa­lyqqa aınaldyryp, aýzyna qaqpaq, basyna toqpaq boldy. Shapqynshylyqtan ábden erqashty bolyp tıtyqtaǵan qalyń jurt synaptaı syrǵyp, jóńkilip kóshe bergen. Yǵysyp, údere kóshken sondaı bir borandy qysta Uldan ana kósh jónekeı túıe ústinde tolǵatyp, bo­lashaq aqyn yqtyrma kúrkede dúnıege keledi. Jambyldyń ózin kórgen, ómir jolyn bilem deı­tin kisilerdiń aı­týynsha, jaýdan yǵy­syp kóship kele jatqan aýyl tolǵaq qysqan Uldan anany kórgen soń, kóshti toqtatyp, júk artqan túıelerdi sheńber jasaı shógerip, aınala júkpen qorshap, kıiz tutyp, yqtyrma jasaıdy. Uldan ana osy yqtyrmada bosanady.

Jambyl Abaıdan bir-aq jas kishi edi. Sol kezde dúnıege kelip, uzaq ári baıtaq ǵumyr keship, keńes zamanynda bıik shyńǵa shyqqan Jambyl ádebıet tarıhyndaǵy eń bir tańǵajaıyp qubylys edi. Jyraýlardyń baıtaq epıkalyq dástúrin, qazaq folkloryndaǵy ımprovızasııalyq tamasha dástúrdi bútindeı jańa arnaǵa buryp, jańa mazmundaǵy halyq poezııasyna ásem ushtastyrǵan Jambyldyń ozyq ónegesi, óneri, jańashyldyǵy áli tolyq ashylmaı, túgel aıtyl­maı kele jatqan iri ǵylymı máse­lelerdiń qataryna jatady.

Jambyldyń ár sóziniń, ár teńe­ýiniń ózi – jaı aqynnyń jaıshylyq­ta san oılanyp, san tolǵanyp tappaıtyn, aýzyna túspeıtin asyl obraz, qymbat sózder. Biz aqynnyń ásem aqyndyq ómirin, syr-sym­batyn áli kúnge jete tanyta almaı kelemiz. Kórkemdik naqyshy, órnegi turǵysynan Jambyl jyrlary – jyr destesi arnaıy zertteý obektisine aınalǵan joq.

Jetisýdyń ataqty batyry ári ábjil shesheni Bóltirik jap-jas, balǵyn Jambylǵa:

– Atyń kim balam? – depti.

Jambyl:

– Atym Jambyl – depti.

Sonda Bóltirik:

– Atyń Jambyl bolsa, kókiregiń dańǵyl bolar, shyrǵalańnan sóz kelse, shyrqaýshynyń ózi bolarsyń túbi, – degen eken. Qart danyshpan qalaı boljaǵan deseńizshi. Uzaq jyldar tas tósenip, muz jastanyp únsiz jatqan Jambyl ómiriniń sońǵy jyldary uly, joıqyn jyrdyń qara boran daýylyn soq­tyryp, teńizdeı shaıqap, darııadaı tasyp, dúnıeni dúr silkindirdi. Men, Allaǵa shúkir, talaı asyl aǵalarymdy kórdim, solardan tálim aldyq, tárbıesin kórdik, ónegesin aldyq, kóp áńgime estidik. Kóbimen jaqsy boldyq, birqataryna shákirt boldyq. Sondaı asyldarymnyń biri Muhtar Áýezov edi. Men oqy­ǵan kýrsqa Muhtar aǵamyz úsh jyl sabaq berdi. Birinshi kýrs­ta «Qazaq halqynyń aýyz áde­bıeti», ekinshi kýrstyń birinshi se­mestrin­de «Manastaný» deıtin ar­naıy kýrsty, ekinshi semestrde «Abaıtaný» deıtin arnaıy kýrs­ty oqydy, úshinshi kýrsta KSRO halyqtarynyń ádebıetinen dá­ris oqydy. Abaı jaıynda baı­taq áńgime aıtatyn edi. Bir leksııa­synyń tusynda men: «Aǵa, siz Abaı­dy kórdińiz be?» dep suradym «Báli, kórmegende she, men Abaıdy kórdim, ol kezde alty jasta edim, meni ájem Abaı aýylyna ertip bardy. Kıiz úıdiń ishine kirdik, úlken aqboz úıdiń tórinde dóńgelek ústeldiń basynda dóńkıgen qara shal otyr eken. Ájem ekeýi uzaq sóılesti, meniń ishim pysyp ketti, «Áje, qaıtamyz, áje, qaıtaıyq», deı berdim. Sol kezde «Á, bala, ten­tek ekensiń ǵoı», dedi. Abaıdy bilgenimniń, kórgenimniń de aldy-arty osy. Qalǵanyn Abaı jaıynda jazǵan romannan bilesińder», dedi.

Muhtar aǵanyń Manas týraly áńgimesi aǵyl-tegil bolýshy edi. Keremet tebirenip sóıleıtin. «Báli, «Manasty» «Illıada», «Odıs­seıa­men» salystyrady jurt, salys­tyrýǵa kelmeıdi, «Manaspen» teńe­setin álem­de jyr joq, ol tek qyr­ǵyz hal­qynyń baǵyna ǵana týǵan asyl dana emes, búkil adamzatqa ortaq mura deıtin.

Áýezov Jambylmen jaqsy qaty­nasta bolǵan. Jambyl atamyz­dyń aýylyna jıi-jıi baryp tur­ǵan. Ol kisimen áńgimeleskendi jaq­sy kórgen. Eski qıssalardy ja­lyqpaı tyńdaǵan.

Birde Jambyldyń aıtqan áńgi­melerine, jyrlaryna rıza bolǵan M. Áýezov:

– Jáke, Abaı qandaı aqyn? – dep surapty.

Jambyl qýaqylanyp:

– Abaı qandaı aqyn deıdi, Abaı qandaı aqyn deıdi, – dep áde­ıi biraz sozypty. Áýezov biraz yńǵaı­syz kúıge túsipti. Sálden keıin Jambyl:

– Abaı aqyn emes, – depti. Muh­tar Áýezov odan saıyn mazasyzdana bastapty. Bir kezde Jambyl:

– Abaı – Paıǵambar, – depti. Sol kezde Muhań jaryqtyq kóńil­denip:

– Muny siz ǵana aıta alasyz ǵoı, – dep aqyndy qushaqtaǵan eken.

1957 jyly M.Áýezov keńes jazý­shylary delegasııasynyń qura­mynda Úndistanǵa baryp kel­di. Kel­gen soń bizge sol sapary tý­ra­ly qyzyqty áńgimesin aıtyp berdi.

– Meniń «Abaı joly» roma­nym urdý, hındı tilderine aýdarylǵan eken. Meniń romanymdy da, aty-jónimdi de bilip jatyr, biraq ultymdy bilmeıdi eken. Jerimdi de, sýymdy da, taýymdy da aıttym, báribir bilmedi. Birde Úndi parlamentinde kezdesý boldy. Sol jerde bir parlament depý­taty Jambyldyń «Lenın mavzoleıinde» degen óleńin jatqa aıtty. Men ornymnan turyp: «Jańa ǵana óleńin oqyǵan Jam­byldyń elinenmin, sol kisiniń urpa­ǵymyn», dedim. Sol kezde búkil parlament ornynan turyp, uzaq qol soqty. Biz ǵoı Jambyldy uly aqyn, osy zamannyń Gomeri deımiz. Sóıtsek, Jambyl qazaq halqynyń pasportyna aınalǵan kisi eken, – dedi.

1936 jyly Máskeýde qazaq óne­ri men mádenıetiniń dekadasy óte­tin bolyp, Úkimet soǵan qaty­satyn ujymdardy, kisilerdi beki­tedi. Delegasııany Máskeýge Jambyl bastap baratyn bolady.

Sol-sol-aq eken, Máskeýge:

– Qazaqta Jambyl deıtin aqyn joq, ol oıdan shyǵarylǵan, – deıtin aryz qardaı boraıdy. Bul aryz­dyń anyq-qanyǵyn tekserýdi KOKP ortalyq komıteti Jazýshylar oda­ǵyna tapsyrady.

KSRO Jazýshylar odaǵynyń bas­tyǵy A.Fadeev. Ol kisi L.Sobo­­levti shaqyryp alyp: «Sen Áýezov­tiń kitabyn aýdardyń, qazaqtardy jaqsy tanısyń ǵoı, Qazaqstanǵa baryp, osyndaı áńgime bar, sonyń anyq-qanyǵyna jetip kel», deıdi.

Lenıd Sobolev: «Almatyǵa shu­ǵyl tapsyrmamen kele jatyrmyn», dep Muhtar Áýezovke habar beredi. Muhań Ábdildamen sóılesip, Sobolevpen birge Jam­byldyń aýylyna baratyn bolyp kelisedi. Sóıtip, ekeýi Sobolevti áýejaıdan kútip alyp, Jambyldyń aýylyna tartady.

Sobolev: «Muhtar Omarha­no­vıch, meniń ýaqytym óte ty­ǵyz. Jambyl degen adamnyń bar eke­nin, tiri ekenine kózimdi jetkizsem boldy, baramyn da qaıtamyn», depti. Aldyn ala habarlap qoısa kerek, atamyz kútip otyr eken. Úıge kirip, amandyq-saýlyq surasyp jaıǵasqan soń, Jambyl jyrdan, tarıhtan, shejireden baıtaq áńgime tógedi. Muhań aýdaryp otyrady. Sóıtip, asyǵyspyn, baramyn da qaıtamyn degen Sobolev qart jyraýdyń úıinde úsh kún túneıdi.

Aqynnyń uly súre dańǵyldy­ǵyna, shek-sheti joq darııa jyraý­lyǵyna, teńdesi joq áńgime­shil­digine Sobolev qaıran qalyp:

– Bizge ımprovızasııalyq óner ótkenniń romantıkasy tárizdi ǵoı. Meniń jeke basym «Sırano de Berjerakti» sahnadan on ret kórýge ázirmin... Biraq qazir de son­daılar bar deýshilerge, ómir boıy óleńmen, óleń bolǵanda qan­daı, klassıkalyq óleńmen sóı­leı­tin adam bolady degenge sen­begen bolar edim. Al Jam­byl­dyń «Manasty» on jeti kún, «Kór­uǵlyny» on bes kún aıta alady, barlyq qazaq eposyn, ózine deıingi aqyndar aıtysyn jatqa biledi, bir basynda mıllıonnan astam uıqas bar degenge meniń en­di senbeske sharam joq. Jambyl túsinde de óleń shyǵaratyn bolýy kerek, bul ǵajap eken! Men úsh kún­de Jambyl ýnıversıtetinen óttim, Jambyl «taınıkteriniń» esigin ashtym, Jambyl óneri – ımprovızasııa óneri, ózi sol ónerdiń, poezııanyń danasy eken, bul rasyn­da jany tiri, bizge kórinip turǵan Gomer eken, muny kórgen kiside arman joq,– dep Jambyldy qushaqtap, saqalynan súıip attanypty.

Jambyl qarasózdiń de minsiz ustasy, ustatpaıtyn qashaǵany. Sol joly Jambyl temeki týraly áń­gime-ertegi aıtyp beripti, onyń ózi bir kúnge sozylypty. Tap­jylmaı, uıyp tyńdaǵan L.Sobolev:

– Lev Tolstoı temeki týraly áńgime jazsa, dál osydan ar­tyq jazbas edi, – degen eken. Biz, áde­bıetshiler, Jambyldyń osy qasıeti týraly da aýyz tushytar­lyq eshteńe deı almaı kelemiz.

«Aq basty Alataýdyń

Jambylymyn,

О́leńniń uly súre dańǵylymyn», – dep ózi aıtqandaı, Jambyl – halyq múddesin ǵasyrlar boıy jyrlaǵan qa­jymas qamqordyń dástúrindegi jyr­shy, eldiń muńyn muńdaǵan múd­deger.

Sóıtip, Jambyl 1936 jyly Máskeýge dekadaǵa baratyn bolady. Ol kisini Almatyǵa alyp kelýdi Úkimet Ábdilda Tájibaevqa tapsyrady. Ábekeń aqyn atamyzdyń úıine keledi. Kelse, aqyn úıinde joq. Kórshisi táýip qurdasynyń úıinde otyr eken.

– Assalaýmaǵaleıkúm! – dep kirip kelipti.

Jambyl atamyz:

– Áleıkúm­assalam, qaı bala­syń? – depti ju­lyp alǵandaı.

– Ábdilda Tájibaev degen aqyn­myn, – depti

Jambyl:

– Qolyńda dombyrań joq, neǵylǵan aqynsyń, – depti.

Sóıtip, áńgimelesip, dekada­nyń mán-jaıyn túsindirip, «Osy dekadaǵa aqyndardy ózińiz bastap barsańyz, qazaqtyń aqyndyǵyn tanytsaq dep jatyr basshylarymyz», deıdi Ábdilda.

– Tórinen kóri jaqyn, kóni qýraǵan shaldy ne qylasyńdar áýrelep ıt ólgen jerge, shyraq­tarym, – dep barǵysy kelmeıdi Jambyl. Sol kezde Tájibaı táýip:

– Áı, Jambyl, sen únemi kóp­tiń sózin sóılep, kókeıindegisin ta­ýyp kele jatqan halyqtyń adamy­syń. Men bilsem, toqsannan asqan shaǵyńda seniń baǵyń janǵaly tur, barǵanyń jón bolady, – dep Jambyldy kóndiredi.

Jambyl úıine kelip kıinip, mashınaǵa minip, júrgizýshiniń janyna otyrady. Ábdilda artqy jaǵyna minedi. Sóıtip, jolǵa shyǵady. Bul Jambyldyń ómirinde birinshi ret mashınaǵa mingeni eken. Ol kezde búgingideı asfalt jol joq. Oıqysh-uıqysh. Aldynda otyr­ǵan Jákeń mashınanyń tut­qasynan tas qyp ustap alypty. Oıly-qyrly jerlermen mashına júıitkı jóneledi. Mashına zýlap keledi. Jer dóńgelenedi. Atamyz týmysynan qýaqy, ıýmorıst adam bolǵan ǵoı. Qýtyńdap jan-jaǵyna qarap qoıatyn kórinedi. Oqtyn-oqtyn artynda otyrǵan Ábdildaǵa da qarap qoıady eken. Bir kezde Ábdildaǵa qarap:

– Áı, bala, sen áli qalmaı kele jatsyń ba? – depti. Sonda ol kisi mashınanyń aldynda otyrǵan adam artynda otyrǵan kisiden ozyp ketedi dep oılasa kerek.

Ábdilda Jambyldy óz úıine túsi­redi. Anasy Aımangúl aqyn­dyqpen aty shyqqan, Nartaımen de aıtysqan, úlken óner ıesi, das­tarqandy, ajarly kisi eken. Jaryq­tyq quraq ushyp, atshap­tyrym dastarqan jaıyp, Jambylǵa kıim tiktirip báıek bolady. Dastarqan ústinde Jambyl sheshilip sóıleı qoımapty. Tomaǵa-tuıyq otyrypty. Osyny sezgen Aımankúl:

– Ábdilda, myna kisi seni balasynyp otyr, sen baryp Muhtardy, Sábıtti, Ǵabıtti shaqyryp kel, – depti.

Ábdilda baryp Muhańdy, Sábeńdi, Ǵabeńdi shaqyryp keledi. Olar da tez jetipti. Jákeń de jadyrap, máre-sáre bolypty.

Sol túni baıtaq áńgime aıtylypty.

Sodan túnniń bir ýaǵyna deıin otyryp, tún ortasynan aýǵanda qonaqtar úıine qaıtady.

Tańerteńgi shaıdan soń Ábdilda:

– Táte, kıineıik, Úkimetke baramyz, – depti.

Jambyl ázil-shyny aralas:

– Áı, bala, Úkimetińe óziń bara ber, menen sálem aıta bar, men barmaımyn. Shesheń jaqsy adam eken, shesheńdi maǵan ber, alyp aýylǵa qaıtaıyn, – depti jaryqtyq. Sonda Aımankúl anamyz:

– Shaldyń túri jaman eken, bul kisini Máskeýge aparamyz dep júrgende shesheńnen aıyrylyp qalyp júrme, – degen eken balasyna ázildep.

Erteńine Úkimet basshylary­men jolyǵady. Olardyń jasap otyrǵan qamqorlyǵyna rızashy­lyǵyn bildiredi.

Qazaqtyń uly aqyny, kompozıtory, ánshisi Kenen Ázirbaevpen on bir jyl aralastym, qasynda júrip syryn uqtym, týǵan balasyndaı, inisindeı, syrlasyndaı boldym. Aýzynan talaı ańyz-áńgimelerdi jazyp aldym, janyna jalaý boldym. Kenen Ázirbaev Jambyldyń sońynda qyryq jyl birge júrgen óksheles inisi, súıikti shákirti.

Kenen Ázirbaev aıtady:

– 1921 jyly Uzynaǵashta ós­tep­ke (vystavka) boldy, sol kór­mege Jetisý óńirinen aıaǵy jete­tin jerden aqyndar túgel shaqy­rylady. Tegis jınaldyq. Ara­myzda Jambyl ǵana joq. Estýi­mizshe Jambyldy qyńyr, tili ashy, eshkimdi tyńdamaıdy, jıynnyń shyrqyn buzady dep shaqyrmapty. Úlken aq orda tikken, sonyń ishinde otyrmyz. Kúzdiń qara sýyǵy. Jańbyr jaýyp tur. Bir kezde esiktiń aldy ý-shý boldy da qaldy. Sóıtsek, Jam­byl kep qalypty. Ol kisini eshkim kirgizbeıdi. Kirgizbegen soń úıdi aınalyp, tý syrtynan kıiz úıdiń úzigin túrtip jiberip, dombyrasyn bulǵady. Jambyldyń dombyrasy ǵoı, bárimiz tanımyz. Júregimiz zý ete qaldy. Úıdiń ishi abyr-sabyr. Jurttyń bári túregep tur. Aramyzda Úkimet basshylarynan Oraz Jandosov, Jubanysh Báribaev otyrǵan. Oraz Jandosov táte, táte dep jalynyp ishke kir­gizdi. Jambyl ábden tońǵan, qal­shyldap tur. Oraz Jandosov Jam­bylǵa qarap: «Táte, patsha taq­tan qulady. Baı joıyldy, ke­deı baıǵa teńeldi. Kedeıdiń zama­ny týdy. Jaqsy ómir bastaldy. Myna aqyndar osyny, keńes óki­metin jyrlap jatyr. Qane, jaı­ǵasyp, osyny jyrlańyz», deıdi. Qalshyldap, ózi ábden tońǵan, saqalynan jańbyrdyń sýy taram-taram bop aqqan aqyn otyrmapty, túregep turypty. Bir kezde:

«Nıkolaıdyń tusynda

kıgenimiz torqa boldy,

Mingenimiz jorǵa boldy.

Ákeńniń aýzyn pálen eteıin.

Sovet degen shyǵyp

sorǵa boldy», –

dep qaldy. Tórde otyrǵan tóre­­ler­diń esteri shyǵyp ketipti. Juba­nysh Báribaevtyń ákesi Qordaı­da orystarǵa jaldanyp, sıyr ba­ǵyp «áktas» qazýshy edi. Báribaevqa qarap turyp: «Ý tas jaqqan, sıyr baqqan, ákeńniń ­aýzyn...» dep sal­dy. Sonda Oraz Jandosov: «Táte, táte, sabyr eti­ńiz­shi, bir ashýyńyz­dy maǵan be­rińizshi», dep áreń toqtatty.

Sol joly Jambyl «Meniń ómirim» deıtin baıtaq áńgimesin jyrlap bergen. «Shyńyraýda týdym, túnekte óstim. Osy kúndi jetpis jyl ańsap kútip em. Dál búgin meniń jyrlaıtyn, meniń sheshiletin, meniń shabytty kúnim edi», dep babyndaǵy báıgedeı josylyp, jorǵadaı tógilip, uzaq tolǵaý aıtty. «Zamana tolǵaýyn» jyrlady.

Kenekeń, átteń, bul jyrdyń tolyq nusqasy jetpedi keıingi urpaqqa dep ókinip otyratyn.

Jambyl ózine deıingi aqyn-jyraýlardyń murasyn tolyq bil­gen adam. Este saqtaý qabileti­ne qaı­ran qalasyń. Jambyl kópte­gen aqynmen aıtysqan. Solardyń ishindegi eń irisi – Qulmambetpen ­aıtysy. Qulmambettiń ózi «sózim­niń qyl syımaıdy arasyna» dep be­ker aıtpaıdy. Kisini betine qaratpa­ǵan aqyn. 1881 jyly Qapshaǵaı­dyń jaǵasynda, eski kópirdiń astynda aıtysqan eken. Qulmambet eshbir aqyndy shydatpaǵan eken, jaryqtyq. Sol jerde toǵyz aqyn­dy jeńipti. Olardyń domby­ralaryn tusyna ildirtip qo­ıyp­t­y. Namystanǵan shapyrashty­lar Jambyldy shaqyrtady. Ádepkide Qulmambet Jambyldy qomsynady. Qulmambettiń ataq-dańqyn, aqyndyǵyn qatty syı­laǵan Jambyl ádepkide edáýir júrek­sinedi. Biraq Qulmambettiń sózi janyna batqan soń, Jákeń de tomaǵasyn sypyrǵan taý qyra­nyndaı dúr silkinip shyǵa ke­ledi. Dombyrasyn qolyna alyp, Qul­mambettiń aldyna keledi de oǵan qarama-qarsy otyra qalady. Eki aqynnyń aıtysy osylaı bastalady.

Aıtysta Jambyl jeńiske je­tedi. Bul jóninde Jákeń: «Qul­mambetti men jeńgen joqpyn. Batyr atamyz Qarasaı men aqyn aǵamyz Súıinbaıdyń ataǵy ǵoı jeńdirgen. Áıtpese Qulmambet búkil Ile óńi­rine ataq-dańqy shyǵyp, aýzymen qus ilgen óren júırik aqyn edi ǵoı», dep ózinen jasy úlken aqynnyń jolyn syılap, qurmetpen aıtady eken. 

Sol aıtystan keıin Jambyl men Qulmambet ekeýi jıi aralasyp turady.

«Qazdaı qalqyp, erinbeı óleń

terdim jasymnan,

Maıkót aqyn, Qulmambet oryn

berdi qasynan.

Maılyqoja, Qulynshaq pirim

edi bas urǵan,

Aıtqandary nusqa edi,

jaralǵan sózi asyldan», –

dep Jambyl Maıkót pen Qul­mambetti ózine teń sanap, Maıly­qoja men Qulynshaqty pir tutqan.

Qulmambet bir kúni Jambylǵa kelip: «Áı, Jambyl, sen jamba­syńa jumsaqty taýyp aldyń. Qyrǵyzdyń hany Shábdenge jıi baryp turasyń. Meni de aparsaıshy», depti. Cóıtip, ekeýi atqa minip, jotamenen Shábdenge tartqan eken. Qulmambettiń nasha tartyp anda-sanda eltip qalatyny bar eken. Jolda Qulmambet nashalap qalsa kerek. Olar kelse, qyrǵyzdyń hany páýeskesin jektirip, Peterborǵa júrmekshi eken. Jambyl kelgesin, «O, Jambyl, ózińdi de saǵyndym, sózińdi de saǵyndym», dep júrmeı qalypty. Keshke hannyń ordasynda otyryp, Shábden Jambyl­dan: «Jyrlardan ne bilesiń?» dep surapty. Jákeń bárin bilemin, «Kóruǵlyny» da aıtam, «Myń bir túndi» de aıtamyn deıdi. Aıtqanda qansha ýaqyt aıtasyń deıdi han. As, dáret, namaz ýaqytyn eseptemegende, otyz bir kún, otyz bir tún aıtamyn depti.

Erteńine Shábden jolǵa júr­mekshi bolyp, Jambylǵa syı-sııa­pat jasaıdy. Qulmambet eltip uıyq­tap qalady. Shábden Jambyldan:

– Qasyńdaǵy myna kisiń kim edi? – dep suraıdy.

Jambyl:

– Atqosshym edi, – depti.

Shábden júrgeli jatqanda Jam­byl Qulmambetti julqylap oıatady. Qulmambet tura sala jyrdy aǵytyp qoıa beripti. Shábden tańǵalyp, «Atqosshy degeniń shoń shaıyr ǵoı», deıdi. «Iá, Qulmambet deıtin qazaqtyń uly aqyny osy», dep tanystyrǵan eken Jambyl. «Ataqty Qulmambettiń dál ózi me?» dep Shábden taǵy bir kún joldan qalyp, jyr tyńdaǵan eken.

Kenen 1928 jyly Bazar-Nazar esimdi eki ulynan birdeı aıyrylyp, tentek qoıdaı teńselip júrgen kezi. Bir joly Uzynaǵashtyń bazaryna barady. О́mirzaq Qarǵabaev bazardyń tórinde «Mańdaıynyń aǵy bar, taǵy aıtarym taǵy bar. Muny tapqan adamnyń, mań­daıynyń baǵy bar» dep joq izdep tur eken. Sálem berip, bazardy aralap, endi qaıtaıyn dep aty­nyń aýyzdyǵyn salyp, tartpasyn tartyp tursa, bireý kelip búıirinen qamshymen túrtipti, qarasa Jambyl eken. Sálem beredi. «Kenenbisiń? О́zińniń moınyń qyl­qıyp, atyńnyń buty tyrtıyp ne bolyp ketkensiń? Qudaı ózi berdi, ózi aldy. Qudaıǵa qarsylyq qylasyń ba? Amandyq bolsa, kelin taǵy qursaqty bolady. Sol kezde kelip qutty bolsyn aıtamyn», depti. Sol Bazar-Nazardan keıin Tórtken týǵan. Onyń tolyq aty Tórtkempirbirshal. Biraq Tórt­ken týǵanda Jambyl kelmegen. Kórkemjan degen uly týǵanda kelip, jyr tógip, «Qudaıdan qu­nyńdy aldyń, Kenen» degen eken.

О́leriniń aldynda nasharlap jatyr degen soń Ǵabıt Músirepov pen Ábdilda Tájibaev emhanaǵa jıi baryp turypty. Barǵan saıyn:

– Táte, bári jaqsy bolady, Stalın ózi qadaǵalap otyr. Táýir bolyp ke­tesiz», deıdi eken. Birde ábden qınalǵanda: «Sovet úkimeti aspanǵa jansyz temirdi ushyryp jatqanda, meniń tynysymdy ke­ńeıtetin dári tappaǵany nesi?» degen eken.

Bir kúni qysylǵanda Ǵabıt pen Ábdildany taǵy shaqyrtypty. Ju­batý úshin olar: «Táte, bári jaqsy bolady, Stalın ózi qada­ǵalap otyr», degendi taǵy da qaı­talaı­dy. Jambyl sonda qolyn bulǵap: «Qarasaıdan qalǵan, Sary­baıǵa kelip qonǵan qyzyl jolbarysym bar edi, qajysam, qınalsam, sharshasam quıryǵyn bulańdatyp qasymda jatýshy edi. Sol qyzyl jolbarysym baǵana, kishi besinde batysqa qaraı ketti, «Pushaıt, pushaıt, pushaıt!» dep úsh ret shaqyrdym, qaramady. Endi qamdaryńdy jasaı berińder!» depti. Sóıtip, júzge qaraǵan jasynda aqynnyń alyp júregi toqtapty.

Myrzataı Joldasbekov