Paı, paı, parovoz... Qazaqtan shyqqan tuńǵysh mashınıst qyz týraly ne bilemiz?

«Stalnaıa magıstral respýblıkı» kita­bynyń avtory Beısen Shormaqov Qa­zaqstan temir jolynyń tarıhyn 1894 jyl­dan bastaıdy. Al 1930-jyldardyń sar­ǵaıǵan basylymdaryn aqtaryp otyr­sańyz, «SSSR-dy uly temir jol derjavasyna aınaldyraıyq!» degen uran jıi kóterilgenin baıqaımyz. Bul Qazaqstan aýmaǵynda da shoıynjol shıyry kóbeıgen kezeń. Rıazan – Oral temir joly paıdalanýǵa berilip, 1935 jyly Máskeý men Oral qa­lasy arasynda tuńǵysh ret jolaýshylar poıyzy qatynaǵan eken. 1938 jyldyń 15 mamyrynan bastap áıgili Máskeý – Almaty poıyzy Oral qalasyn basyp óte bastapty.

Qazaqstan temir joly hronıkasynyń mereıli datalary qatarynda 1936-1939 jyldary Saratovqa shyǵatyn Oral – Ilesk bóliginiń paıdalanýǵa berilgendigi jazylǵan. Mine, dál osy Oral – Ilesk arasyn 1936 jyldyń 19 jeltoqsanda qazaqtan shyqqan tuńǵysh mashınıst qyz Zylıha Temirshıeva basqarǵan poıyz júrip ótipti. Bir qyzyǵy, otarba róline tuńǵysh otyrǵan qazaq qyzy týraly derek óte mardymsyz. Internetten joǵaryda biz keltirgen jalǵyz sóılemnen basqa málimet tappaısyz. Tek kezdeısoq kóne gazet tigindisin aqtaryp otyryp, Zylıhanyń ózi jazǵan myna bir maqalaǵa tap boldyq.

Oral oblysyndaǵy komsomol jas­tardyń úni bolǵan «Komsomol urpaǵy» gazetiniń 1937 jylǵy 10 naýryzdaǵy №21(196) sanynda «Kolhoz múshesinen parovoz máshınısine keldim» degen maqala basylǵan. «Buryn áıel ataýly, ásirese qazaq áıeli kúndelikti quldyqty tegis kórdi. «Shashy uzyn, aqyly qysqa» dep ataldy. Ol ómirden tek bizdi oktıabr revolıýsııasy, Lenın-Stalın partııasy ǵana qutqardy. Eskiliktiń tusaýynan qalqoz qurylysy bosatty. Qazirde áıel jurtshylyǵy sosıaldy qurylysymyzda úlken oryn alyp otyr. Sonyń biri – men» dep bastalady maqala. Árıne, bul sol kezdegi saıası urandar ekeni belgili. Biz maqala avtorynyń jeke basyna qatysty derekterdi izdedik.

«Men Talókpe (Bul qazirgi Batys Qazaq­stan oblysyna qarasty Qaztalov – Q.Q.) aýdanyndaǵy bir kedeıdiń qyzymyn. Eń aldymen qalqozǵa múshe bolyp kirip, trak­­torıster kýrsynda oqydym. Ony biti­­rip shyǵyp, eki jyl traktorıstka bol­dym. 1933 jyly 3 aı shopyrlar kýr­synda oqyp shy­ǵyp, shopyr bolyp iste­dim. 1936 jyly ııýn aıynda «Oral – Elek­tiń birinshi poıy­zyn alyp júretin ma­shınıst qazaq áıeli bol­syn» degen Qa­zaq­stan bolshevıkteriniń bas­shysy joldas Mırzoıannyń nusqaýyn júzege asyrý úshin oblystyq uıymdar meni Oral – Elek temir jolyna parovoz mashı­nısti bolyp shyqsyn dep praktıkant etip ji­bergen edi. Men qazirde 22-54 sandy paro­voz mashınıstiniń járdemshisine emtıhan­dy jaqsy tapsyrdym. Parovozdyń mashı­nısi Kýrysın joldas maǵan únemi úıretip, járdem berip otyrady» dep jazady otarba tizginin ustaǵan tuńǵysh qazaq qyzy.

Maqalada keńes zamanynyń aýylda, eskiliktiń tusaýynda júrgen qarapaıym qazaq qyzyn bostandyqqa, shyrqaý bıikke shyǵarǵany týraly jazylǵanymen, bul joldyń ońaı bolmaǵanyn Zylıhanyń ózi ashyq aıtypty. «Shynynda men 8 mart – áıelder kúnin parovozdyń mashınısti bolyp qarsy alýym kerek edi. Bul jónin­de maǵan Shvesov (partııa múshesi), Zabor­taılov (komsomoles), Bykov, Dýbas sııaq­tylar kesel jasady. Meni oqytýdyń, úıre­týdiń, tárbıeleýdiń ornyna qorlady, boq­tap balaǵattady. Uly orysshyldyq jasady, meni ustatqysy da, joıǵysy da keldi. Basshy oryndardyń kómegi arqasynda bul hal túzeldi. Biraq ta meniń ósýime kesel jasaǵandar «áıel mashınıst bola almaıdy» dep SSSR-diń stalındik konstıtýsııa­syna qarsy shyqqandar áli jaýapqa tartylmaı keledi», dep ashyq jazady Zylıha.

Maqalasyn «Mamandardan úıre­nip, jatpaı-turmaı, oqyp bilim alyp, tehnıkany meńgere bilip bas mashınıst bolýǵa 8 mart kúni ýáde berem» degen joldarmen aıaqtaǵan qaısar qyzdyń odan keıingi taǵdyry bizge belgisiz. Tarıhty qarasaq, 1930-jyldary keńes odaǵynda sovettik femınızmniń jarqyn ókili bolǵan Zınaıda Troıskaıanyń esimi jıi atalady. Ol da stahanovshy, álemdegi tuńǵysh áıel mashınıstka atanǵan áıel. Kezinde onyń sýreti basylǵan plakattar mıllıon danamen taralyp, jarnamalanyp jatty. Biraq osy Zınaıdanyń ómir jolyna qarasańyz da túrli qıyndyq kórgenin baıqaısyz. «Temir jol, aýyr tehnıka – áıel adamnyń jumysy emes» dep, orys qyzynyń betinen qaqqandar az bolmapty. О́sken ortasy, qaýmalaǵan qoǵamy áldeqaıda ozyq sanalatyn orys qyzynyń kórgeni osyndaı bolsa, Zylıhanyń basyndaǵy haldy ózińiz shamalaı berińiz.

О́kinishke qaraı Zylıha Temireshevanyń keıingi ómir joly týraly ázirge esh málimet tappadyq. Túrli qujatty aqtaryp, 1899 jyly Qaztalov aýdany Eńbek aýylynda týǵan Temireshov Isqaqtyń óz aýylynda brıgadır bolyp júrip, 1937 jyly shilde aıynda «halyq jaýy» degen jalamen ustalǵanyn, 2 qyrkúıekte atý jazasyna kesilgenin kórdik. Dál osy Qaztalov aýdanynda 1907 jyly týǵan Luqpan Temireshev pen 1915 jyly týǵan Ǵalym Temireshev Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta habarsyz ketken. Bul adamdardyń Zylıhaǵa qatysy bar ma, joq pa, álde tek ata-tegi uqsas adam­dar ma, ony da bilmeımiz. Múmkin osy maqa­ladan keıin oqyrmandar qazaqtan shyq­qan tuńǵysh parovozshy qyzdyń keıingi taǵ­dyry týraly tyń derektermen bóliser degen oıdamyz.

Batys Qazaqstan oblysy