«Elektrondy qazaq úı» – tildi damytyp, rýhty kóteretin, ulttyq qundylyqty dáripteıtin tárbıe quraly. Munda dástúrli án men kúı, terme, ańyz-ertegi, besik jyry, Abaıdyń qara sózi, balalar áni, jalpy kólemi 1200 aýdıomaterıal toptastyrylǵan. Qurylǵy balalar men eresekter úshin de yńǵaıly etip jasalǵan. Qoldanýshylar tıisti batyrmany basý arqyly mazmuny men janry jaǵynan ártúrli bólimdi aralap, qalaǵanyn tyńdaı alady. Joba tek Qazaqstanda ǵana emes, AQSh, Kanada, Fransııa, Japonııa, Ulybrıtanııa, Qytaı, Mońǵolııa elderine taraǵan.
– Bul joba – meniń tól balam. Bul – qazaqtyń balasy. О́nimniń ishindegi dúnıeler qandaı keremet bolsa, syrtqy sapasy da soǵan laıyq. Balalyqtan danalyqqa deıingi qazaq aýyz ádebıeti men shyǵarmalaryn nasıhattaıtyn zamanaýı quralymyz sapasyz bolyp jatsa, muny kim alady? Jobany iske asyrmas buryn biz sapasyna erekshe mán berdik. Qazir balalar oınaıtyn oıynshyqqa qarańyzshy, plastıktiń ısi shyǵyp turady. Bul bala túgili úlken adamǵa da zııan. Qazaq úıdiń syrty as ydystaryn shyǵaratyn ABS-plastıginiń birinshi sortynan jasaldy. Qýaty 10 saǵatqa shydaıdy. Qýat alady. Fleshka salyp, kolonka retinde qoldanýǵa da, radıo tyńdaýǵa da bolady, – dedi joba avtory Ǵalymbek Qyzyrbekuly.
Elektrondy qazaq úıdegi shyǵarmalar bes bólimnen turady. Birinshi bólim – ertegiler. Ertegilerdi akter Aıdos Bektemir men dıktor Saýyq Jaqanova oqyǵan. 1000 erteginiń ishinen tańdalǵan 150 ertegi balalardyń sanasyna asyl qasıetterdi sińirip, san alýan qubylystyń syryn uǵynýǵa shaqyrady. Ekinshi bólim – balalar ánderi. Ánniń mátindik mazmuny balalardy baýyrmaldyq pen súıispenshilikke jeteleıdi. Úshinshi bólim – kúıler. Bul bólimge dáýlesker kúıshilerdiń kúıleri engizilgen. Munda dombyramen oryndalǵan – 315, orkestrmen oryndalǵan 34 kúı bar. Sondaı-aq qobyzben, sybyzǵymen, jetigenmen, shańqobyzben, adyrnamen, shertermen, sazsyrnaımen oryndalǵan shyǵarmalardy da tyńdaýǵa múmkindik bar. Tórtinshi bólimge dástúrli ánder, terme-tolǵaýlar jáne otanshyldyq rýhtaǵy ánder toptastyrylǵan. 114 halyq áni, halyq ánshi-kompozıtorlarynyń 202 áni, 63 terme-tolǵaý, otanshyldyq rýhtaǵy 26 án qosylǵan. Besinshi bólimge 7 besik jyry men Abaıdyń qara sózderi kirgen. Aıta ketetini, Abaıdyń qara sózderiniń akter Bolat Ábdilmanov oqyǵan aýdıo nusqasy burynnan bar ekenin bilemiz. Dese de, ol elektrondy qazaq úıi úshin hakimniń qara sózderin qaıtadan arnaıy oqypty. Bul áreketin Bolat Ábdilmanov «Men daıyn aýdıojazbany erterekte, Abaıdy durys tanymaǵan sátimde oqyǵan edim. Ol kezde júregimmen túsinbeýshi edim. Qazir oqysam jan júregimmen oqyp beremin», dep túsindiripti. Osydan-aq qurylǵydaǵy ár bólimniń asa yjdahattylyqpen jasalǵanyn, onda sezim men rýh baryn kóre alamyz.
Jobanyń jaýapty redaktory Jarqyn Sálenuly qurylǵynyń balalarǵa áserin baqylap kórmek nıetpen qyzyq eksperıment jasapty. Balabaqsha tárbıeshileri balalarǵa «Elektrondy qazaq úıinen» kúı tyńdatyp sýret salǵyzǵan. Kúı tyńdap salǵan sýret pen tynysh otyryp salǵan sýrettiń arasy jer men kókteı bolypty. Kúı tyńdaý balalarǵa shabyt berip, qııalyn jetildire túsken. Sondaı-aq balalarǵa ertegiler tyńdatyp, olardyń tilderiniń damyǵanyn kórgen. Jarqyn Sálenuly osy synaqty jalǵastyryp, mektepte 8-11-synyp oqýshylaryna qurylǵydaǵy shyǵarmalardy tyńdatyp, jaqsy jetistikke jetken. Atap aıtqanda, sabaq kezinde kúıdi tyńdaǵanda rýhanı turǵyda sergip, kúıdegi mazmundy beınelep berýge daǵdylanǵan. Ári terme-tolǵaýlardy tyńdap, mátinge taldaý jasatý arqyly balalardyń oı-órisiniń tereńdeı túskenin kórgen. Jaýapty redaktor osy isterdiń barysynda oqýshylardyń jattaý qabiletiniń jaqsarǵanyn, quımaqulaq bola túskenin ańǵarǵan.
– Halyqtyń suranysy joǵary. Araǵa jyldar salyp, biraz úzilis oryn aldy. Osy úzilis kezinde halyq qazaq úıdi izdep, surap jatatyn kúıge jetti. Bul bir mezettik emes, ómirsheń taýar. Ulttyń bolashaǵy – urpaq. Al sol urpaǵymyz óziniń ulttyq sana-sezimin sezinip ósý úshin ulttyq ıdeologııa bolýy kerek. Búgingi tili shubarlanyp bara jatqan ul-qyzdarymyzdyń boıyna ulttyq qundylyqtarymyz sanalatyn aýyz ádebıetindegi ańyz-áńgimelerdi, án-kúılerdi jáne besik jyrlaryn jańa tehnologııa – «Elektrondy qazaq úıi» sińirýge kómektese alady. «Ánge áýes, kúıge qumar bala jany sulý, ómirge ǵashyq bolyp keledi» degen Muhtar Áýezovtiń sózin umytpaý kerek, – deıdi joba avtory.
Bul ónimniń bólshekterin Qytaıdyń ishki ólkesindegi Shenchjen qalasynda arnaıy tapsyryspen jasatyp, elde qurastyrady. Barlyǵy oıdaǵydaı júzege asyp jatsa, zaýyttyń eń ozyq tehnıkalaryn, stanoktaryn ákelip, tek «Elektrondy qazaq úıi» ǵana emes, osy tektes ózge de elektrondy ónimderdi sapaly ári qoljetimdi etip óndirýdi qolǵa alyp, keminde 40-50 adamdy jumyspen qamtymaq oılary bar. Eldiń erteńin oılap, búgin talmaı is qylyp júrgen azamattar memleketten qoldaý kútedi.
Siz Baýyrjan Momyshulynyń qorqynyshy jaıly estigen bolarsyz. Ottan da, oqtan da qoryqpaǵan bahadúr besik jyryn aıtatyn kelinderdiń azaıyp bara jatqanynan qoryqqan. Nemerelerine ertegi aıtyp bere almaıtyn ájelerdiń kóbeıip bara jatqanynan qoryqqan. Dástúrdi syılamaıtyn balalardyń ósip kele jatqanynan qoryqqan. Besik jyryn estip, ertegi tyńdap, dástúrdi boıyna sińirip óspegen balanyń kókirekkózi kór bola ma dep qoryqqan. Al «Elektrondy qazaq úıi» osy qorqynyshtardy seıiltetin birden-bir qural ispetti.
Eligimaı TО́ŃKER,
jýrnalıst
