Qasıetti Quranda: «Bilgender men bilmegender teń be?» deıdi. Al shejireli Shyǵys danalyǵynda «patshalar adamdardy basqarady, al ilim ıeleri patshalardy basqarady» degen támsil bar. Talant bergen Jaratqan ony ushtaıtyn talapty da bereri sózsiz. Al keıbir talant ıeleri azyraq jetistikke mas bolyp, maqtanǵa erip, shólge túsken tamshydaı joǵalyp jatady. Ádebıet salasynda jetistikke jetken jandardan jankeshti eńbektiń tabyn kóremiz. Asa izdenimpaz jazýshy Muhtar Maǵaýın «Qudaı talantty nesıege beredi, ony adam ózi eńbekpen almaıdy. Eger sol talantyn durys jumsaı alsa, muratyna jetedi, al rásýa etse, jamanshylyqqa ushyraıdy» dep eńbektiń shyǵarmashylyqtaǵy mánin aıqyndaıdy. Maǵaýın izdenisi keıingi tolqynǵa úlgi bolarlyq arna ispetti. Ár saǵatyn, ár mınýtyn bilimge arnaǵan jazýshynyń «Alasapyrandy» jazý úshin jıyrma jyldaı arhıv aqtarǵany – iri táýekelshildik. «Men» ǵumyrnamalyq romanyn oqyǵan ár adam óz ýaqytyna shekteý qoıyp, oń-solyn baǵamdaýǵa úıreneri daýsyz.
Eń ǵajaby – jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy qaharly saıasattyń ezgisinde júrip sońyna qundy jádigerler qaldyrǵan jankeshti Alash arystarynyń eńbegi. Tutas bir dáýirdi jaryqqa súıregen som talanttar, biri «masa», biri «paıǵambar», biri «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyqqan kún bolyp» ult sanasyna silkinis engizdi.
Ilııas Jansúgirovtiń ómir jolyna úńilsek, medrese bitirip aýylda birshama turaqtaǵan aqyn ilim jolynda batyl qadamdarǵa barady. 26 jasynda Tashkenttegi qazaq-qyrǵyz ınstıtýtyna oqýǵa tússe, 1925 jyly 31 jasynda Máskeýge oqýǵa attanyp, úsh jyl álemdik injý-marjandardyń tereńine súńgıdi. Ádebıet salasyn ǵana emes, adamzatqa rýhanı azyq syılaǵan ózge de óner túrlerin zerdelep, ataqty Gorkıımen kezdesip áńgime dúken qurady. Jansúgirov joly izdenis pen bilimge, eńbekke toly sarabdal jol edi. Sonysymen de ulttyq poezııamyzǵa qubylys ákelip, mektep qalyptastyrdy. Alashtyń Álıhan Bókeıhanovy bir hatynda óz úıine kelip, «qaıtsem de orys tilin úırenemin!» degen aıbyndy talabymen keýdesi ottaı janǵan Sultanmahmutty aıtyp, erekshe súısinetini bar. Sultanmahmut aqyn bir óleńinde:
«Ollahı! Ant etemin Alla atymen,
Orys tilin bilemin hám hatymen.
Istorııa, geografııa pándi bilmeı,
Ollahı, tiri bolyp júrmespin men», – dep óz-ózine ant beredi. Uly maqsat jolynda bilte shamǵa úńilgen adýyndy darynnyń úlken izdenis shyńyraýyna qulash sermegenin baıqaımyz. Al Maǵjannyń «Eýropalyq áshekeılermen» kómkerilgen rýhty jyrlary men tarıhı, etnografııalyq shejirege toly shyǵarmalary shuńǵyma biliminiń bir dáleli. Aqynnyń Batysqa sapary jańa, qaıshylyqty kózqarasqa toly.
Kún batysty qarańǵylyq qaptaǵan,
Jalǵyz jan joq qarańǵyda laqpaǵan.
Bilgen emes ıman degen ne nárse,
Qaryn degen sózdi ǵana jattaǵan!
Iá, ol jan syrynan góri tánge, tehnologııalyq jolǵa kóbirek úńilgen sol kezdegi Batys ǵylymyna naz aıtyp, aqıqat nuryn janyna jaqyn tutady.
XX ǵasyrda ulttyq poezııamyzǵa lek-legimen kelgen tulǵalar tobyn ataǵanda jankeshti aqyn Qadyr Myrza Áli esimin atamaý múmkin emes. Aqyn ár saǵatyn josparly túrde iske asyryp, qyryq jastan soń birjola shyǵarmashylyqqa bet qoıady. Al jyl saıyn kitaby shyqqan Jumeken aqynnyń, kózi tirisinde segiz jınaǵy jaryq kórgen Muqaǵalı eńbekqorlyǵy da qordaly taqyrypqa júk.
Jazýshy Anton Chehov sýretshi aǵasyna jazǵan hatynda tegeýrindi izdenistiń orasan zor rólin jetkizedi. «Ortadan dárejeń tómen turmaý úshin «Faýstan» monolog jattaý jetkiliksiz. Oǵan kúndiz-túni úzilissiz eńbek, máńgilik oqý, erkindik qajet. Bizdiń úıge kel de jatyp alyp oqy, tym quryǵanda óziń oqyp kórmegen Týrgenevti paraqtap shyq». Bilimsizdikke jany qas jazýshy aınalasyna shýaq shashyp, ár adammen óz dárejesinde sóılesedi. Tipti kúrdeli sóıleýge tyrysqan jergilikti áıelderge marmeladty jaqsy kóretinin aıtyp, máz-máıram etedi.
Lev Tolstoı «Bir paıyz talant, toqsan toǵyz paıyz eńbek» degen eken. Mine, jazýshynyń bul sózi alýan oıdan, kenen tájirbıeden týǵan pikir. О́ıtkeni «shabyt degenimiz – izdenis» ekeni talassyz aqıqat.
