Básekeli joǵary bilim

Úzdikterdiń úlgisi – barshaǵa ortaq

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Jańa ekonomıkany qurý úshin joǵary oqý oryndarynyń básekege qabi­letin arttyrý mańyzdy. Keıingi ýaqyt­ta elimizde jetekshi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary ashyla bas­tady. 2025 jylǵa deıin elimizde bedeldi shetel ýnıversıtetteriniń kem degende 5 fılıalyn ashý qajet dep sanaımyn. Bul rette elimizdiń batysynda tehnıkalyq ýnıversıtetterdiń eki fılıaly ashylýǵa tıis», degen bolatyn. Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes, joǵary bilim salasynda birqatar kelisimshart jasalyp, tıimdi seriktestik ornady.

Qazirgi kezde el ekonomıkasyn damytýda ǵylymnyń úlesi zor. Sol sebepti el Prezıdenti salany ilgeriletýge basa mán berý kerek ekenin eskertip, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine tıisti tapsyrmalar bergeni esimizde. Solardyń biri – akademııalyq bilimdi jetildirý maqsatynda elimizde aldyńǵy qatarly sheteldik ýnıversıtetterdiń fılıalyn ashý.

О́tken jyly Memleket bas­shy­synyń tapsyrmasyn iske asyrý maqsatynda sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryn ashý boıynsha aýqymdy jumys atqaryldy. Máselen, Petro­pavlda University of Arizona fılıaly ashyldy. Onda stýdentter IT, ınjenerııa, agrotehnologııa jáne bilim berý baǵyttary boıynsha qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde oqıdy. Sondaı-aq S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń bazasynda M.Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń fılıaly ashylyp, 100 grant bólindi. Bilim alýshylar «Munaı-gaz qubyrlary men munaı-gaz qoımalaryn salý jáne paıdalaný», «Munaı-gaz tehnologııalary», «Munaı men gazdyń tabıǵı rezervýarlaryn geologııalyq modeldeý» daıyndyq baǵdarlamalary boıynsha oqıdy. Al Almatydaǵy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti bazasynda Máskeý ınjenerlik-fızıkalyq ınstıtýty Ulttyq ıadrolyq zertteý ýnıversıtetiniń fılıaly quryldy. Oǵan bastapqyda 100 grant bólinip, qosymsha aqyly oqýǵa túsýge múmkindik qarastyryldy. Stýdentter «Elementar bólshekter fızıkasy jáne kosmofızıka» (bakalavrıat) jáne «Qorǵalǵan joǵary ónimdi esepteý júıeleri» (bakalavrıat, magıstratýra) baǵdarlamalary boıynsha bilim alyp jatyr.

– Fılıaldyń qurylýy salany «Iаdro­lyq energetıka jáne tehnologııalar», «Informatıka jáne esepteý tehnıkasy» mamandyqtary boıynsha bilikti kadrlarmen qamtamasyz ete otyryp, elde ıadrolyq energetıkanyń damýyna jańa serpin beredi. Fılıal túlekteri elimizdiń strategııalyq salasyn damytýǵa eleýli úles qosaryna senimdimiz. Stýdentter sapaly ınje­ner­lik bilim alady. Olar ǵylymmen aınalysady, qajetti daǵdylarǵa ıe bolady, zamanaýı ǵylymı zerthanalarda taǵylymdamadan ótedi, – deıdi Ulttyq ýnıversıtettiń basshysy Janseıit Túımebaev.

Al bıyl sheteldik 8 jetekshi joǵa­ry oqý ornynyń fılıaly ashyldy. Olardyń qatarynda eń iri ári reıtıngte eń joǵary turǵany – Q.Jubanov ýnıversıtetiniń bazasynda ornalasqan Aqtóbe qalasyndaǵy Heriot-Watt ýnı­versıtetiniń fılıaly. Bul qatarǵa Yessenov University bazasyndaǵy Nemis ınjenerlik ınstıtýtyn da jatqyzýǵa bolady. Sondaı-aq Qyzylorda ýnı­versıtetinde Seýl ulttyq ǵylym jáne tehnologııa ýnıversıtetimen seriktestikte Jasandy ıntellekt ǵylymı mektebi qyzmet atqaryp jatyr.

– Memleket basshysynyń ǵylym men bilimge erekshe nazar aýdarýynyń nátıjesinde, aldyńǵy qatarly sheteldik joǵary oqý oryndarymen baılanys ornatyp, kóptegen múmkindikke qol jetkizip jatyrmyz. Atap aıtqanda, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti bazasyndaǵy Heriot-Watt ýnıversıtetiniń (Shotlandııa) fılıaly, Shákárim ýnıversıteti bazasyndaǵy Ekonomıka ýnıversıtetiniń (Polsha) fılıaly, Sh.Esenov ýnıversıtetiniń bazasynda Nemis ınjenerlik ınstıtýty quryldy. Bul búgingi tańda joǵary bilim sapasynyń álemdik deńgeıde zor jetistikke jetip kele jatqanynyń dáleli. M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinde byltyr ashylǵan Arızona ýnıversıtetiniń fılıaly nátıjeli jumys istep jatyr. Onda 500 stýdent qosdıplomdy baǵdarlama boıynsha oqıdy. Al bıylǵy oqý jylynda 500 stýdent 10 bilim berý baǵdarlamasy boıynsha grantta oqýdy bastady, onyń 5-ýi qos dıp­lom baǵdarlamasy arqyly bilim alady. Sonymen qatar Liesl Folks-pen kelissóz nátıjeleri boıynsha Arızona ýnıversıteti biliktiligin arttyrý jáne ǵylymı yntymaqtastyqty damytý úshin M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetinen 30 otandyq oqytýshyny qabyldaıtyny týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Sonymen qatar biz basqa da amerıkalyq joǵary oqý oryndarymen kelissózder júrgizip jatyrmyz. Alǵa qoıyp otyrǵan endigi maqsatymyz – 2029 jylǵa qaraı elimizde 12 sheteldik ýnıversıtettiń fılıalyn ashý, – dedi Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek.

Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»

Buǵan qosa Almatyda elimizdiń Ǵylym jáne joǵary bilim mınıs­tr­­li­giniń bastamasymen Q.Sátbaev ýnı­ver­sıteti janynan QS reıtıngi boıynsha 70-orynda turǵan álemdegi eń úzdik oqý oryndarynyń biri – Gonkong CityU qalalyq ýnıversıtetiniń fılıaly ashyldy. Mınıstrdiń pikirinshe, CityU men Q.Sátbaev ýnıversıteti arasyndaǵy yntymaqtastyq jergilikti stýdentter úshin jańa perspektıvalar ashyp, olardyń bilim alý tájirıbesin baıytady jáne elimizdegi jasandy ıntellekt pen ınjenerııa salasyndaǵy ınnovasııalar úshin qosymsha múm­kindikter usynady. «Memleket basshysy atap ótkendeı, ulttyq ekonomıkany jańǵyrtýda otandyq ǵylym avangard bolýǵa tıis. Buǵan qol jetkizý úshin biz ǵylymnyń ashyq ári ozyq úlgisin qalyptastyramyz, sonymen qatar akademııalyq erkindik­tiń mańyzdylyǵyn joǵary baǵalaýy­myz qajet. О́ıtkeni búginde halyq­aralyq deńgeıdegi yntymaqtastyq qalyp­taspaıynsha, ǵylymda birde-bir eleýli jetistikke jetý múmkin emes», dedi ol.

Sheteldik bilim, otandyq tájirıbe

Elimizde fılıaldar ashýdyń negizgi maqsaty otandyq joǵary bilim berý júıesin damytý, úzdik halyqaralyq tájirıbeler arqyly onyń sapasyn arttyrý bolǵandyqtan, kelissóz júrgizýge aldyńǵy qatardaǵy jetekshi ýnıversıtetter tańdalyp alynatyny sózsiz. Mysaly, elimizde fılıaldary ashylǵan Reseıdiń joǵary oqý oryndaryn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áleýeti joǵary ári suranysqa ıe ýnıversıtetter retinde baǵalady. Ásirese tehnıkalyq mamandyqtardy oqytýda Reseı tájirıbesi mańyzdy. Mysaly, Máskeý ınjenerlik-fızıkalyq ınstıtýty Ulttyq ıadro­lyq zertteý ýnıversıteti «Times Higher Education» reıtınginde 401-500-shi jáne QS reıtınginde 461-orynda tur. Ýnıversıtet «Rosatom» memlekettik atom energııasy korporasııasymen jáne halyqaralyq atom energııasy agenttigimen tyǵyz baılanysta. Atalǵan oqý ornynda Nobel syılyǵynyń laýreattary N.Basov, N.Semenov, P.Cherenkov, E.Tamm, A.Saharov, M.Frank oqyp, jumys istegen. Úkimettiń qaýlysymen fılıal­ ashylǵannan keıin onyń qyzmetin júzege asyrýǵa 100 grant bólindi (70 baka­lavr dárejesi jáne 30 magıstr dárejesi). Resmı málimet boıynsha, 2022-2023 oqý jylynda 32 bakalavr men 12 magıstrant oqýdy sátti aıaqtaǵan.

I.Gýbkın atyndaǵy Reseı mem­le­ket­tik munaı jáne gaz ýnıversıteti «Times Higher Education» reıtınginde 1501-oryndy ıelengen. Onyń elimizdegi fılıalynyń jumysyna bakalavrıat baǵdarlamalary boıynsha oqýǵa 100 grant bólingen. Oqý quny 2 mln teńgeni quraıdy.

Al AQSh-taǵy jetekshi zertteý ýnıversıtetteriniń biri, 1885 jyly qurylǵan Arızona ýnıversıteti 1 myńnan asa kúndizgi oqý baǵdar­la­masyn jáne 80-ge jýyq qashyqtan oqytý baǵdarlamasyn usynady. Karnegı klassıfıkasııasyna sáıkes, Arızona ýnıversıteti zertteý belsendiligi óte joǵary R1 doktorlyq ýnıversıtetterine jatady. Ýnıversıtet halyqaralyq reıtıngterde, atap aıtqanda, ARWU reıtınginde 151-200-orynda, «Times Higher Education» reıtınginde 180-orynda, al QS WUR reıtınginde 285-orynda tur. Fılıal qyzmetine 1200 grant bólingen. Birlesken bilim berý baǵdar­­­lamalary úshin grant quny 2,5 mln teńgeni, qos dıplom baǵdarlamasy úshin 4,8 mln teńgeni quraıdy. 2022-2023 oqý jylynda 155 stýdent 2 bilim berý baǵdarlamasy (bıotehnologııa jáne aqpa­rattyq tehnologııalar) boıynsha, onyń ishinde 44-i qos dıplom baǵdar­lamasy boıynsha bilim alǵan. Al 2023-2024 oqý jylynda 434 stýdent qabyl­danyp, oqytý 10 bilim berý baǵdar­lamasy boıynsha júrgizilip jatyr.

– Munda oqý, árıne, óte qıyn. Biraq men jaqsy oqýǵa tyrysamyn. Bizde oqytý tili aralas, biraq sabaqtar negizinen aǵylshyn tilinde ótkiziledi. Elden alys ketpeı-aq sheteldik baǵdarlama bo­ıynsha bilim alýǵa osyndaı múmkindik týǵanyna óte qýanyshtymyn, – deıdi Joǵary matematıka men fızıka bilim berý baǵdarlamasy boıynsha oqyp jatqan stýdent Denıs Mıtıanın.

Aqtóbede ashylǵan Heriot-Watt ýnıversıteti – Shotlandııanyń Edın­býrg qalasyndaǵy memlekettik zertteý ýnıversıteti. Bul Ulybrı­tanııadaǵy úlkendigi jaǵynan segizinshi orynda turǵan ýnıversıtet. Onyń quramyna 5 mektep jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý ınstıtýty – Edınbýrg bıznes mektebi kiredi. «Heriot-Watt» halyqaralyq reıtıngterde, atap aıtqanda, ARWU reıtınginde 901-1000-orynda, «Times Higher Education» reıtınginde 501-600-orynda, al QS WUR reıtınginde 235-orynda tur. Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıtetiniń baspasóz qyzmetiniń málimetinshe, 2023-2024 oqý jylynda oqytý munaı mashınasyn jasaý, elektr energetıkasy, kompıýterlik ınjenerııa bilim berý baǵdarlamalary boıynsha júrgizilip jatyr. Bıylǵy oqý jylynda 286 stýdent qabyldanǵan. Onyń ishinde munaı-hımııa baǵdarlamalary boıynsha 56, elektr energetıkasy baǵ­­darlamalary boıynsha 76 jáne kompıýterlik ınjenerııa boıynsha 154 bilim alýshy bar.

– Stýdentter Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıteti arqyly Heriot-Watt-qa túsedi. Iаǵnı eki bilim berý baǵ­dar­lamasyn ıgerip qos dıplom alady. Bizdiń ýnıversıtet memlekettik standartqa sáıkes jalpy bilim beretin pánder men Heriot-Watt baǵdarlamasyna sáıkes mamandandyrylǵan pánder baza­syn usynady. Sonymen qatar stýdent oqý kezeńinde Shotlandııaǵa, odan keıin Malaızııaǵa nemese Dýbaıǵa baryp oqýǵa múmkindik alady. Oqýdy bitirgennen keıin stýdentter Q.Jubanov atyndaǵy ýnıversıtettiń otandyq dıp­lomyn jáne Heriot-Watt Shotlandııa ýnıversıtetiniń dıplomyn alady, – deıdi Q.Jubanov ýnıversıtetiniń rektory Laýra Qarabasova.

Jasandy ıntellekt – strategııalyq baǵyt

Memleket basshysy Joldaýynda: «Jasandy ıntellektiniń múmkin­dikterin tolyq paıdalansaq, bilim ekonomıkasyna tyń serpin beremiz. Jetekshi halyq­aralyq kompanııalarmen ynty­maqtas­tyq ornatý kerek. Bilikti mamandar daıar­­laýymyz qajet. Keminde úsh belgili joǵary oqý orny jasandy ıntellekt sala­syna qajetti kadr daıar­laýmen jáne zert­teýler júrgizýmen aınalysýy kerek», dep tapsyrma bergen edi. Osy min­detterge sáıkes Qyzylordadaǵy ýnı­versıtet bazasynda jasandy ıntellekt jáne ınformatıka joǵary mektebi jumysyn bas­tady. Mundaı múm­kindik Qorqyt ata ýnıversıteti men Ońtústik Koreıadaǵy Seýl ulttyq ǵylym jáne tehnologııalar ýnı­versıteti arasyndaǵy «Halyqaralyq ynty­maqtastyq boıynsha jetekshi ýnı­ver­sı­tettik joba» aıasynda júzege asyp otyr. Bul – yntymaqtastyqtyń tek al­ǵash­qy kezeńi. Ekinshi kezeńde keler jyldyń 4 qyrkúıeginen bastap Seýl ulttyq ǵylym jáne tehnologııa­lar ýnı­versıtetiniń fılıalyn qurý jospar­lan­ǵan.

– Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń damýy el bolashaǵy úshin strategııalyq mańyzdy baǵyt ekenin atap ótti. Jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldanysqa engizý erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Sondyqtan Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi osy baǵyt boıynsha bilim berý baǵdarlamalaryn iske asyrýǵa birden kiristi. Qorqyt ata ýnıversıtetinde Seýl ulttyq ǵylym jáne tehnologııalar ýnıversıtetiniń joǵary jasandy ıntellekt mektebiniń ashylýy IT tehnologııalar salasynda adamı kapıtaldy qalyptastyrýǵa, ǵylymı zertteý nátıjeleri jáne ózara tájirıbe almasýǵa, sondaı-aq Koreıa men Qazaqstan arasyndaǵy joǵary bilim berý salasyndaǵy ekijaqty yntymaqtastyqty odan ári ilgeriletýge serpin beredi. Joǵary mektep jasandy ıntellekt, kıberqaýipsizdik jáne ınformatıka salasynda jahandyq básekege qabiletti kadrlar daıar­laıtyn bolady. Stýdentter men professor-oqytýshylar akademııalyq utqyrlyq jáne birlesken bilim berý baǵdarlamalary boıynsha Seýl ýnıversıtetinde bilim alyp, ǵylymı taǵylymdamadan óte alady. Al koreıalyq ǵalymdar óz tájirıbesimen bólisý úshin Qyzylordaǵa shaqyrylady. Jasandy ıntellekt jáne ınformatıka joǵary mektebiniń ashylýy oblystyń damýyna, elimizdegi IT salanyń bilikti mamandarmen tolyǵýyna jol ashady. Otanymyz ǵana emes, alys-jaqyn shetelder úshin jasandy ıntellekt salasyndaǵy biregeı kadrlardyń daıar­lanýyna yqpal ete alady. Al 2024 jyly Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetinde Seýl ýnıversıtetiniń fılıaly ashylady dep josparlanyp jatyr, – dedi Saıasat Nurbek.

Joba 2023-2030 jyldarǵa arnalǵan. Onyń aıasynda «Jasandy ıntellekt», «Kıberqaýipsizdik», «Informatıka» bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmuny ázirlenetin bolady. Stýdent­ter­di oqytý memlekettik grant esebinen jáne kelisimshart negizinde júzege asyrylady. Joǵary mekteptiń zerthanalyq jabdyqtary LUPIC joba­sy­men qamtamasyz etiledi. Qorqyt ata ýnı­versıtetinde oqýdy aıaqtaǵannan keıin bakalavr dárejesi beriledi. Aıta keteıik, atalǵan ýnıversıtet halyqaralyq reıtıgte, dálirek aıtsaq «Times Higher Education» reıtınginde 1201-1800-orynǵa, al QS WUR reıtınginde 1001-1200-orynǵa ıe.

Joǵary bilim salasyndaǵy ynty­­maqtastyq álemdik deńgeıdegi akade­mııalyq tájirıbege qol jetkizýge múmkindik berip otyr. Bul úrdis áli jalǵasyn taba beredi. Jaqynda I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý ýnıver­sıteti men Marke polıtehnıkalyq ýnı­versıteti (Italııa) arasynda fılıal qurý týraly, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Soltústik-Batys polıtehnıkalyq ýnıversıtetiniń (QHR) fılıalyn ashý týraly kelisimge qol qoıyldy. Aldaǵy ýaqytta atalǵan joǵary oqý oryndarynyń fılıaly jumysyn bastaıtyn bolady.