Ekonomıkany órge súıregen ónerkásip

Al jyl sońyna deıingi meje – 170 joba­ny iske qosý. Eger bári kóldeneń qater­siz júzege assa, óndiris kólemi 3,4 trln teńgege jetetin kórinedi. О́ndiris oryn­darynyń iske qosylýy 6,2 myńǵa jýyq turaq­ty jumys ornynyń ashylýyna sebep bol­ǵan. Qazirgi ónerkásiptik saıasat ónim­di­ligi joǵary, eksportqa baǵdarlanǵan ekono­mı­kany qurýǵa jáne shıkizattan óńdeý ónerkásibine kóshýge baǵyttalǵan. Máselen, 2023 jyly Qostanaı oblysynda «SSKО́B» AQ ystyq krıketti temir óndirý zaýyty iske qosyldy, onda jylyna 4 mln tonnaǵa deıin ystyq krıketti temir shyǵarý josparlanyp otyr. Bul jobanyń iske qosylýy óńirdi qosymsha 500 jumys ornymen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

«Astana-Motors» kompanııa­sy Almaty qalasynda qytaılyq «Chery», «Changan», «Haval» brendteriniń jeńil avto­mobılderin shyǵaratyn mýltıbrendtik zaýytty iske qospaqshy. Ol 115 mlrd teńgege 2 200 jumys ornyn qurýmen jylyna 90 myń avtomobıl shyǵarýdy kózdeıdi. Ilkimdi jobalar qatarynda Abaı oblysyndaǵy jańa mys balqytý zaýytynyń qurylysyn aıtsaq bolady. Quny – 587,8 mlrd teńge. 1 083 jumys ornyn quryp, 314 myń tonna-katodty mys, 1 277 myń tonna kúkirt qyshqyly, 166 myń ýnsııa quımadaǵy altyn, 4 629 myń ýnsııa-quımalardaǵy kúmis shyǵarý josparlanyp otyr.

El ekonomıkasyna serpin beretin jobalar dep Jambyl oblysyndaǵy mıneraldy tyńaıtqyshtar shyǵaratyn zaýytty, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy «Satımola» ken orny bazasynda kalıı tuzdaryn óndirý boıynsha baıytý-óndiristik kesheniniń qurylysyn aıtýǵa bolady.

Bıyl erte kóktemde Úkimet qaýly­sy­men óńdeýshi ónerkásipti damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan ózekti tujyrymdamasy bekitilgen edi. Tujy­rym­­dama mynadaı qaǵıdattarǵa negiz­del­gen:

• Qosylǵan quny joǵary óńdelgen ónimdi óndirýge nazar aýdarý;
• О́nerkásiptik-ınnovasııalyq jáne aýmaqtyq damýdy ushtastyrý;
• Ishki múmkindikterdi eskere otyryp, syrtqy naryqtarǵa baǵdarlaný;
• Memlekettiń, qoǵamnyń jáne bız­­nes­tiń strategııalyq múddeleriniń teńgerimi.

Eger bári týra tujyrymdamada jazyl­ǵandaı etip istelse, onda óńdelgen ónim eksportynyń kólemin 36 mlrd dollarǵa deıin jetkizýge, tıisinshe salyqtar men bıýdjetke túsetin basqa da mindetti túsimderdi 5,8 trln teńgege deıin ulǵaıtýǵa bolady eken. Al saladaǵy jobalardy qarjylandyrýǵa byltyr jáne bıyl 620 mlrd teńge qarastyrylǵan. Shaǵyn jáne orta bıznes sýbektilerin ınfraqurylymdyq qoldaýmen qamtamasyz etý úshin memleket «shaǵyn ónerkásiptik aımaqtar» baǵdarlamasyn iske qosý boıynsha jumys júrgizip jatyr. Baǵdarlama óńdeý ónerkásibi salasynda ShOB sýbektileriniń óndirisin ornalastyrý úshin jańa daıyn óndiristik úı-jaılardy salýdy jáne jumys istep turǵandaryn qaıta jańartýdy kózdeıdi.

О́nerkásip nysandaryn tıisti shıki­zatpen qamtamasyz etý de – qordaly másele. Kásiporyndardyń shıkizatqa degen qoljetimdiligin arttyrý úshin arnaıy paket te qabyldandy. О́zgeris sheńberinde otandyq ónerkásip úshin mańyzdy úsh metall, atap aıtqanda, alıýmınıı, mys jáne qorǵasyn aıqyn­daldy. Jyl saıyn elimizde 249 myń tonna alıýmınıı óndiriledi, el ishinde sonyń 17 paıyzy (42 myń tonna) qaıta óńdeledi eken. Al 109 myń tonna qorǵasynnyń 19 paıyzy (21 myń tonna), 453 myń tonna mystyń 3 paıyzy (7,5 myń tonna) qaıta óńdeledi. Qazirgi ýaqytta metaldardy ishki tutyný úlesi: alıýmınıı boıynsha – 17 paıyz, qorǵasyn boıynsha – 19 paıyz jáne mys boıynsha 1,5 paıyz bolyp tur.

2029 jylǵa deıin metaldardy, alıý­mı­nııdi ishki óńdeý kólemin 5 ese 166 myń­ tonnaǵa (67 paıyz), qorǵasyndy 4 ese 81 myń tonnaǵa (74 paıyz) jáne mys­­ty 13 ese 91 myń tonnaǵa (20 pa­ıyz)­ deıin ulǵaıtý josparlanyp otyr.

Sonymen qatar ónerkásiptik keshen ónimderin ishki naryqta ilgeriletý boıynsha birqatar qosymsha shara qabyldandy. Ofteık-kelisimsharttar jáne uzaqmerzimdi sharttar arqyly óńdeý ónerkásibi taýarlaryn kepildi jetkizý sharttaryn jasasý múmkindigi qamtamasyz etildi. Osy tásildiń arqasynda 2023 jyldyń 9 aıynyń qorytyndysy boıynsha taýarlardy, jumystar men qyzmetterdi satyp alýdyń jalpy kólemi 19,9 trln teńge boldy. Bul rette el ishilik qundylyq úlesi – 53,5 paıyz nemese 10,6 trln teńge. Beıindi vedomstvo men júıe quraýshy kásiporyndar, tabıǵı monopolııalar sýbektileri, ulttyq kompanııalar, jer qoınaýyn paıdalanýshylar jáne jergilikti óndirýshiler arasyndaǵy kezdesýler men kelissózder nátıjesinde bıyl 9 aıda 47,5 mlrd teńge somasyna 35 uzaqmerzimdi shart jáne 4,8 mlrd teńge somasyna 10 ofteık-kelisimshart jasaldy.

Qazir el aýmaǵynda ártúrli salalyq baǵyttaǵy 14 arnaıy ekonomıkalyq aı­maq (AEA) jumys istep tur. AEA áleýe­tin­ odan ári iske asyrý maqsatynda Úki­met­­ AEA jumys isteýin qamtamasyz etý­­­de jańa tásilderdi engizdi. Ol tásil­der:­

• Ornalastyrýdyń aralas rejimi;
• AEA qatysýshylaryna jer ýchas­ke­sin­ merziminen buryn satyp alý quqyǵyn berý;
• Salyqtyq preferensııalardy tara­tý­dyń saralanǵan tásili.

AEA jer ýchaskesin jáne da­ıyn ınfraqurylymdy alýdyń basym quqyǵy esebinen jobalardy jedel paıdalanýǵa berýge múmkindik beredi. Budan basqa, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarda ekonomıkanyń basym sektorlary úshin salyqtyq jáne kedendik jeńildikter qoldanylady.

AEA aýmaǵynda AEA basym­dyq­taryna jatpaıtyn óńdeýshi ónerkásip jobalaryn ornalastyrýdyń aralas rejimi sońǵysyna salynǵan ınfra­qu­rylymdy paıdalanýǵa múmkindik beredi, biraq salyqtyq jáne kedendik jeńil­dikterdi qoldanbaı. AEA qatysý­shylarynda ınvestısııalyq mindet­te­melerdi oryndaý kezinde jer ýchaskesin merziminen buryn satyp alý quqyǵy bar. Búginde AEA sheńberinde 24 myń turaqty jumys ornyn qurýmen 2,8 trln teńge somasyna 325 joba iske asyryldy. Sondaı-aq arnaıy ekonomıkalyq jáne ındýstrııalyq aımaqtar salasyndaǵy zańnamany jetildirý sheńberinde tehnologııalyq kúrdeliligine, jobany iske asyrýdyń áleýmettik-ekonomıkalyq áserine qaraı salyqtyq preferensııalardy taratýdyń saralanǵan tásilin engizý boıynsha jumys júrgizilip jatyr.

2023 jyly memleket elimizde buryn óndirilmegen birqatar jańa ónimdi (munaı hımııasy, avtomobıl jasaý, elektrtehnıka, energetıka salasynda) shyǵarýdy jolǵa qoıdy. Olardy birtindep sanamalap óter bolsaq, tómendegideı shaǵyn tizim qalyptasady:

• Munaı-hımııa reagentteri (parafınogıd-Rato tunbalaryn ketirgish, parafın tunbalaryn ketirgish, ıngıbıtorlar, súzýdi tómendetýge arnalǵan reagentter, burǵylaý eritindilerine arnalǵan reagentter, suıyq maılaý) – «Munaıhım Ltd» JShS, Aqtóbe oblysynda munaı-hımııa reagentterin óndirý zaýyty. 406 mln teńgege 20 turaqty jumys orny quryldy. Qýaty – jylyna 2 myń tonna;
• Jıilikpen retteletin elektr jetekteri – «Power Conversion System» JShS. Astana qalasynda jıilikpen retteletin elektr jetekterin shyǵaratyn zaýyt. 956 mln teńgege 20 turaqty jumys orny quryldy. Qýaty – jyl saıyn 800 birlikke deıin jıilikpen retteletin elektr jetekteri;
• Elektr jabdyqtary (joǵary turaqty az tutynatyn termostattalǵan kvars generatorlary) – «Art Xtal» JShS. Elektr jabdyqtaryn shyǵa­ra­tyn zaýyt (joǵary turaqty az tutynatyn termostattalǵan kvars gene­ratorlary). Astana qalasynda 370 mln teńgege 10 turaqty jumys orny quryldy. Qýaty – jylyna
  24 000 birlik;
• Jetour markaly avtomobılder – «SaryarqaAvtoProm» JShS Qostanaı oblysynda Jetour avtomobılderin óndirý jelisin ashty. 1,3 mlrd teńgege 100 turaqty jumys orny quryldy. Qýaty – jylyna 10 000 birlik;
• Kún panelderine arnalǵan kartrıdjder – «Maıamı Solar» JShS. Jetisý oblysynda kún panelderin óndiredi. 2,2 mlrd teńgege 80 turaqty jumys orny quryldy. Qýaty – jylyna 100 000 kartrıdj.

Úkimet 2023 jylǵy qańtardan bas­tap qazirgi ýaqytqa deıingi kezeńde qatty paıdaly qazbalar boıynsha jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń qyzmetine monıtorıng júrgizý jónindegi jumys sheńberinde 42 kelisimsharttyń qoldanysyn toqtatty. Onyń ishinde 28 barlaý kelisimsharty, 7 birlesken barlaý jáne óndirý kelisimsharty jáne 7 qatty paıdaly qazba óndirý kelisimsharty bar. Sonymen qatar qatty paıdaly qazbalardy barlaýǵa 72 lısenzııa qaıtaryp alynǵan. Qaı­ta­rylǵan obektiler aıaqtalǵannan keıin zańnamada belgilengen tártippen jer qoınaýyn paıdalaný qajettilikteri úshin qaıtadan qoljetimdi bolady. Atap aıtqanda, jer qoınaýynyń memlekettik qoryn basqarý baǵdarlamasyna engi­zilgennen keıin barlaý obektilerin jer qoınaýyn paıdalanýshylar qatty paıdaly qazba barlaýǵa lısenzııa alýǵa ótinish boıynsha ala alady.

О́ndirý obektilerine qatysty «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekske tıisti ózgerister engizilgennen keıin ken oryndaryn aýksıonǵa qoıý týraly sheshim qabyldanbaq. Qazirgi ýaqytta jer qoınaýyn paıdalaný salasyndaǵy zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasy múddeli taraptarmen jáne memlekettik organdarmen kelisý satysynda tur. О́ndirý ken oryndary boıynsha qol qoıý bonýsy (ken ornynyń bastapqy quny) aýksıon jarııalanǵan kezde qorlardyń bolýy men paıdaly qazbalardyń naqty qunyna súıene otyryp esepteletin bolady. Búgingi kúni toqtatylǵan kelisimsharttar boıynsha paıdaly komponentter: hrızopraz, barıt, tıtan, sırkonıı, altyn, kómir, temir, sondaı-aq tehnogendik-mıneraldy túzilimderde (TMO) kezdesetin komponentter bolyp sanalady.

О́nerkásip jáne qurylys mınıstri Qanat Sharlapaevtyń aıtýynsha, óńdeý ónerkásibiniń óndiris kólemi 8 aı ishinde 14 trln teńgeni qurap, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 3,1 paıyzǵa ósti. Salalar boıynsha avtokólik quraldaryn (+42,2 paıyz), mashınalar men jabdyqtardy (+22,5 paıyz), sondaı-aq elektr jabdyqtaryn (+34,3 paıyz) shyǵarý esebinen mashına jasaý 28,1 paıyz deńgeıinde turaqty ósim kórsetken. Jeńil ónerkásipte toqyma buıymdary óndirisiniń (+35,9 paıyz) ósýi esebinen ósim 19,8 paıyzdy qurapty. Hımııa ónerkásibinde ósim ammofos óndirisiniń (+44,8 paıyz ) ósýi esebinen 3,1 paıyzǵa jetken.

Mınıstr bul salada 613 myńnan astam turaqty jumys ornyn qam­tamasyz etetin 20 myńǵa jýyq kásiporyn jumys isteıtinin atap ótti. Memleket basshysynyń Joldaýyn oryndaý sheńberinde óńdeýdi tereńdetý jáne óńdeý ónerkásibi kásiporyndaryn shıkizatpen qamtamasyz etý, bazalyq ınfraqurylymdy qalyptastyrý, iri jáne strategııalyq ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý, sondaı-aq naryqty jeńildikti qarjylandyrýdyń jetkilikti kólemimen qamtamasyz etý jóninde sharalar qabyldanatyn bolady.

Bıylǵy 8 aıdyń qorytyndysy boıynsha Aqmola oblysynda óńdeý ónerkásibine tartylǵan ınvestısııa kólemi 70 paıyzǵa, Aqtóbe jáne Ulytaý oblystarynda óndiris kóleminiń 18 paıyzǵa tómendegen.

«Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda bıyl tamaq ónerkásibinde, qurylys ındýstrııasynda, mashına jasaýda, metallýrgııada jáne basqa salalarda 170 jobany iske qosý josparlanǵan. Bul shamamen 12,5 myń turaqty jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi», deıdi Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov.

Ol Prezıdent tapsyrmasyna sáı­kes birqatar basym baǵyttarda joǵary deńgeıde óńdelgen ónim shyǵaratyn klasterlerdi qurý boıynsha iri jobalardyń tizbesi daıyndalyp jatqanyn aıtty. Atap aıtqanda, munaı, gaz jáne kómir hımııasynda, metaldy tereń óńdeý, ýran ónerkásibi, mashına jasaý, avtokomponentter, tyńaıtqyshtar óndirisi jáne basqa salalarda osyndaı klasterler qurý kózdelip otyr. Onyń sózinshe, ishki resýrstardy barynsha paıdalanýǵa jáne ofteık-kelisimsharttardyń áleýetin iske qosýǵa basymdyq berilmek. Premer-mınıstr málim etkendeı, býtadıen jáne polıetılen óndirý jobalary iske asyrý satysynda tur. Sonymen qatar Halyqaralyq munaı-gaz mashınasyn jasaýdy damytý ortalyǵy álemdik kompanııalardyń óndiristerin lokalızasııalaý jáne tehnologııalar transferti boıynsha tıimdi jumys júrgizip jatyr. Atap aıtqanda, gaz detektorlaryn, nasos­­tardy jáne qysym datchıkterin shyǵarý boıynsha birqatar jańa joba paıdalanýǵa berildi. Onyń aıtýynsha, qorǵanys-ónerkásip kesheni bo­ıynsha da joǵary lokalızasııa úlesi jáne zamanaýı tehnologııalardyń transferti qamtamasyz etiledi. Bul rette kásiporyndardy qoldaý úshin jyl sońyna deıin arnaıy qorǵanys-ónerkásip keshenin damytý qory qurylmaq.

Sondaı-aq Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha mashına jasaý salasyn damytý jónindegi keshendi jospardyń jobasy daıyndalyp jat­qanyn da aıtyp óteıik. Ony iske asyrý osy saladaǵy óndiristi 2 ese, eksport kólemin 3 ese, negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa­ny 1,5 ese arttyrýǵa jol ashady. Sonymen birge bıyl jeńil ónerkásipti damytýdyń jol kartasyn ózektendirý jumystary da máresine jetti. Onda toqyma óndiristerin qurý kezinde ınvestısııalyq shyǵyndardy óteý, memlekettik satyp alý barysynda otandyq óndirýshilerdi qoldaý sharalary qarastyrylady. Úkimet qazirgi tańda óńdeý sektoryn damytý boıynsha barlyq negizgi baǵyttar men mindetter belgilengenin, endi olardyń belsendi túrde iske asyryla bastaıtynyn aıtady.

О́nerkásiptiń órken jaıýyna kóp­tegen faktor áser etedi. Sonyń ishinde kásiporyndarda ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýdiń jańa tásil­derin baıyptaýdy, iri jobalardy ınfraqurylymdyq jáne resýrstyq rezervtermen basym túrde qamtamasyz etý mehanızmin ázirleýdi, sondaı-aq ınvestısııa tartý jumystaryn ózektendirý qajettigin aıryqsha atap óter edik. Qazirgi sát – Qazaqstannyń shıkizattyq elden óndiristik elge aıaq basar taǵdyr­sheshti kezeńi. Ony abyroımen attap ótý asa mańyzdy. О́ıtkeni ónerkásip – tym sezimtal sala. Sonysymen de abyroıly, sonysymen de kúrdeli. Memleket bul belesti óz deńgeıinde baǵyndyryp, otandyq ónerkásiptiń gúldenýine tıisti jaǵdaı jasaıdy degen senim bar.