Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Erterekte osyǵan qatysty bir uzaq tolǵaý oqyǵanym esimde. «Batyrdyń úsh ókinishi» atalatyn shyǵarmanyń avtory jańaarqalyq aqyn Hamıt Jamanov bolsa kerek. Ataqty Aqjoltaı Aǵybaı batyr 83 jasqa kelip, ólerinde ómirlik úsh ókinishin arzý etedi. Biri: «osy jasqa kelerimdi bilgende sońymda «Aqkelep» qalǵan Naýanǵa qaıyrylýym kerek edi. Jaý qolynda qalǵan Naýannyń «Aqkelegen» daýysy qulaǵymnyń túbinde jańǵyryp ketip barady» dese, qalǵan ekeýi áıelge baılanysty. Ekinshisi – barymtada jigitterin shetinen qyryp kele jatqan bir taldyrmash jandy batyr eken dep óltirip alǵany. Tý syrtynan naızamen túıregende, attan qulap bara jatqan batyr dýlyǵasynyń astynan burymy tógilip túskenin aıtady. Úshinshisi – báıbisheniń shańyraǵynan emes, súıeginiń toqalynyń úıinen shyǵatyny. Osy úsh mysaldyń ekeýi qazaq áıeline qatysty bolǵanynyń ózi kóptegen jaıdy ańǵartady. Biraq munyń bári ǵasyrdan-ǵasyrǵa kóshken folklorlyq muralar. Buqar jyraýdyń «tar qursaǵyn keńitken, tas emshegin jibitken, anań bir ańyrap qalmasyn» degeni, taǵy basqa ańyz-áńgimeler men jyr-dastandardaǵy ana beıneleri, osynyń bárin tııanaqtap, shoqtyǵyn kóterip turatyn jazba ádebıettegi ana obrazy kerek-aq edi-aý bizge. Osy oraıda til ushyna áýeli Ǵabıt Músirepovtiń ana týraly áńgimeleri men povesteri, romany ilikpeı me?
«Qazaq baılyǵy jylqysynda» deıtin «Ulpan» romanynyń basynda. Aıtpaǵymyz bul roman bolmasa da, avtordyń «Ananyń anasy» áńgimesi týraly oılaǵanda, kóz aldyma byrdaı jylqyny shyrqyrata qýyp bara jatqan barymtashy jigitter, álgilerdiń aldynan kes-kestep ótip toqtatqan aıbyndy ana beınesi keledi. Alyp ta, zor da, sulý da emes, kádimgi qarapaıym ana. Jelikken jigittiń biri atyna óńgerip kúńdikke álde qatyndyqqa alyp bara jatqan on bes jasar qyzyna bola bar qaıratyn boıyna jıyp, soqtaldaı sabazdarǵa bir ózi jeke shaýyp shyqqan judyryqtaı ana júrektiń aıbyndy rýhy ǵoı qyryq jigitti qańtaryp qoıǵan. Bul ne alyp tynady, ne ólip tynady. Osynyń aldynda ǵana jelikken batyrlarǵa teginnen olja bolyp bara jatqan on bes jasar qyzynyń sońynan shapqan ákesin at ústinen alyp uryp, múrdem jibere salǵan. Kúıeýinen soń ile sońdarynan jetken myna jalǵyzdyń susy jaman. Batyr da, bı de, han-sultan da, qaptaǵan qol da emes, ana!
«Meniń atym áıel, myna qyzdyń anasymyn! Báriń de anadan týdyńdar! Anamen alyspaıdy da, atyspaıdy da. Neń bar edi meniń jalǵyzymda? Kel, botam, ózime!
On besimde ózim de tap osy qyzymdaı edim. Senderdiń qoldaryńda ketse, endi on bes jyldan soń qyzym da tap qazirgi mendeı bolmaı ma? Men úshin budan artyq qorqynysh ta joq, qorlyq ta joq. Sol meni aıdap ákelgen! Berseńder tiri alyp qaıtam, bermeseńder óli alyp qaıtam!».
Bul osy qaısar rýhty ananyń ǵana sózi emes, bar ananyń serti dese bolǵandaı. «Anamen alyspaıdy da, atyspaıdy da»! Osy tusta ana sóziniń ornyna mahabbatpen, meıirimmen, tipti Jaratýshymen dese de ornyǵa beredi. Kórkem ádebıetke túskeni bar, túspegeni bar, tarıhta myńdap sanalatyn mundaı oqıǵalardyń túbinde analardyń mahabbaty men erligi jatyr. Sonyń negizinde irgelengen urpaq pen ulttyń amandyǵy, olardyń boıyna ana sútimen daryǵan uly meıirim men izgiliktiń dánegi jatqanyn keıde umytady adamzat. Shyǵarma sony eske salady. Áıtpese, jastaı qalyńdyǵynan aıyrylǵan Jalpaq batyr osy joryqqa jelikse de, judyryqtaı qyzda nesi bar edi? Bala kúninde elin shapqandar qalyńdyǵyn alyp ketkeni batyrdyń ózine ómirdiń ashy sabaǵy bolýǵa tıis edi ǵoı. Sonyń kegin qýyp kelse de, kezinde óz basyna tıgen shoqpardy jazyqsyz basqanyń mańdaıyna siltegeni qalaı? Qaıta myń jerden batyr bolsa da, janynda izgiliktiń nury bar Jalpaq qyzyn arashalaı kelgen ana sózine qonaq berip, sońyn kútkeniniń ózi erlik eken (ol da anaǵa degen mahabbattan týǵan erlik).
On besinde ózi de osylaı teginnen oljaǵa kete barǵan álgi ana ómir jolyn ójettikpen baıandap, qyryq jigitti qańtaryp qoıyp, qyzyn arashalap áketip bara jatyp: «Jalpaq degen batyr kórseńder, sálem aıt!», dep qalady. Jalpaq batyr «qoldary qarǵanyń tuıaǵyndaı qap-qara» ana kezindegi óziniń qalyńdyǵy ekenin sonda bir-aq biledi. «Taý qulaǵandaı gúrs etip qulap túsip edi» deıdi avtor.
Anadan týǵanyńdy, adamnan jaralǵanyńdy umytpaý úshin Ǵabeńniń ana týraly shyǵarmalaryn oqyp tursa artyq emes.
