Sıfrlyq dáýirdegi medıa álem

Zertteý barysynda 56 el­de saýalnama ótkizilip, medıa salasynyń qazirgi jáne bola­shaqtaǵy damý baǵytyna boljam jasalǵan. Zertteý álemdegi jetekshi iri medıaholdıngterdiń bas redaktorlary men dırek­tor­larynyń (jalpy sany 314 adam) sıfrlyq tehnologııalardy qoldanýdaǵy kásibı tájirıbesi men praktıkasy jáne olardyń sandyq ınnovasııa baǵytyndaǵy medıanyń múmkindikterin baǵalaý saýalnamasyna jaýaby negizinde ázirlengen. Sarapshylar ótken jyly redaksııalardyń buryn-sońdy bolmaǵan kedergilerge tap bolǵanyn aıtyp, olardy Ýkraına men Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystar, álemdegi klımat­tyń ózgerýi, pandemııanyń sal­dary jáne ekonomıkalyq daǵda­rystarmen baılanystyryp otyr. Mamandar bul aýyrtpalyq 2024 jyly da jalǵasatynyn jasyrmaıdy.

Zertteý kórsetkendeı sa­rap­shylardyń 47%-y osy jyly jýrnalıstıkanyń bolasha­ǵyna senimdi ekenin aıtsa, 12%-y senimsizdik tanytqan. Jýrna­lıs­tıkanyń bolashaǵyna alań­daýshylyqty jyl saıynǵy shy­ǵyndardyń ósýi, jarnamalyq kiris­terdiń tómendeýi jáne jazy­lymdardyń azaıýy, sondaı-aq saıa­sı sheshimder men qysymdardyń artýymen baılanystyrady. Saýal­namaǵa qatysýshylardyń úshten ekisi (63%) áleýmettik medıa trafıginiń kúrt tómendeýine alańdaýshylyq bildirgen. «Seartbeat» analıtıkalyq pro­vaı­deriniń derekterine sáıkes, «Facebook»-tegi jańalyqtar saıt­tarynyń trafıgi 2023 jy­ly – 48, al «X/Twitter»-de 27 paıyz­ǵa tómendegenin kórsetti. Bul degenimiz aldaǵy ýaqytta áleý­­mettik medıada aqparat ta­ra­­tý­dyń algorıtmi men ádisi óz­ge­re­tinin dáleldeıdi. Álemdegi iri medıakompanııalar tikeleı baılanys arnalaryna nazar aýda­ratynyn jáne áleýmettik medıa­da aqparat taratýdyń balama túrlerin izdeýge jáne tájirıbe ja­saýǵa nıetti ekenin bildirip otyr.

Əleýmettik jeliler men algorıtm dəýirinde adamnyń nazaryna, ýaqytyna talas týyndaı­tyny sózsiz. 2024 jyly medıa mamandary úshin basty jańa­lyqtardyń biri «WhatsApp» platformasyndaǵy ózgerister bolýy múmkin. Sebebi «Meta» kompanııasy «WhatsApp» pen «Instagram» jelilerinde habar taratýdyń qosymsha arna­la­ryn damytýdy josparlap otyr. Bul aqparat taratatyn sandyq platformalar arasyn­daǵy básekelestikti odan ári kú­sheıtetini anyq. Saýalnama nətı­jeleri kórsetkendeı, «TikTok» jáne «YouTube» sııaqty beıne jelilerge degen qyzyǵýshylyq joǵary bolyp qala bermek.

Saýalnama nətıjeleri medıa sarapshylardyń basym bóligi, 64%-y beıne kontentti kóbirek jasaýǵa kóńil bóletinin kórsetti. Al 52%-y aqparattyq bıýlletenderdi keńeıtýge jáne 47%-y podkasttardy túsirýge nazar aýdaratyny anyqtaldy.

Jasandy ıntellekt (JI) qu­raldaryn kontent jasaý­ǵa paı­dalanýǵa qatysty redak­tor­lar­dyń kózqarasy ekiush­ty ekeni belgili boldy. Res­pon­dent­terdiń jartysynan kóbi jasan­dy ıntellektini qolda­ný eń úlken táýekel jáne medıa­kompa­nııanyń bedeline áser etýi múmkin dep sanaıdy. Sondaı-aq zııat­kerlik menshik, quqyqtyq jáne etıkalyq máselelerge qa­tys­­ty suraqtardy alǵa tartady.

Biraq medıa sarapshylardyń 56%-y jańalyq jarııalaý úde­risin avtomattandyrý úshin JI-dy paıdalanýǵa qarsylyq bildirmeıdi. Olar JI-dyń osy baǵytta qoldanylýy mańyzdy dep esepteıdi. Al zertteýge qa­tys­qan respondentterdiń 37%-y JI-dy usynystardy jaqsartý úshin jáne 28%-y kommersııalyq maqsatta paıdalanýǵa bolatynyn bildirgen.

Bıyl álemniń iri medıahol­dıngteri jazylýshylaryn saq­tap qalý jáne kóbeıtý úshin kún tərtibindegi ózekti jańalyq­tarmen qatar adamdarǵa qyzyq bolatyn túrli kontentti usyný­ǵa kóbirek kóńil aýdaratyny anyq­taldy. Mysaly, oıyndar, podkasttar, jýrnaldar men kitap­tarǵa jazylymdardyń tolyq qoljetimdiligin qamtamasyz etý arqyly kóbirek tutynýshy tartýdy kózdeıdi. Tipti basqa redaksııalardyń kontentin jarııalaýdy da praktıka júzinde engizýdi joqqa shyǵarmaıdy.

Sıfrlyq tehnologııalardyń yqpalynan álemdegi aqparat keńis­tigi jyldam transformasııa­lanyp jatyr. Bul kez kelgen medıakompanııalarǵa, onyń at­qa­ratyn qyzmet­terine ózge­ris engizýdi talap etedi. Medıa óz­gergen saıyn, sıfr­lyq medıa tilin biletin, mýl­tımedııa­lyq, grafıkalyq tehnologııa­men ju­mys isteý ádisterin meń­ger­gen kásibı mamandarǵa sura­nys­tyń odan ári artatyny anyq. Son­dyqtan qazirgi naryq talabyna saı redaktorlar da, jýrnalıster de jan-jaqty jetilip, burynǵy aqparat taratýshy qyzmetimen qatar, medıaındýstrııa salasy usynatyn jańa tehnologııalarmen, trendtermen birge ilesip otyrýy qajet.

«Reuters» jýrnalıstıka ınstıtýtynyń bul esebi atalǵan sala mamandaryna, zertteýshiler men qyzyǵýshy azamattarǵa qajetti kómekshi qural bola alady. Medıa baǵytyndaǵy mun­daı taldamalyq zertteýler sa­lanyń damý dınamıkasynan habardar bolyp, otandyq BAQ-tyń damý kórsetkishin baǵa­laýǵa múmkindik beretin qundy­lyǵymen mańyzdy.

Jaqsybek JIENALIEV,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy