Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jýyrda «veıp» degen ataýy bar elektrondy shylymdy tasymaldaýǵa, satýǵa zań sheńberinde tyıym salyndy. Qoǵam belsendileri men ata-analardyń usynys-tilegi bılikke jetti. Osylaısha, veıpten bas tartqan elderdiń qataryna biz de qosyldyq. Áıtpese, quramy kúmándi taýarlar balalardyń ońaı oljasyna aınalǵan edi. Emin-erkin satyp alatyn. Osy sátti bastamanyń izinshe energetıkalyq sýsyndardyń satylymyna da belgili bir deńgeıde shekteý engizilse deısiń. Qatań baqylamasaq ta, mundaı sýsyndardy balalardyń satyp alýyna zańmen jol bermeýge bolady ǵoı. Byltyr Shymkent qalasynda energetıkalyq sýsyndardy jasyryn, zańsyz óndirgen toptyń isi áshkerelendi. Munymen biz resmı tirkelip, kásibin dóńgeletip otyrǵandardyń ónimi paıdaly deı almaımyz. Shetelden keletin taýarlardyń sapasyn, qundylyǵyn, quramyn únemi baqylap otyrý qıyn. Biriniń zııandy qospalary ekinshisinen kóbirek bolsa she? Bile almaısyń. Bilgenniń ózinde sergitkish qasıeti bar ónimniń densaýlyqqa zııany bolmasa, paıdasy bar degenge esh ǵylymı negiz joq.
Bul rasynda memlekettik deńgeıde rettelip, sheshiletin másele bolǵanymen deni saý urpaq qalyptastyrýdy oılasaq, kúrdeli ahýal dárigerlerdi ǵana emes, árqaısysymyzdy alańdatýǵa tıis. Sergitkish sýsyndardyń zııany jóninde burynnan aıtylyp, jazylyp ta júr. О́kinishke qaraı, onyń bala densaýlyǵyna asa qaýipti ekenin kópshilik elep-eskerip jatqan joq. Balalardyń zııandy zattarǵa jýymaýyn mektepte muǵalim, úıde ata-ana qadaǵalady delik. Al túzde, mektepten úıge deıingi aralyqta she? Biz, qazirgi aǵa býyn burynǵy júıeni kórdik, sonda da keńes bıliginiń barlyq salasy nashar boldy deýden aýlaqpyn. Mysaly, kadr daıarlaý, tárbıe, satylap ósirý, sosıalıstik zańdylyq, oqý, medısına syndy baǵyttar táp-táýir damydy. Halyqtyń durys tamaqtanýyna qatysty máseleler ǵylymı túrde jaqsy zertteldi. Zııandy ónim, zııandy sýsyn shyǵarylmady. Sapaǵa kóńil bóldi. Zaýyt, fabrıkadan shyǵatyn ónim jiti, qatań tekseriske túsetin. О́nimniń sapasyn rastaý degenińiz zaýyt basshylary úshin muń edi. Talap qatań. Shetelden keletin azyq-túlikterge shekteý qoıylatyn. Aptasyna bir márte búkil qoǵamdyq tamaqtaný oryndarynyń as mázirine balyq ónimderinen ázirlenetin taǵam qosylatyn. Qazir árkimniń densaýlyǵy óz qolynda degenmen, sanasy jetilmegen, kámeletke tolmaǵan balalardy zııandy zattardan arashalap qalý ortaq mindet dep túsinýimiz kerek.
Jaqynda dáriger tanysymyzdyń sabaqta alańsyz otyrǵan 16 jastaǵy uly júrek talmasymen qulady. Abyroı bolǵanda qasynan alǵashqy kómek kórsetetin adam tabyla ketip, jedel járdem qyzmeti ýaqtyly kelgen. Sodan jasóspirim aman qalyp, tolyq emdelip shyqty. Keıinirek surastyrsam, bala osyǵan deıin eshqandaı sozylmaly aýrýmen esepte turmaǵan. Áke-sheshesi jaǵynan tuqym qýalaıtyn asa qaýipti aýrýǵa shaldyqqandar joq. Bir kemshiligi, energetıkalyq sýsyndardy jıi paıdalanady eken. Mundaı jaıttardy tizip shyǵar bolsaq, jetip artylady. О́kinishtisi, osyndaıda dárigerler de syrqattyń naqty neden týyndaǵanyn dáp basyp, short kesip baılam jasaı almaıdy.
Ashyq aqparattarda energetıkalyq sýsyndardyń quramyndaǵy kofeın adamnyń oılaý júıesin jetildirip, fızıkalyq qabiletin yntalandyrady dep jarnamalanady. Al shyn máninde gazdy nemese gazsyz, quramynda qant nemese tátti zattekter, shóp syǵyndysy, taýrın, amın qyshqyldary bar bul sýsyndar aǵzaǵa kofeın, qant jáne basqa da zııandy qospalar arqyly keri áser etedi. Energetıkti alkogoldi ishimdiktermen aralastyryp tutynǵan kezde nemese shamadan tys, únemi paıdalanǵannyń saldary júrek jáne júıke aýrýlaryn týdyrýy yqtımal. Sol úshin de óndirýshiler sýsyn qalbyryna kúnine eki qutydan artyq paıdalanýǵa bolmaıtynyn, júkti áıelderge, 16 jasqa deıingi balalarǵa, júrek aýrýyna shaldyqqandarǵa, qan qysymy joǵarylarǵa jáne sýsamyr, kofeınge allergııasy bar syrqat adamdarǵa tutynbaýǵa keńes beretinin jazǵan. Sol sekildi sportshylardy jattyǵý kezinde paıdalanbaýǵa shaqyrǵan. Túsinip turǵandaryńyzdaı, kásipkerler keńes berýmen shekteledi, tyıym salmaıdy nemese tyıym salýǵa quqy joq.
Amerıkalyq pedıatrııa akademııasy energetıkalyq sýsyndardyń júrek-qan tamyrlaryna, júıke júıesine zııanyn eskerip, jasóspirimderdiń paıdalanbaýyna keńes beredi. Ol az deseńiz, Merılend shtatyndaǵy ýnıversıtettiń ǵalymdary energetıkalyq sýsyndardy únemi paıdalanatyn jastar men esirtki paıdalanatyndardyń arasynda baılanys baryn anyqtaǵan. Keıingi jyldary birqatar memleket, ásirese Reseı men AQSh-ta sergitkish sýsyndardy kóp mólsherde paıdalanýdyń saldarynan stýdentterdiń mezgilsiz qazaǵa ushyraýy jıilegen. 2010 jyldyń jeltoqsanynan AQSh-tyń keıbir shtattary quramynda kofeıni bar energetıkalyq sýsyndardy túgel dúken sórelerinen alyp, satýǵa tyıym saldy. Eýropanyń birneshe elinde energetıkalyq sýsyndardy tasymaldaýǵa, satýǵa shekteý qoıylǵan. 2018 jyly Reseıdiń keıbir oblystary energetıkalyq sýsyndardy kámeletke tolmaǵandarǵa satýǵa tyıym salý týraly zań qabyldady. Zań talaptaryn buzǵan azamattarǵa taǵaıyndalǵan aıyppuldyń kólemi de ájeptáýir. Jeke basynyń tynyshtyǵyn oılaǵan kásipkerler qomaqty aıyppul tólegennen zańdy saqtaýǵa tyrysatyny anyq. Kórshi О́zbekstanda da 2018 jyldan bastap energetıkalyq sýsyndardy kámeletke tolmaǵandarǵa satýǵa jáne jarnamalaýǵa qatań tyıym salynǵan.
Bile bilseńizder, osy utymdy bastamalardan biz de qur qalǵan joqpyz. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldyń qarashasynda Úkimetke elimizde kámeletke tolmaǵandarǵa energetıkalyq sýsyndardy satýǵa tyıym salý máselesin qarastyrýdy tapsyrǵan. Ázirge biz energetıkalyq sýsyndarǵa qatysty talaptar kúsheıip, balalardyń bolashaǵyna alańdap otyrǵan ata-analardyń kópten kútken sheshimi qabyldanar dep úmittenip otyrmyz. Basqa ne shara, qoldan keletini – osy.
Husaıyn QORAZBAEV,
jýrnalıst
Qyzylorda
