Este joq eski zamandardan syr tartatyn jáne bizdiń ulttyq ádebıet tamyrynyń tym tereńde ekenin áıgileıtin, onymen qosa álemdik ejelgi jyrlardyń ozyq úlgileriniń biregeıine jatatyn bizdiń «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» dastany maral oqıǵasymen shıelenise túsetini belgili. Akademık Álkeı Marǵulan bul shyǵarma jelisi bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi III-II ǵasyrda dúnıege kelgenin dáleldep jazady. Jyrdyń sıýjeti qazaqtan da basqa túrki halyqtarynda belgili, ártúrli jyrlanady. Bizge jetken birneshe nusqanyń basym kópshiliginde ańda júrgen Sarybaı men Qarabaıdyń aldynan býaz maral dýshar bolatyn tustan bastap, oqıǵa shıelenisip, tereń jylymyna tartady. At ústinde serttesken eki baı osy jerde qarama-qaıshylyqqa tap bolady. Qarabaı Sarybaıǵa maraldy atyp ber, ishindegi laǵyn silikpelep jeıin deıdi. Sarybaı bolsa, «býaz maraldy qalaı atam, obal emes pe?», dep betinen qaǵady. Qarabaı bolmaıdy, ekeýiniń dostyq sertin araǵa tartyp, qaryn quda bolǵanyn esine salyp azǵyryp, aqyry maraldy attyryp, etin jeıdi. Aıtqandaı býaz maraldyń ishindegi tóli egiz bolyp shyǵady. Ekeýi ańnan qaıtqanda maraldy atqan Sarybaı aty súrinip jolda óledi jáne shamamen Qarabaı ekeýiniń júkti áıelderi tap sol tusta bosanǵany emeýrin etiledi. Sóıtip dúnıege kelgen Qozy men Baıan maraldyń egiz tóliniń obalyn arqalap týǵany – mátin astyndaǵy mátin retinde qupııa qalady. Al býaz maraldy atqan Sarybaı jazasyn jolda alyp, ajal qushady. Basynda býaz ańdy atýǵa júregi daýalamaǵan, obal-saýapty bilgen Sarybaıdy azǵyrǵan Qarabaı táńir atqan, ant atqan kúnáhar esebinde. Osylaısha, qupııasy mol ejelgi dastan, boıyna myńjyldyqtardyń syryn búkken alyp shyǵarma oqyrmandy ártúrli oıǵa qaldyryp, barǵan saıyn sanany shıryqtyra beredi.
«Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryndaǵy maral oqıǵasyn oılaǵan saıyn Shyńǵys Aıtmatovtyń «Aq kemesindegi» maralǵa qatysty qyrǵyzdarda saqtalǵan ejelgi ańyz sanany túrtpektemeı qoımaıdy. Obal men saýap, sert pen sana, qasıet turǵysyndaǵy adamzat ómirindegi eń negizgi tirekterdi buzǵan tirshilik nusqasyn bul ańyz da dendeı túserin kóremiz. Enesaıdyń boıyndaǵy ejelgi qyrǵyzdar ózderin jaýdan qorǵap, el etken kósemderin jerlegeli barlyǵy bir jerge jınalǵan shaq desedi. Eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin jıylǵan olardy ańdysqan jaý kúni buryn bas baǵyp, birin qaldyrmaı qyryp salady. Sóıtip, mal-múlkin alyp mekenderine qaıtady. Sóıtse qyrǵyzdar álgindeı jerleý rásimine attanardan buryn tańerteń esteri endi kirgen bir ul men qyz ata-anasynan tyǵylyp, toǵaıǵa jıdek terýge attanyp ketip, oralǵanda qyrylǵan jurttyń ústinen túsedi. Elin qyryp ketken jaýdyń kóz ushyndaǵy shańynan qalmaı ilese beredi. Aqyrynda qyrǵyzdardy jaýsatyp salǵan bóten jurt bulardy solardyń tuıaǵy ekenin bilip, ne isteý keregin surap hanǵa aparsa, jeńis býyna semirip otyrǵan bıleýshi aqsaq kempirge tapsyryp, aýlaqqa aparyp kózin qurt deıdi. Eki jetimdi Enesaı boıyndaǵy tereń quz-shatqaldan sýǵa ıterip qulatqaly turǵanda arasha túsken adam emes, maral bolyp shyqpaı ma? «Aqsaq kempir jalt qarady, óz kózine ózi senbeıdi, qarsy aldynda maraldyń anasy buǵy tur eken. Kózinde bir muń, qaıǵy bar sııaqty. Jelini balaly áıeldiń emshegindeı tyrsıyp, teýip tur. – Sen kimsiń? Adamnyń tilimen sóılep turǵan qandaı haıýanatsyń – dedi Aqsaq kempir.
– Men anamyn, buǵy anamyn – dedi ol.
– Endeshe, ne qolqań bar, aıta ǵoı, buǵy ana?
– Meıirimdi aqylgóı áıel, myna balalardy bosat. Bar ótinishim – osylardy maǵan ertip jiber.
– Bulardyń saǵan keregi ne?
– Adamdar meniń eki laǵymdy óltirip ketti. Endi men baýyrymdy jylytar bala izdep júrmin.
– Sen muny aıtardan buryn oılandyń ba, ańqaý janýarym-aý? – dedi aqsaq kempir kúlip. – Oıbaı-aý, bular da adamnyń balasy ǵoı. Erteń erjetken soń bular da seniń laqtaryńdy qyryp kún kórsetpeıdi ǵoı».
Osylaısha, laqtaryn adamdar atyp óltirgen tumsa maral ana qyrǵynnan qalǵan qyrǵyz eliniń qos tuıaǵyn baýyryna salyp, ósiredi. Qazirgi qyrǵyzdar sol ul men qyzdan taraǵanyn aıtady ejelgi ańyz. Aıtmatovtyń «Aq kemesinde» bul drama tereńdeı túsedi. Mundaǵy ańyz «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» jyryndaǵy sıýjetpen uqsas ári qaıshylyqty. Eki ańyzda da maraldyń laǵyn adam balasy óltirip tur. Qyrǵyzdyń ańyzynda eki aıaqtylar maraldyń laǵyn óltirse, bul olardyń balasyn asyrap alyp, jetkizgeni – aıtyp bolmaıtyn sumdyq. Adam ba, ań qaýipti me? Qaısysy jaýyz bolyp tur sonda? Dúnıeniń aqparatyn tyrnaqtaı chıpke syıdyrǵan adamzatqa búginde obaltaný, saýaptaný ilimi ǵana kerek sııaqty... Demek, bárimizdiń kókeıimizde muńǵa toly kózi jáýdirep, eljirep laǵyn emizip turǵan ana maral júrýge tıis. Áıtpese, ásirege qyzǵan adam balasynan ótken umytshaq bar ma?
