«Naýryznama»

Zamanynda seljuq sultany Málik shah pen ýáziri Nızam-ýl-múlik Omar Haııam bastaǵan birqatar ǵalymdy ǵa­rysh­hana, ıakı observatorııa salýǵa jáne medreselerde astronomııa pánin tereń oqy­týǵa shaqyrady. Jobany iske asy­­rýǵa qazynadan qarjy bólip, ǵa­lymdardyń jaǵdaıyn jasaıdy. О́ki­nishke qaraı, qurylys álgi ekeýiniń mez­gilsiz qazasyna baılanysty toq­tap qalady. Bastalǵan istiń aıaq­talýy úshin, Málik shahtyn ata­ǵyn ǵaryshhana ju­mysyna paıdalaný nıetinde ári ǵy­lym jolyna jasaǵan qı­sapsyz shara­patyn keıingige ónege qyl­maq úshin Omar Haııam «Naýryznama» rısalasyn jazyp shaǵady.

Atalǵan eńbekte naýryzdyń shyǵý tarıhy, toılanýy jáne osyǵan baılanysty paıda bolǵan ańyz-ápsanalar, ádet-ǵuryp, salt-dástúrler týraly ja­zylǵan. Sonymen qatar ǵaryshhana qu­rylysy kezinde Omar Haııam óziniń jańa kúntizbesin daıyndaıdy. Maman­dar­dyń aıtýynsha, bul tizbe qazirgi grıgorıan kúntizbesine qara­ǵanda áldeqaıda dál ári anyq. Onda parsy patshalarynyń Naýryz meıramyn qalaı belgilegenin jáne qaı mezgilde ótkizgenderin tarıhı dálel-dáldikpen sıpattaıdy. Sonymen qatar merekeniń dinı-mıfologııalyq qabatyna da tereń zertteý júrgizedi. Birin oqyp kóreıik:

«Izıd taǵala (Allanyń ıslamǵa deıingi qadym zaman ataýy ) kúndi nur­dan jaratyp, aspan men jerdi sonyń sebe­binen jaryqtandyrady. Dú­nıe hal­qy na­zarynda kún – Izıd taǵaladan ta­raǵan nur ispetti. Ony qudiret tutyp, taǵ­zym etip tabynatynymyzdyń sebebi, kúndi jaratarda Izıd taǵalanyń oǵan degen yqylas-meıiri ózgelerge qaraǵanda, kóberek bolǵanǵa uqsaıdy. Buǵan mynadaı mysal keltireıik: bir uly patsha óz halıfalarynyń birine aıryqsha izet-úr­met kórsetse, ony basqalar da osylaı qa­dir tutady, sol arqyly patshanyń ózin qurmetteıtin bolady», dep jazady Omar Haııam.

Tek etnograf qana emes, ǵalym bul eńbeginde tarıhshy, shıpa­ger re­tinde ta­nyla túsedi. Ol adam aǵza­synyń ýa­qyt aǵynynda qandaı óz­geristerge ushy­raıty­nyn, urpaq­tan-urpaqqa aýysatyn gene­tıka ereksheligin oqyr­man nazaryna usynady. Sony­men qatar densaýlyqqa asa qajetti emdik sharalardy da atap kór­setedi. Máselen, basqany bylaı qoıyp, bir ǵana arpanyń myń túrli dertke daýa ekenin dáleldeıdi.

Naýryzǵa qaıta oralaıyq. Omar Haııam bul kúndi merekeleýdegi mán-maq­­satty bylaısha sıpattaıdy. «Pat­sha­lardyń bir rásimi bar: jyl basynda olar jaq­sy­­lyqqa baǵyshtap, ári jyl esebin bel­gilep alý, ty­nyshtyq ómir úshin bar­shaǵa qatysty dinı jıyndar ót­kizý­leri lázim. Kim­de-kim naý­ryzdy mere­ke­lep, toılap, qýanyshty, kóńildi júr­se, kelesi naýryzǵa deıin tynysh, ba­qýat ǵumyr keshedi. Patshalar úshin bul kún­di ǵalymdar belgilep ber­gen» deı kele, avtor jyl maýsymda­ryna sıpat­ta­ma beredi. «Farvardın aıy» – bul aıda ósim­­dik­ter jandana bastaıdy, ıaǵnı Amal aıy­na qatysty. Demek aıdyń basynan kún (aptap) osy aıda bolady. Kelesi «ýr­dı­bıhshıt» aıy – bul aıda dúnıe óziniń jánnat keıpine enedi. Kún bul aıda óziniń aınalyp qozǵalýyna oraı kókek aıynda bo­lady. Bul aı kóktemniń bel ortasy bolyp esep­teledi. Hýrdad aıy (bizdińshe tamyz) – adamdardy bıdaı, arpa jáne jemis-jı­dek­termen baǵady», dep túsinikteme beredi.

Shaıyr rısalasyn «bul kitap – ony jazý úshin de, ony oqıtyn adam úshin de qaıyrly bolsyn dep óz maqsatyna jetti. Allanyń járdemi men onyń ǵa­jaıyp qaıyrymdylyǵy arqasynda aıaq­taldy. Jaratqan Iem, saýap, baqyt, saý-salamat­tyqpen aqyryn bergeısiń» dep aıaq­t­aıdy. Ra­synda da, bul shaıyrdyń qala­mynan týǵan – qaıyrly da qazynaly bilim.