Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Dala demokratııasy qalyptastyrǵan parlament ókilderindeı ertede han-sultandar bı-sheshendermen keńesip, Kúltóbe, Ordabasy, Ulytaý syndy jerlerde eldiń taǵdyryna baılanysty sheshimder shyǵarǵan. Ulys qamyn kúıttegen. Joǵaryda aqyn «shoqyǵa shyqsańdarshy han kóterip» degende ulttyń túp tanymynan tamyr tartyp jazǵanyn ańǵarý qıyn emes. Han kóterý – memleket basshysyn saılaý degen sóz. Ne ótse de eldiń aldynda, halyqtyń nazarynan tys nárse bolmaıtynyn bildiredi bul da. Bı, sultandardyń keńesin han ordasynda ótkizem dese, orda tappaı qalǵan joq qoı. Bizdiń dalalyq tanymnyń bir sabaq jibiniń ózi osyndaı úlken áńgimelerdi tórkindeıdi.
Qazaq dalasynda ǵana qalyptasty deısiz be, osyndaı ordaly jıyndar. Taýlyqtardyń órshil rýhyn judyryqtaı júregimen kóterip, álemge áıgilegen Rasýl Ǵamzatov tipti tamasha bezbendeıdi: «Taýlyqtar meshit qasyna, ıakı kári báıterek túbine ómir-turmys qamyn aqyldasýǵa jınalady. Ony bizde godekan dep ataıdy. Sol godekanda taýlyqtardan: «Jandaryńa eń jaǵymdy dybysty aıtyńdarshy?», dep surasa kerek.
Taýlyqtar sál oılanyp kezekpen aıta bastaıdy:
– Kúmistiń syńǵyry.
– Attyń kisineýi.
– Súıgen jardyń úni.
– Tasqa tıgen taǵanyń dybysy.
– Balanyń kúlkisi.
– Ananyń besik jyry.
– Sýdyń syldyry.
Bir taýlyq turyp:
– Teńizdiń shýy, óıtkeni sol shýda aıtqandaryńnyń bári bar, – depti.
Taǵy bir kezektegi godekanda taǵy suraq qoıylady: «Qandaı tús janǵa jaǵymdy?», degen. Taýlyqtar oılanyp aıta bastaıdy:
– Ashyq aspan.
– Taýlardyń qarly basy.
– Ananyń kózi.
– Balanyń shashy.
– Gúldep turǵan sandal.
– Kúzgi tal.
– Bulaqtyń sýy.
Bir taýlyq turyp: «Teńizdiń túsi, óıtkeni onda sender aıtqan tústiń bári bar», depti.
Sondaı godekandarda taǵy ıistiń túri, sýsynnyń túri, taǵy da sondaılardy suraǵanda ámánda áńgime teńizben támamdalady eken» depti Ǵamzatov «Meniń Daǵystanym» eńbeginde. Taýlyqtar osylaı dese, alash urandy qazaq balasy teńizdiń ornyna dala deýi ábden múmkin ǵoı. Álemde ne ǵajaıyp bolsa sonyń bári dalamyzdan kezdesedi. Qazaq týmysynan dalasymen bitisip, jahandaǵy qubylys ataýlyny sonymen ólshegeni «qyrynda kıik jaılaǵan, sýynda balyq oınaǵan» (Asan qaıǵy) jyraýlar poezııasynan, odan beride ásirese Maǵjan jyrlarynan anyq baıqalady.
«Keń dala, kóresiń ǵoı, ana jatqan
Jibekteı jasyl shópter betin japqan.
Asqar taý, baldan tátti sýlary bar,
Áne, sol anam edi meni tapqan»
deıdi aqyn. Birtýar Maǵjannyń jalǵasyndaı HH ǵasyrdaǵy aqyndardyń kóbi osylaı jyrlady, sonyń biri qazaq jyrynyń qýatty ókilderiniń biri Qýandyq Shańǵytbaev edi:
«Dala meniń esi-dertim,
Kórsem kóńil jadyrar,
Súıem onyń azat kórkin,
Mende dala jany bar.
Sol dalanyń syzy edi ǵoı
Arqam alǵash tıgeni,
Sol dalanyń qyzy edi ǵoı
Júrek alǵash súıgeni»
bolyp jalǵasyp kete beredi. Mán berińizshi, «dala meniń esi-dertim» degeni – kúlli aqyl-oı, sana-sezim, jany men rýhy dalaǵa aınalyp ketti degen sóz. Tizbeleı berse qazaq óleń-jyrynyń kóbi dala týraly. Anyǵynda odan basqa baılyǵy joq qazaqty dalasy saqtap tur ma, dalasyn qazaǵy saqtap tur ma, bul úlken suraq.
«Jan edim japan túzdiń kıigindeı,
Júretin jat sýatqa úıirilmeı» deıtin Ulyqbek Esdáýlettiń eki-aq jolynyń ózinde dalalyq taǵdyr ıesiniń daýysy jatqan joq pa? Muny dalany qazaq pa, qazaqty dala ma ustap turǵan degen suraqqa qarata aıtamyz. Saryarqada sary altyndaı aýdarylyp-tóńkerilgen kıik tek qazaq dalasynda ǵana ósip-ónetin jándik desedi biletinder. Asyp-tógilip jatsa О́zbekstannyń shet jaǵasyn shalyp, keri qaıtatyn kórinedi. Basqa dalany jersinbegeni ǵoı. Qansha qyryp-joısa da kıik dalasynan ketpeıdi. Bizdiń halyq ta solaı bolsa kerek. Qazaq jan bitkenniń sulýyn, kóz bitkenniń móldirin quralaı deıdi. Qyzdaryna Quralaı dep at qoıady. «Quralaı» atty halyq áni kezdesedi. Kıiktiń kıesi bar dep ony joıdasyz qyrýdan saqtandyrar edi. Munyń bári tegin emes. El kóleminde qansha aqyn bolsa, sonyń bárinen quryp ketkende dala týraly bir-bir óleńnen tabylsa, bóken týraly jyrlar men dastandar, kúıler de odan qalyspaıdy. Qurmanǵazynyń kúıi men Sákenniń «Aqsaq kıik» jyryn atasa da jetkilikti. Topyraǵyna kindigi baılanyp, rýhymen biteqaınasqan bókenge qazaq qazir jan-janýar esebinde ǵana qaraıdy. Bizdi taýyp, ósirip-baqqan dala desek, osy dalany saqtaý ondaǵy ań-qusyn aıalaýdan bastalmaı ma? Qazaqty Qudaıdan soń saqtap turǵan dala emes pe? Tabany jerge tımegen, kekili kúnge kúımegen HHI ǵasyrdyń qazaǵy ony túısine me? Kópqabatty úı turǵyndarynyń rýhy jerden, zerdesi tabıǵattan alystap ketken. Qasıetti topyraqtyń, kıeli jerdiń týmasy emes syndy. Jerdiń turǵyny esebinde ǵanamyz. Búgingi turaǵymyzdy ýaqytsha jalǵa alǵan sııaqty qaraǵan soń, bizden keıin bul bolmasa kúl bolsyn deıtin sana qalyptasqanǵa qaıran qalmasqa bolmaıdy. Qazirgiler tabıǵı tepe-teńdik týraly sóz aıtsań, «esiń durys pa?» degendeı bir qaraıdy da, telefonyna telmirip kete barady. Ázerbaıjan aqyny Ákbar Goshalynyń óleńi eske túsedi:
«Deminen jýsan ańqyǵan,
Attarǵa er salmadyq.
Uıyqtap ketsek ǵalamda
Betimizdi belgisiz
Shóp-shalammen jabar ma?
Ant ústinde qaramaımyz baıraqqa,
Aspanǵa da, Aı jaqqa.
Bóri ulysa elemeımiz esinep...
Sosyn turyp deımiz-aý:
Qaıdan keldi osynshama zildeı qaıǵy-qasiret?»
Áńgimeniń álhamyn Kúltóbeniń basyndaǵy jıynnan tegin bastamaǵanbyz. Shoqyǵa han kóterip shyǵatyn sol uly jıyndar keıin kele usaqtalyp-usaqtalyp ár aýyldyń basynda bir-bir ósektóbe paıda boldy. Onda da obal-saýap, qardyń jaıy, irkiletin sýdyń jaıy, jaıylym máselesi, jylqynyń tebini týraly sóz bolyp, aldyn ala qam qylatyn úlkender. Qazir jerdiń jaǵdaıyn, jaıylym shegin biletin dalanyń kóregen qazaǵy qalmaı barady. «Qazgıdromet» aldyn ala boljaǵanymen, qaı aýyldyń sýy qaı arna men jyrany boılap aǵaryn qaıdan bilsin? Olardyń muzy syndyrylyp, sýdyń jolyn salý týraly bas qatyratyn qazaq qalmaǵan elde. Qara kúzden qyrǵynǵa ushyratqan kıik qystaı Arqada nege qalyp qyrylyp jatyr? Betpaqqa ótetin baıyrǵy jolyn tappaı sendeledi olar. Gaz, munaı qubyrlary tartylǵan joldarǵa tireledi de, baǵytynan jańylmaǵanda qaıtedi? Eldiń jaǵdaıy ózgergen saıyn jerdiń de jaǵdaıy ózgerip, túrli joldar, nysandar salynyp jatqan joq pa? Arqanyń alty aı qysynda adasyp júrgen bókender kóktemde arnasyn tappaı qar betimen aýyldardy alyp ketken sý sııaqty josylady. Qoldan qyrǵany azdaı mundaǵy qys olardyń ajaly bolmaǵanda nesi bolmaqshy? Aq qar, kók muzda josylyp júrgen kıik emes, kóz jasy demeı kórińiz. Ony aıtatyn adam bolǵanymen, qulaq asatyn quzyrly oryn joq. Obal-saýapty bilip, jany ashymaǵan soń asharshylyq jyldary qyrylyp jatqan qazaqty kórse de «plan oryndańdar» dep uran kótergen Eltaılardaı óte shyǵady.
Jaqyny turmaq, janýarǵa jany ashyp turatyn qazaq qaıda qaldy, qasıeti qaıda qaldy? «Kózderi móldiregen aqbókendi adamnyń balasynan kem kórmeıtin» Sákender aıtqan janashyrlyq qasıetten aıyrylyp baramyz. Onyń da saýaby men zaýaly qatar júrmeı me? Byltyr qazaq dalasynda teńkıip-teńkıip kıik qyryldy. Bıyl sol dalada týra sol oryndarda qazaqtyń janyndaı kórgen jylqysy jutap, aram qatty. Aqyry emeýrinmen bastalǵan áńgimeni astary myń batpan myna óleńmen aıaqtaımyz:
« – Qasqa-aý, qanyń qaraıdy nege múlde,
El bolýdan qalaıyn degeniń be?
Yrys basy kók julyn – ulys basy,
Qalaı, aǵa, qııasyń ony ólimge?
– О́rtedi dep turmysyń búgin ǵana,
О́ltirdińder san ret burynda da –
Dep kók aıǵyr kúledi, o, Jasaǵan,
Tym bolmasa qutqarshy qulyndy ana...»
Esenǵalı Raýshanovtyń «Tús» atty bul óleńi jylqy men qazaqtyń dıalogi sııaqty qabyldanady. Myńjyldyqtar boıy ıesimen qosa jerlengen jylqy da qazaqtyń bir qasıeti. Buryn kisineıtin jylqyny aqyn jyrynda kúldiredi... Jylqynyń qazaqqa qarap kúlgeni qorqynyshty emes pe?
