Beıneleý ónerindegi kem-ketigimizdi toltyrdy, ózindik mánerin, asyl arnasyn qalyptastyrdy. Ulttyq salt-dástúrimizdi jan-jaqty keskindep, mazmunyn baıytty. Kartınalary bárinen buryn naqtylyǵy, qarapaıym qalpymen erekshelenedi. Ulylyqtyń ózi sol qarapaıymdylyqtyń balamasy emes pe?! Áıgili sýretshimiz Ábilhan Qasteevten ónerdi qaıdan úırendińiz degende: «Eshkiniń múıizinen, apamnyń kıizinen úırendim» degen eken. Osy qaǵıdat Jákeńniń adamı ustanymymen ushtasyp jatyr. Mine, sol sebepti de júreginde áldılegen aıtýly týyndylarynyń ózektiligi ǵasyrlar tizbeginde óz mán-mazmunyn joǵaltpasy haq.
Bir suhbatynda Januzaq Kerimbekuly: «Beıneleý ónerin qolymyzdaǵy on saýsaqtyń beseýimen qarastyrsaq. Sýret óneriniń atasy – alǵash syzbamen tasty tyrnap, qashap, belgilerdi salýdy grafıka desek, sol gafıkadan balbal tastarymyzdyń alǵashqy beıneleri denege aınalyp – músinge ulasady. Adam ata–Haýa ana bolǵaly ómirge kerekti turmys, salt-dástúr óneri qalyptasqan. Endeshe, qoldanbaly óner degen uǵym osydan shyqqan. Ár shyǵarmasyn jaýharǵa aınaldyrar nebir sheber sýretshiler dúnıeden ótken.
Mine, osy bes ónerdiń túp tamyry – sýret, beıneleý óneri deımiz. Sýrettiń aralaspaıtyn jeri joq. Sýretsiz adam balasy ómir súrýi múmkin emes desek bolady. Endeshe beıneleý óneriniń túri de, syry da taýsylmaıtyn sheksiz. Búginde keshegideı kózben kórgendi emes, kóńilmen sezgendi de salatyn ızmder óte kóp. Iá, kórermen ony seze bermeýi ábden múmkin. Ol ónerdiń sıqyry desem bolar. Qazaq ómiriniń bárinde óner bar. Kıiz úıden bastap, at ábzelderin jáne qarý-jaraqtardyń túrin aıtyp taýysýǵa biraz ýaqyt kerek bolar. Beıneleý óneriniń ǵylymmen baılanysty qyrlary óte kóp», dep edi. Osy lebizinen ańǵaryp otyrǵanymyzdaı, sýretshilik kásiptiń negizi ǵylymmen baılanysty. Mynaý ǵalamdaǵy kez kelgen qozǵalys, tirshiliktiń, beıne men zattyń ózindik ishki tylsymy bar. Al bulardy túpki astarynan aınytpaı kóre de, seze de bilý úshin óner adamyna eń aldymen tabıǵı túısik, adamı tereńdik qajet deıtinimiz de sol sebepti. Táńirge táýba, bizdiń keıipkerimizge mundaı zerektik, ańǵarympazdyq, aıalaı bilý, qadirine jetý syndy asyl qasıetter ákeniń qany, ananyń sútimen berilgen.
Elimizdi álem tanı bastaǵanda, ulttyq qundylyqtarymyzdy óner arqyly keńinen nasıhattaýdyń mańyzy zor dep bilemiz. Osy rette Jákeń aıtýly úles qosyp keledi. Eshbir halyqtan kem soqpaıtyn salt-dástúr, baı tarıhymyz ben óristi órkenıetimizdi, ádebıetimiz ben mádenıetimizdi, án-jyrymyzdy, dańqty dala perzentterin beıneleýdiń túpki ózegin ala otyryp, nebir ǵajap kartınalar galereıasyn túzip shyqty.
Sýretshige keregi kórme uıymdastyrý jáne shetelderge shyǵyp plener men sımpozıýmderge kóp qatysý deıtin bolsaq, Jákeń bul jaǵynan da oq boıy alda. Álemniń kóptegen elderinde shyǵarmashylyq kórmeleri jemisti kórsetildi. Túrkııanyń astanasy Ankarada Qazaqstannyń atynan «Túrkistan» (k.m.b. 300h200) atty kartınasyn jazyp qaldyrýy (2021 j.) óziniń de, elimizdiń de mártebesin ósirdi. Kezinde uly dalamyzdaǵy Syr boıynan qonys aýdarǵan búgingi túrkııalyqtardyń túp tamyryn, ózimizben týystyǵyn pash etetin atalǵan kartına – berik dostyǵymyzdyń bir kepili.
Januzaq Músápirdiń «Balalyqtan danalyqqa jol» atty polıptıhy álemniń ekinshi ustazy ál-Farabıdiń ǵumyr-darııasyn keskindegen. Mazmuny da, ıdeıalyq qurylymy men biregeıligi de minsiz. Polıptıhtiń bıiktigi 1,8 metr, uzyndyǵy 11,5 metr. Kenepke maıly boıaýmen ártúrli tehnıkalardy qoldaný arqyly jazylǵan. Kartınanyń jazylýy men kólemi jaǵynan da sýretshilerdiń qalypty standarttaryn baıytqan qoltańbany birden ańǵarasyz. Birinshi jáne sońǵy besinshi polotnolarynyń kólemi birdeı. Kartınalardyń turqy tiginen qaraýǵa yńǵaıly, jınaqy kórinedi. Ortasyndaǵy ekinshi, úshinshi jáne tórtinshi toptamalary úlken kólemde qalypty úlgini saqtaı oryndalǵan. Toptamany qatar kórgende kóz aldyńyzǵa beıne bir fılmniń qoıylymyn qyzyqtaǵandaı kúıge enesiz. Avtordyń kóp izdengeni kórinip-aq tur. Tarıhı taqyryptardaǵy sıýjet – beıneleý óneriniń eń asyl túri bolyp tabylady, sondyqtan da beınelengen barlyq keıipkerlerdiń ózara áreketin, emosııalaryn aıqyndaýǵa zer salǵan. Týyndyda kórkem beıneler men syzba tańbalar júıesine súıene otyryp, kásibı turǵydaǵy barlyq talaptardy saqtaǵany, beıneleý óneriniń erekshe janryna tán túrli stılderdi paıdalanǵanyn baıqaımyz.
Álem halyqtarynyń jetpis tilin bilgen, kóptegen ǵylymdardyń kókjıegin keńeıtken tulǵaǵa kishi kólemde shyǵarma jazý múmkin emes. Sol sebepti bes tomǵa bólingen. Birinshi kartına balalyq shaǵyn arqaý etken. Ábý Nasyr jas kúninen bilimge úıir bolǵan. Onyń baqytyna oraı sol zamanda Otyrarda asa baı kitaphana bar edi. Ál-Farabı parsy, grek tilderin úırendi, sol tilderde ǵylymı traktattar oqydy. Polotnonyń negizgi betinde shuqshııa kitapqa úńilgen on eki, on úshtegi Ábý Nasyr terezeniń keń kerneýinde otyr. Kúnniń ystyq qyzýyn da eskermesten kitaptyń qyzyǵyna jan-dúnıesi ábden aýǵan. Úıdiń ishki kóleńkesi salqyn sýyq tústermen kómkerilip, qońyr qaraǵa tán qoıý dala kolorıtimen berilgen. Aýlanyń ishki kórinisi Ortaazııalyq arhıtektýra syzbalarymen ashyq aspanǵa ulasady. Jumysta geometrııalyq túıindesýler metodıkasyn sýretshi maıdan qyl sýyrǵandaı sheberlikpen paıdalanǵan. Sol zamannyń kıim kııý úlgileri de eskerilip, kóleńke jaryqpen arhıtektýralyq kórinisteri menmundalaıdy. Odan beri asyq oınaǵan balalar, ushyp-qonǵan kepterlermen keskindelip, túıe saýǵan áıelderdiń qımylynan erekshe anatomııalyq plastıka aıqyn seziledi. Altybaqan tepken jastardyń ánimen birge saýdagerlerdiń qyzý áńgimesin tyńdaısyz. Qazaq tazylarynyń san túrin kórip, búrkitshi, sal-seriler men sol zamandaǵy shahardyń jalpy tynys- tirshiligi realızm stılinde kúrdeli jazylǵanyn aıqyn ańǵarasyz.
Ekinshi kartınada Ál-Farabıdiń týǵan jeri Farab-Otyrar qaqpasy, qazaqtyń saq qorǵandary, balbal tas, petroglıfter men tańbaly tastardyń kórinisteri jáne Otyrar teńgeleri tómengi tusta pishindelgen. Shash-Tashken qalasynyń eski qaqpasy men tarıhı kúmbezderi qamtylǵan. 150-ge jýyq fılosofııalyq jáne ǵylymı traktattardyń alǵashqy jazbalary túsken Samarqan qalasyn kórgen adamnyń kózi astyndaǵy eski shahar ómirine qyzyǵary sózsiz. Osy úılerde ál-Farabı turyp bilim alǵan, tuńǵysh ǵylymı jumystaryn jazǵan. Buǵan mán bergen kisi sol jaǵynda Shamǵa kirip bara jatqan arbaly adamdy baıqaıdy. Tómengi tusynda qyshtyń kóp túrlerin meńgergen tehnologııasy damyǵan qalalar. Farabıdiń aqyldy qalalarǵa degen qyzyǵýshylyǵy oıanyp, traktattary jazylǵan jer. Qatarynda Ulyqbek observatorııasynyń belgileri aıqyn sýrettelgen. Buqara qalasynyń kóne tarıhyn dáleldeıtin aǵash esik astynan ústine qaraı kúrdeli mazoktarmen jazylyp bir kartınaǵa syıdyrylǵan. Alǵashqy bilim alǵan qalalary, júrip ótken joly, qazaqtyn túıeleri oǵan artylǵan aspaptar men kıiz úı nyshandary arqyly berilgen.
Úshinshi kartınada – Merv qalasy. Bul – ál-Farabıdiń hronologııalyq tártipte ómir súrgen shaharlarynyń biri. Keskindemede Túrkimenniń tarıhı kitaphanasynda bolǵanyn aıqyndaıtyn ulttyq erekshelikter, kıim kııý úlgileri sýrettelgen. Kilem toqý, mýzyka óneri, sáýleli zerdesiniń Hamadan bilimimen ushtasýy, Meshhedtegi oqýlary Nıshapýrmen jalǵasady. Reı qalalaryna barǵan kezde onyń basqa túıege aýysyp, Túrkimen jáne Iran túıelerine mingenin baıqaımyz. Kartına jazý barysynda árbir tarıhı derekterge basa mán berilgen, polotno astynan ústine qaraı úshke bólingen. Astyńǵy qatarynda ál-Farabıǵa deıingi zamannyń kórinisi: qorǵandar men arkalar, jol boıyndaǵy tarıhı kesenelerdiń sulbalary, teńge, qysh ydystar, eski qumyralar sııaqty artefaktilerdiń fragmentteri, logotıptik belgiler de jik-jigimen aıqyn túsken. Al tórtinshi kartınada ǵulamanyń Baǵdat qalasynda parsy, arab, túrik tilderinde poezııalyq, mýzykalyq jáne ǵylymı baǵyttaǵy zertteýge, jańalyqtar tehnologııasyna den qoıýy keskindelgen. «Mýzykanyń úlken kitaby», taǵy basqa eńbegin jazǵandyǵy ańǵarylady. Mysyrda Haleb /Aleppo/ pen Haranda bolyp Damask qalasyna kelgen kezi. Ál-Farabıdiń shaharǵa kirip kele jatqan jolynda ǵalymdarmen, búkil Damaskidegi aıtýly tulǵalarmen kezdeserde áýede ózimen birge qazaq dalasynan ushyp kele jatqan qarshyǵasy – jan serigi, dem berýshisi retinde beınelengen.
Besinshi kartına arqyly Damaskiniń jeti qaqpasynyń biri shyǵys qaqpasyndaǵy ál-Farabıdi kútip turǵan ǵalymdar men qalyń jurttyń qoshemet-qurmeti jetkizilgen. Barlyq kartına birneshe qabat boıaýmen qalyń mozokty tehnıkada oryndalǵan. Sondaı tartymdy, sonshalyqty rýhty.
Qysqasy, esimi álemge máshhúr uly ǵulama, ensıklopedıst Ábý Nasyr ál-Farabıdiń adamı jáne rýhanı kelbeti barynsha taza jáne kórkem beınelengen. Kóz aldymyzda dúnıeniń máńgiligin moıyndap, tanymnyń bolmysqa táýeldiligin áıgilep ketken uly ǵalymnyń jarqyn tulǵasy jattalyp qaldy. Talantty qylqalam sheberi Jákeńe de, el-jurtqa da keregi osy edi ǵoı. Ál-Farabıdiń «Izgi jáne qajetti sharýa atqarǵan adamnyń bási de joǵary bolýy kerek» degen naqyl sózi bar. Olaı bolsa, bizdiń Januzaq Músápirdiń de aldaǵy báıgede bási bıik bolsyn. Tórt jyl tolǵana ómirge ákelgen «Balalyqtan danalyqqa jol» atty toptama týyndysy Memlekettik syılyqqa ábden laıyqty dep esepteımiz.
Berik ÁLIBAI,
sýretshi-zerger, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
